Đau ngực dữ dội và khó thở sau tin dữ hay cú sốc tinh thần lớn thường bị xem là phản ứng tâm lý. Thực tế, đây có thể là dấu hiệu của hội chứng tim vỡ (bệnh cơ tim Takotsubo), tình trạng suy tim cấp nguy hiểm bắt nguồn từ cảm xúc.
Khi chịu căng thẳng tâm lý hoặc thể chất cực độ, cơ thể giải phóng lượng lớn hormone catecholamine vào máu [1]. Sự tăng vọt đột ngột này gây choáng cơ tim, làm buồng tâm thất trái phình to ở vùng mỏm và mất khả năng co bóp tạm thời [1]. Dù triệu chứng giống hệt nhồi máu cơ tim cấp, bệnh nhân hoàn toàn không bị tắc nghẽn động mạch vành [2].
Cơn bão hormone làm "choáng" cơ tim thế nào?
Cơ chế chính xác của bệnh cơ tim Takotsubo chưa được hiểu rõ hoàn toàn, nhưng sự kích thích quá mức hệ thần kinh giao cảm giữ vai trò trung tâm [1]. Một tác nhân gây căng thẳng thể chất hoặc cảm xúc trước đó làm tăng vọt nồng độ catecholamine trong máu [1]. Sự bùng phát hormone này gây rối loạn chức năng tâm thất trái qua nhiều cơ chế khác nhau [1].
Cơ chế đầu tiên là tình trạng co thắt đồng thời nhiều nhánh động mạch vành mức độ nặng do tăng hoạt động thần kinh giao cảm từ catecholamine [1]. Hiện tượng co thắt mạch này dẫn đến "choáng" cơ tim cục bộ (regional myocardial stunning) – tình trạng cơ tim mất khả năng co bóp tạm thời nhưng có thể hồi phục [1]. Cơ chế thứ hai được ghi nhận rộng rãi là rối loạn chức năng vi mạch vành, khi nhiều nghiên cứu phát hiện bất thường tuần hoàn máu ở các mạch máu nhỏ nuôi tim trên bệnh nhân Takotsubo [1].
Ngoài tác động lên mạch máu, lượng catecholamine tăng vọt còn gây độc trực tiếp cho tế bào cơ tim [1]. Nồng độ catecholamine lưu hành trong máu cao gây quá tải canxi ở lưới nội chất cơ tương, làm suy giảm sức co bóp của tim và gây hoại tử dải co thắt (contraction band necrosis) [1]. Bên cạnh đó, nồng độ catecholamine quá mức kích thích các thụ thể beta-adrenergic ở cơ tim, làm chuyển đổi con đường truyền tín hiệu protein từ Gs sang Gi [1]. Sự chuyển đổi này kích hoạt con đường sinh tồn của cơ tim nhưng tạo ra tác dụng giảm sức co bóp cơ tim [1].
Khi chẩn đoán qua chụp mạch vành, bác sĩ không tìm thấy tình trạng tắc nghẽn động mạch vành [3]. Thay vào đó, tâm thất trái có hiện tượng phình vùng mỏm (apical ballooning) kèm theo tăng động co bóp ở vùng đáy tim [3]. Đây là hình ảnh điển hình của hội chứng Takotsubo kinh điển [3]. Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận thể bệnh Takotsubo đảo ngược (reverse Takotsubo), một biến thể ít gặp chiếm khoảng 5% tổng số ca bệnh, trong đó vùng đáy và phần giữa tâm thất trái bị giảm động thay vì vùng mỏm [4].
Triệu chứng dễ nhầm lẫn với nhồi máu cơ tim
Biểu hiện lâm sàng của bệnh cơ tim Takotsubo thường bắt chước hội chứng mạch vành cấp hoặc nhồi máu cơ tim cấp [1]. Các triệu chứng lâm sàng, biến đổi trên điện tâm đồ (ECG) và sự gia tăng nồng độ men tim troponin ở người bệnh Takotsubo không thể phân biệt được với tình trạng nứt vỡ mảng xơ vữa hay huyết khối tắc mạch vành [3].
Đau ngực là triệu chứng khởi phát phổ biến nhất, xuất hiện ở 50% đến 100% các trường hợp [1]. Khó thở là biểu hiện thường gặp thứ hai, ghi nhận ở 7% đến 60% số ca bệnh [1]. Đôi khi, người bệnh nhập viện trực tiếp vì suy tim cấp, biểu hiện dưới dạng phù phổi cấp hoặc sốc tim [1]. Các triệu chứng nghiêm trọng khác gồm đánh trống ngực, tiền ngất hoặc ngất liên quan đến rối loạn nhịp tim, ngừng tim phổi hoặc đột tử do tim [1].
Dù có thể gây suy tim cấp, tổn thương cơ tim trong hội chứng Takotsubo thường có tính chất tạm thời và có khả năng hồi phục [5]. Tuy nhiên, do khởi phát cấp tính và nguy cơ biến chứng nặng như vỡ thành tự do tâm thất trái hoặc sốc tim, người bệnh cần được cấp cứu ngay lập tức [1].
Nghiên cứu và ca bệnh thực tế nói gì?
Các báo cáo ca bệnh và tổng quan y văn qua nhiều năm đã làm rõ mối liên hệ giữa tác nhân gây sốc, sự gia tăng catecholamine và tổn thương cơ tim.
Một báo cáo ca bệnh năm 2009 ghi nhận một phụ nữ nhập viện vì đau ngực sau căng thẳng cảm xúc [6]. Xét nghiệm cho thấy đoạn ST chênh lên cấp tính trên điện tâm đồ, dấu hiệu nhồi máu cơ tim và tăng nồng độ troponin huyết thanh [6]. Thông tim cấp cứu phát hiện cầu cơ động mạch liên thất trước, kèm hiện tượng phình vùng mỏm tâm thất trái đặc trưng của bệnh cơ tim Takotsubo và giảm phân suất tống máu [6]. Chỉ 2 ngày sau, siêu âm tim cho thấy chức năng tâm thất gần như trở lại bình thường [6]. Báo cáo này cho thấy cơn tăng vọt catecholamine do stress có thể góp phần gây ra cả hai tình trạng, hoặc cầu cơ mạch vành làm nặng thêm bệnh Takotsubo [6].
Không chỉ cảm xúc, thuốc điều trị cũng có thể kích hoạt bão hormone. Một báo cáo năm 2011 mô tả ca bệnh của một phụ nữ 59 tuổi khởi phát bệnh cơ tim Takotsubo liên quan đến việc tăng liều thuốc duloxetine [2]. Duloxetine là thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine (SNRI), hoạt động nhằm tăng nồng độ catecholamine trong mô thần kinh nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến hệ tim mạch [2]. Sau khi ngừng thuốc duloxetine, chức năng tâm thất trái của bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau 1 tháng kể từ biến cố [2].
Tình trạng mất máu cấp cũng là tác nhân kích hoạt bệnh. Nghiên cứu ca bệnh năm 2013 khảo sát một phụ nữ trẻ nhập khoa hồi sức tích cực sau mất máu nhiều do sẩy thai [7]. Bệnh nhân được theo dõi chặt chẽ và điều trị giảm thể tích tuần hoàn [7]. Tuy nhiên, tình trạng lâm sàng xấu đi nghiêm trọng sau 1 giờ nhập viện, liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện của bệnh cơ tim Takotsubo [7]. Các tác giả nhận định mất máu và sinh lý bệnh của giảm thể tích tuần hoàn thông qua việc giải phóng quá mức catecholamine vào máu đã kích hoạt thể bệnh Takotsubo dưới lâm sàng, làm nặng thêm tình trạng chung của người bệnh [7].
Các biến cố thần kinh và phẫu thuật là nguồn gây stress thể chất mạnh mẽ. Báo cáo năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân bị xuất huyết dưới nhện (SAH) xuất hiện bệnh cơ tim Takotsubo đảo ngược kèm block nhánh trái sau khi khởi mê [4]. Bệnh nhân có biến đổi điện tâm đồ đột ngột và suy giảm chức năng tâm thất trái với phân suất tống máu (LVEF) còn 33%, giảm động vùng đáy và phần giữa tâm thất [4]. Ngay sau khi dẫn lưu não thất giải áp, điện tâm đồ trở về nhịp xoang bình thường và phân suất tống máu cải thiện nhẹ lên 46% [4]. Thống kê trong nghiên cứu này chỉ ra bệnh cơ tim thứ phát xuất hiện ở 20% đến 30% bệnh nhân xuất huyết dưới nhện do nồng độ catecholamine cao tạo ra các cơn bão giao cảm [4].
Gần đây, một báo cáo ca bệnh năm 2024 tiếp tục mô tả thể Takotsubo đảo ngược ở một phụ nữ da trắng 41 tuổi nhập viện vì tắc ruột non cấp tính [8]. Sau khi điều trị bảo tồn thất bại, bệnh nhân được đưa đi phẫu thuật [8]. Ngay sau khi khởi mê và đặt nội khí quản nhưng trước khi rạch da, bệnh nhân xuất hiện nhịp nhanh thất kéo dài gây rối loạn huyết động, buộc phải hủy ca mổ [8]. Tối hôm đó, bệnh nhân đau ngực, được chụp mạch vành cấp cứu và xác nhận mắc Takotsubo đảo ngược do nhiều tác nhân gây stress gồm tắc ruột cơ học và thủ thuật gây mê [8]. Bệnh nhân sau đó tiến triển tốt và hồi phục hoàn toàn chức năng tim [8].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các bằng chứng hiện tại giúp giới y khoa nhận diện bệnh cơ tim Takotsubo là một rối loạn thần kinh - tim mạch (neurocardiological disorder) thực sự, không phải bệnh lý tâm thần đơn thuần [5]. Việc hiểu rõ vai trò của catecholamine, co thắt mạch vành và rối loạn vi mạch giúp bác sĩ chẩn đoán phân biệt với hội chứng mạch vành cấp thông qua chụp mạch vành và siêu âm tim [3].
Tuy nhiên, các tài liệu khoa học đều thẳng thắn chỉ ra nhiều giới hạn. Cơ chế sinh bệnh chính xác của hội chứng Takotsubo cũng như các biến thể của nó hiện vẫn chưa được giải mã hoàn toàn [1]. Lý do vì sao hội chứng này lại có tỷ lệ mắc cao vượt trội ở phụ nữ sau mãn kinh vẫn là câu hỏi chưa có lời giải [3]. Đặc biệt, hiện chưa có hướng dẫn điều trị đặc hiệu nào được thiết lập riêng cho bệnh cơ tim Takotsubo [3]. Phác đồ xử trí hiện nay chủ yếu dựa trên hướng dẫn điều trị hội chứng mạch vành cấp, nhồi máu cơ tim cấp và suy tim của Trường Môn Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ [3].
Những hiểu lầm thường gặp về "hội chứng tim vỡ"
Hiểu lầm phổ biến nhất là bệnh chỉ xảy ra khi thất tình hoặc đau buồn tình cảm. Thực tế, ngoài căng thẳng cảm xúc, hàng loạt yếu tố căng thẳng thể chất như phẫu thuật, gây mê, đặt nội khí quản, đau chưa được kiểm soát, xuất huyết dưới nhện, tắc ruột cấp hay mất máu nặng đều có thể kích hoạt cơn bão catecholamine gây bệnh [4]. Thậm chí, thể Takotsubo đảo ngược còn liên quan đến các tác nhân kích hoạt thể chất nhiều hơn thể cổ điển [4].
Hiểu lầm thứ hai là xem nhẹ bệnh vì nghĩ tim sẽ tự lành. Dù chức năng tâm thất trái thường hồi phục sau vài ngày đến một tháng, giai đoạn cấp tính của bệnh tiềm ẩn nguy cơ tử vong do phù phổi cấp, sốc tim, loạn nhịp thất, ngừng tim hoặc vỡ thành tự do tâm thất trái [1].
Ai nên thận trọng?
Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ trung niên và cao tuổi, nhất là phụ nữ sau mãn kinh có tiền sử vừa trải qua căng thẳng cảm xúc hoặc thể chất cấp tính [5]. Các bác sĩ lâm sàng luôn được khuyến cáo đưa hội chứng này vào chẩn đoán phân biệt khi tiếp nhận phụ nữ sau mãn kinh có biểu hiện nghi ngờ hội chứng mạch vành cấp [5].
Những người đang điều trị bằng thuốc tác động lên hệ thần kinh làm tăng catecholamine, điển hình như nhóm thuốc chống trầm cảm SNRI (ví dụ duloxetine), cần thận trọng khi điều chỉnh liều lượng [2]. Bệnh nhân đang có bệnh lý nội ngoại khoa cấp tính như xuất huyết não, tắc ruột, mất máu nhiều hoặc chuẩn bị bước vào các cuộc phẫu thuật cần gây mê cũng thuộc nhóm có nguy cơ khởi phát bệnh [4]. Người có sẵn bất thường giải phẫu như cầu cơ động mạch vành cũng có thể chịu tác động nặng hơn khi xảy ra tăng vọt catecholamine do stress [6].
Gợi ý bảo vệ tim trước những cú sốc
Vì bệnh cơ tim Takotsubo khởi phát từ sự kích thích quá mức hệ thần kinh giao cảm do stress, việc kiểm soát căng thẳng trong đời sống đóng vai trò quan trọng [1]. Khi đối mặt với biến cố tâm lý lớn, người dân, đặc biệt là phụ nữ lớn tuổi, cần có sự đồng hành của người thân, nghỉ ngơi hợp lý và tránh để tâm lý rơi vào trạng thái kích động cực độ kéo dài.
Đối với người đang sử dụng thuốc điều trị tâm thần kinh hoặc thuốc nhóm SNRI, tuyệt đối tuân thủ liều lượng của bác sĩ, không tự ý tăng liều và cần thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện triệu chứng bất thường ở ngực trong giai đoạn chỉnh liều [2]. Khi có các biểu hiện đau ngực, khó thở, tim đập nhanh hoặc choáng váng sau một cú sốc tinh thần hay biến cố sức khỏe, người bệnh cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức để được kiểm tra điện tâm đồ, xét nghiệm men tim và siêu âm tim, tuyệt đối không tự theo dõi tại nhà [1].
Hội chứng tim vỡ là minh chứng rõ ràng cho thấy tổn thương tâm lý và thể chất có thể gây hại trực tiếp lên trái tim qua cơn bão hormone catecholamine [1]. Nhận biết sớm triệu chứng đau ngực, khó thở sau biến cố và thăm khám kịp thời là chìa khóa giúp người bệnh vượt qua giai đoạn suy tim cấp nguy hiểm và phục hồi hoàn toàn [3]. Nếu có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc điều trị thần kinh, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để được theo dõi an toàn [2].
