Nhiều người thường trải qua cảm giác bứt rứt, châm chích khó chịu ở bắp chân mỗi khi đặt lưng xuống giường vào ban đêm, buộc phải cử động hoặc đi lại mới thấy tạm thời dễ chịu [1], [2]. Tình trạng này khiến giấc ngủ bị gián đoạn nghiêm trọng, dẫn đến mệt mỏi kéo dài vào ban ngày [1]. Liệu hiện tượng này chỉ đơn thuần là mỏi cơ, hay là dấu hiệu của sự thiếu hụt vi chất trong cơ thể?
Thực tế y khoa cho thấy, những biểu hiện trên là triệu chứng điển hình của hội chứng chân không yên (tên khoa học: Willis-Ekbom) [1], [3]. Tình trạng này có mối liên hệ mật thiết với việc thiếu hụt sắt tại hệ thần kinh trung ương, từ đó làm rối loạn hoạt động dẫn truyền dopamine tại não bộ [1], [4], [3].
Hội chứng chân không yên là gì?
Hội chứng chân không yên là một rối loạn cảm giác - vận động khá phổ biến, với tỷ lệ mắc ước tính khoảng 2% đến 5% dân số nói chung [4]. Đặc trưng cơ bản của hội chứng này là cảm giác thôi thúc cử động tay chân, đi kèm với các cảm giác khó chịu, dị cảm hoặc đau đớn xuất hiện chủ yếu khi cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi hoặc chuẩn bị ngủ [1], [2], [5].
Khi người bệnh cử động chân hoặc di chuyển, các cảm giác bức bối này thường giảm bớt tạm thời [2]. Tuy nhiên, các đợt bứt rứt lặp đi lặp lại vào ban đêm gây khó vào giấc ngủ, làm gián đoạn giấc ngủ sâu và có thể dẫn đến chứng buồn ngủ quá mức vào ban ngày, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tổng thể [1], [5].
Mối liên hệ mật thiết giữa thiếu sắt và hội chứng bứt rứt chi
Các quan sát lâm sàng ghi nhận tình trạng thiếu sắt có thể kích hoạt hoặc làm bùng phát hội chứng chân không yên ở khoảng 25% đến 30% số người bị thiếu hụt vi chất này [4]. Điều này cho thấy vai trò nổi bật của sắt trong việc duy trì chức năng thần kinh bình thường [4], [6].
Nghiên cứu qua hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) não bộ và phân tích protein liên quan đến sắt trong dịch não tủy đã phát hiện nồng độ sắt trong não ở bệnh nhân mắc hội chứng chân không yên bị suy giảm rõ rệt [4], [3]. Ngoài ra, dữ liệu từ các mẫu mô giải phẫu tử thi cũng củng cố giả thuyết rằng khả năng cung cấp và chuyển hóa sắt tại mô não là yếu tố then chốt góp phần gây bệnh [3], [6].
Cơ chế tác động: Thiếu sắt làm suy giảm dopamine vùng dưới đồi não
Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng, điều hòa tín hiệu vận động và cảm giác trong cơ thể [1], [3]. Để hệ thống dopaminergic hoạt động chính xác, não bộ cần nguồn cung cấp sắt đầy đủ và liên tục [3]. Khi xảy ra tình trạng thiếu sắt tại não, quá trình tổng hợp và dẫn truyền dopamine bị xáo trộn, gây rối loạn chức năng thần kinh [1], [3].
Về mặt giải phẫu thần kinh, mạch dẫn truyền dopamine A11 tại vùng dưới đồi (hypothalamus) được xác định là vị trí trung tâm giải thích cho rối loạn chức năng dopamine trong hội chứng này [2]. Mạch A11 phóng chiếu các sợi thần kinh kiểm soát vận động và cảm giác xuống tủy sống [2]. Sự mất cân bằng chuyển hóa sắt làm suy yếu tín hiệu ức chế từ mạch A11, khiến các thụ thể dopamine vùng dưới đồi và thể vân hoạt động sai lệch, từ đó bộc phát cảm giác bứt rứt và các cử động chi chu kỳ [3], [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chụp cắt lớp bức xạ positron (PET) và SPECT theo dõi chức năng thể vân não bộ cho thấy khả năng gắn kết của các thụ thể dopamine cũng như chất vận chuyển dopamine bị suy giảm ở người bệnh [4]. Hiện tượng suy giảm thụ thể và biến đổi dẫn truyền dopamine này cũng được ghi nhận tương tự trên các mô hình động vật bị cô lập nguồn sắt [4], [3].
Các bằng chứng khoa học nói gì?
Để làm sáng tỏ cơ chế sinh bệnh học, nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng chuyên sâu đã được triển khai nhằm đánh giá tương quan giữa chuyển hóa sắt và chức năng thần kinh.
Trong một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2019, các nhà khoa học đã tuyển chọn 168 bệnh nhân mắc hội chứng chân không yên vô căn cùng 119 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng để kiểm tra chuyển hóa sắt ở cấp độ tế bào và ty thể thông qua tế bào bạch cầu đơn nhân [7]. Kết quả đo lường các chỉ số sắt huyết thanh thông thường không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [7].
Tuy nhiên, phân tích sâu ở cấp độ tế bào của nghiên cứu năm 2019 cho thấy sự sụt giảm đáng kể mRNA của heme oxygenase 1 và các gen sắt ty thể như mitoferrin 1 và mitoferrin 2 ở nhóm bệnh nhân, khẳng định tình trạng thiếu sắt cục bộ trong ty thể [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm biểu hiện protein điều hòa sắt 2 (IRP2), giảm hoạt tính aconitase ty thể, giảm sinh superoxide và suy giảm khả năng hô hấp của ty thể ở người bệnh [7]. Đáng chú ý, chức năng hô hấp ty thể này đã được cải thiện rõ rệt ở những người bệnh được dùng thuốc dopaminergic so với nhóm chưa điều trị [7].
Ở nghiên cứu tiền lâm sàng công bố năm 2017 trên mô hình động vật, chuột bị thiếu sắt được theo dõi điện não đồ và hành vi vận động [5]. Nhóm chuột thiếu sắt có hematocrit thấp và xuất hiện các dấu hiệu điển hình của hội chứng chân không yên: giấc ngủ bị phân mảnh, xuất hiện các cử động chân chu kỳ cả khi thức lẫn trong giấc ngủ sóng chậm [5]. Phân tích Western blot cho thấy nồng độ chất vận chuyển dopamine ở thể vân của chuột thiếu sắt tăng cao bất thường [5].
Sau đó, chuột thiếu sắt được tiêm pramipexole (một chất đồng vận dopamine) và cho thấy đáp ứng cải thiện tốt [5]. Khi được chuyển sang chế độ ăn tiêu chuẩn dành cho loài gặm nhấm, đo đa ký giấc ngủ định kỳ 2 ngày mỗi tuần trong 4 tuần cho thấy chỉ số hematocrit trở về bình thường, giấc ngủ được cải thiện với thời lượng các đợt ngủ sóng chậm tăng lên, đồng thời các cử động chân chu kỳ giảm rõ rệt cả trong giấc ngủ và khi thức [5]. Mức hematocrit tương quan thuận với thời lượng ngủ và tương quan nghịch với số lần cử động chân [5].
Vai trò của các nhóm thuốc điều trị hiện nay
Thực tế điều trị lâm sàng cho thấy hội chứng chân không yên đáp ứng rất tốt với các hoạt chất tác động lên hệ thống dopamine [4], [8]. Do đó, các chất đồng vận thụ thể dopamine (dopamine agonists) được ứng dụng rộng rãi và xem là một trong những trụ cột chính giúp làm dịu các triệu chứng khó chịu [3], [8]. Các chất đồng vận thụ thể dopamine D2 giúp tái lập điều hòa tín hiệu thần kinh tại các mạch vận động vùng dưới đồi [2].
Bên cạnh nhóm dopaminergic, các hướng dẫn điều trị dựa trên bằng chứng cũng khuyến cáo các phối tử kênh canxi alpha-2-delta (alpha-2-delta ligands như gabapentin) là lựa chọn đầu tay tùy thuộc vào bệnh nền, mức độ nặng và đặc điểm lâm sàng của người bệnh [8], [2]. Một số nhóm thuốc khác bao gồm benzodiazepine hoặc opioid hiệu lực thấp cũng được áp dụng trong phác đồ can thiệp [8].
Tuy nhiên, việc sử dụng các thuốc tác động lên hệ dopamine trong thời gian dài có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn [5]. Do đó, việc xác định rõ nguyên nhân gốc rễ liên quan đến thiếu hụt sắt là bước nền tảng hỗ trợ kiểm soát bệnh toàn diện [4], [3], [8].
Những ai có nguy cơ cao cần đặc biệt thận trọng?
Tình trạng thiếu sắt và hội chứng chân không yên có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn và cần được theo dõi sát:
- Người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt: Tỷ lệ mắc hội chứng này ở bệnh nhân thiếu máu do thiếu sắt được ghi nhận ở mức rất cao, dao động từ 25% đến 30% [4], [5].
- Bệnh nhân đang điều trị tích cực (ICU): Người nằm tại các khoa chăm sóc tích cực đặc biệt dễ bị bộc lộ hoặc làm trầm trọng thêm hội chứng chân không yên do tổng hòa các yếu tố như mất ngủ, rối loạn nhịp sinh học, bất động lâu ngày, thiếu sắt và việc sử dụng nhiều loại thuốc có đặc tính đối kháng thụ thể dopamine [1].
- Người đang dùng các thuốc đối kháng dopamine: Một số nhóm thuốc có tác dụng kháng dopamine có thể làm mất đi sự kiểm soát vận động và bộc lộ các triệu chứng bứt rứt chi [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc sức khỏe
Khi gặp các triệu chứng khó chịu, châm chích, bứt rứt ở bắp chân xảy ra chủ yếu lúc nghỉ ngơi và ban đêm, người dân không nên tự ý mua các loại thuốc an thần hay thuốc bổ không rõ nguồn gốc. Cần chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế để được làm các xét nghiệm sinh hóa, đánh giá tình trạng thiếu máu và dự trữ sắt của cơ thể [4], [5].
Tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm bổ sung sắt liều cao kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, bởi sự dư thừa sắt có thể gây độc cho gan và các cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng rối loạn nồng độ sắt trong hội chứng này có thể xảy ra ở cấp độ tế bào và ty thể dù chỉ số tuần hoàn chung chưa biến đổi rõ rệt [7]. Do đó, việc đánh giá lâm sàng cần sự tư vấn kỹ lưỡng của bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc huyết học để lựa chọn phác đồ phù hợp, từ bổ sung dinh dưỡng đến sử dụng thuốc điều hòa thụ thể dopamine hay phối tử alpha-2-delta [8], [7].
Hội chứng chân không yên vào ban đêm không chỉ là một cảm giác mỏi mệt thông thường mà có mối liên kết chặt chẽ với tình trạng thiếu hụt sắt và rối loạn thụ thể dopamine vùng dưới đồi não [4], [3], [2]. Việc hiểu đúng bản chất sinh học của hội chứng giúp người bệnh sớm tìm kiếm sự trợ giúp y tế chính xác, từ đó phục hồi chất lượng giấc ngủ và nâng cao chất lượng cuộc sống.
