Hiểu lầm phổ biến về vóc dáng của người hút thuốc

Nhiều người thường giữ thói quen hút thuốc hoặc ngại từ bỏ làn khói trắng vì nhận thấy người hút thuốc dường như "gầy" hơn số đông. Thậm chí, không ít cá nhân còn tìm đến thuốc lá như một giải pháp kiểm soát cân nặng nhanh chóng. Quan sát bề ngoài này khiến nhiều người ngộ nhận rằng thuốc lá giúp vóc dáng săn chắc, mảnh mai hơn.

Thực tế hoàn toàn trái ngược với suy nghĩ thường thấy. Dù tổng trọng lượng cơ thể hay chỉ số khối cơ thể (BMI) của người hút thuốc có thể thấp hơn người không hút, lượng mỡ thừa lại có xu hướng phân bổ tập trung vào vùng bụng [1], [2]. Tình trạng này tạo nên kiểu hình béo bụng (béo kiểu nam), đi kèm với việc teo giảm cơ bắp hoặc mỡ ở vùng đùi và hông, gây ra những biến đổi chuyển hóa bất lợi [2], [3], [4].

Mối liên hệ sinh học và nội tiết khi khói thuốc vào cơ thể

Tại sao người hút thuốc lại bị dồn mỡ vào eo thay vì phân bổ đều khắp cơ thể? Các dữ liệu sinh hóa chỉ ra rằng các chất trong khói thuốc lá, đặc biệt là lượng nicotine hấp thụ qua cơ thể (thể hiện qua nồng độ chất chuyển hóa cotinine), có liên hệ trực tiếp với sự dịch chuyển mỡ này [5]. Khi theo dõi lượng cotinine bài tiết qua nước tiểu 24 giờ, chỉ số này tương quan thuận với tỷ lệ eo/hông và tương quan nghịch với chu vi vòng hông [5].

Bên cạnh đó, việc hút thuốc làm thay đổi sâu sắc cân bằng nội tiết, nhất là ở phái nữ. Khói thuốc tạo ra tác động kháng estrogen và làm gia tăng nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) trong huyết thanh [4]. Đồng thời, sự tương tác giữa thói quen hút thuốc với nồng độ testosterone tự do trong máu thúc đẩy quá trình tích tụ mỡ ở vùng bụng (béo bụng kiểu nam - android adiposity) và làm suy giảm mỡ tích tụ ở vùng xương đùi [4]. Hậu quả là vòng eo ngày một lớn hơn trong khi vòng đùi và hông nhỏ lại [4]. Ngoài ra, những người hút thuốc còn ghi nhận sự gia tăng nồng độ glucose trong huyết tương, cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [5].

Bằng chứng dịch tễ học quy mô lớn: Số điếu càng nhiều, vòng eo càng tăng

Khảo sát dịch tễ từ sớm vào năm 1989 trên 836 nam giới và 1.112 phụ nữ da trắng lớn tuổi (50 đến 79 tuổi) đã phát hiện người hút thuốc có tỷ lệ eo/hông cao hơn người không hút thuốc [1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học quan sát thấy mối quan hệ liều - đáp ứng rõ rệt: số lượng thuốc lá hút càng nhiều, tỷ lệ eo/hông càng tăng cao [1]. Mặc dù người hút thuốc gầy hơn người không hút, hiện tượng tăng tỷ lệ eo/hông hoàn toàn độc lập với chỉ số khối cơ thể (BMI) và hiện diện ở cả hai giới, trong đó mối liên quan ở nữ giới thậm chí còn mạnh hơn nam giới [1].

Một công trình dân số khác công bố năm 2005 tại Anh kiểm tra dữ liệu của 21.828 nam giới và phụ nữ trong độ tuổi từ 45 đến 79 [2]. Sau khi điều chỉnh hàng loạt yếu tố gây nhiễu gồm tuổi tác, chỉ số BMI, lượng rượu uống, tổng năng lượng nạp vào, hoạt động thể lực và trình độ học vấn, tỷ lệ eo/hông vẫn cao nhất ở nhóm đang hút thuốc và thấp nhất ở nhóm chưa từng hút thuốc [2]. Tỷ lệ eo/hông cao có mối liên hệ trực tiếp với số gói-năm hút thuốc ở cả người đang hút lẫn người đã cai thuốc [2]. Khi so sánh với người chưa từng hút hoặc đã bỏ thuốc, người đang hút thuốc có vòng eo lớn hơn nhưng chu vi vòng hông lại nhỏ hơn [2].

Phân tích trên mẫu đại diện quốc gia gồm 9.047 người trưởng thành (16-74 tuổi) từ Khảo sát Sức khỏe Scotland 1998 cũng cho kết quả tương tự [3]. Chỉ số BMI thấp hơn ở nhóm đang hút thuốc và cao hơn ở nhóm từng hút thuốc so với người không hút [3]. Ở phụ nữ đang hút thuốc, chu vi vòng eo và tỷ lệ eo/hông trung bình đều cao hơn, trong khi chu vi vòng hông lại thấp hơn người không hút thuốc [3]. Đối với nam giới, chu vi hông ở người hút thuốc thấp hơn đáng kể so với người không hút, dấu hiệu cho thấy sự suy giảm khối lượng cơ bắp ở phần dưới cơ thể [3].

Bằng chứng di truyền học khẳng định mối quan hệ nhân quả

Nghiên cứu quan sát đơn thuần thường vấp phải nghi vấn về các yếu tố lối sống đi kèm gây nhiễu. Để làm sáng tỏ bản chất nhân quả, liên minh CARTA (2015) đã thực hiện phân tích tổng hợp ngẫu nhiên hóa Mendel trên 148.731 cá nhân từ 29 nghiên cứu (bao gồm 66.809 người chưa từng hút thuốc, 43.009 người đã cai và 38.913 người đang hút thuốc mỗi ngày) sử dụng biến thể gene rs16969968/rs1051730 làm đại diện cho mức độ nghiện thuốc nặng [6].

Ở nhóm đang hút thuốc thông thường, mỗi alen phụ làm giảm chu vi vòng eo 0,40% và giảm BMI 0,74% [6]. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu tiến hành hiệu chỉnh các chỉ số mỡ trung tâm theo chỉ số BMI, tác động lập tức đảo chiều: mỗi alen liên quan đến tăng mức tiêu thụ thuốc lá làm tăng chu vi vòng eo lên 0,14% và tăng tỷ lệ eo/hông lên 0,10% [6]. Kết quả này là bằng chứng xác đáng khẳng định ở cùng một mức BMI nhất định, việc tiêu thụ lượng thuốc lá nhiều hơn thực sự gây tăng kích thước vòng eo và mỡ bụng [6].

Nghiên cứu chuyên sâu về phân bố mỡ và nội tiết tố

Một thử nghiệm năm 1992 trên 56 phụ nữ tiền mãn kinh (20-35 tuổi, gồm 27 người hút thuốc và 29 người không hút) đã đi sâu vào cấu trúc hình thể và hormone sinh dục [4]. Người hút thuốc có nồng độ SHBG huyết thanh trung bình cao hơn rõ rệt so với người không hút (63,38 nmol/l so với 57,85 nmol/l) [4]. Họ mang kiểu phân bổ mỡ kiểu nam rõ rệt: tỷ lệ eo/hông lớn hơn, tỷ lệ eo/đùi lớn hơn, vòng đùi nhỏ hơn và vòng eo cùng vòng rốn lớn hơn người không hút thuốc [4]. Mức testosterone huyết thanh ở người hút thuốc cũng có tác động tương tác mạnh mẽ hơn lên sự tích mỡ bụng so với người không hút thuốc [4].

Năm 1995, một nghiên cứu đánh giá thành phần cơ thể bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) trên các nam thanh niên hút trên 10 điếu/ngày trong hơn 5 năm (14 người) so với nhóm đối chứng không hút thuốc (13 người) [5]. Lượng cotinine bài tiết qua nước tiểu 24 giờ ở nhóm hút thuốc đạt 72,0 micromol/L, vượt trội so với 0,8 micromol/L ở nhóm không hút [5]. Mức bài tiết cotinine này tương quan thuận với tỷ lệ eo/hông (hệ số r = 0,58) và tương quan nghịch với vòng hông (hệ số r = -0,87) [5]. Kèm theo đó, nồng độ glucose máu (4,62 so với 4,25 mmol/L), cholesterol toàn phần (4,87 so với 4,27 mmol/L), LDL (3,05 so với 2,43 mmol/L) và apolipoprotein B đều cao hơn hẳn ở nhóm hút thuốc [5].

Nhìn nhận giới hạn và các dữ liệu trái chiều

Dù số lượng bằng chứng chứng minh hút thuốc gây béo bụng áp đảo, y văn vẫn ghi nhận một số kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Chẳng hạn, một nghiên cứu cắt ngang năm 2009 trên 1.342 đối tượng phân tầng theo tuổi và giới tính chỉ tìm thấy sự khác biệt về chu vi vòng eo và tỷ lệ eo/hông ở nam giới thuộc một số nhóm tuổi nhất định, đồng thời không phát hiện sự khác biệt này ở phụ nữ hút thuốc [7]. Nghiên cứu này đi đến kết luận chưa ủng hộ giả thuyết hút thuốc gây tích mỡ trung tâm [7].

Hơn nữa, một số nghiên cứu quan sát quy mô lớn như phân tích trên 41.837 phụ nữ lớn tuổi ở Iowa (theo dõi 6 năm) ghi nhận mối liên hệ giữa tỷ lệ eo/hông cao với bệnh lý ung thư phổi chủ yếu bị chi phối bởi tiền sử số gói-năm hút thuốc [8]. Các kết quả dịch tễ quan sát còn phụ thuộc vào bảng tự khai của người tham gia, khả năng đánh giá sai số điếu hoặc các thói quen ăn uống, tập luyện chưa được kiểm soát triệt để. Tuy nhiên, khi kết hợp với các kỹ thuật phân tích hiện đại như ngẫu nhiên hóa Mendel, xu hướng thuốc lá làm mỡ dồn vào bụng vẫn giữ được độ tin cậy khoa học cao [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với tình trạng tích tụ mỡ trung tâm?

Hiện tượng dồn mỡ vào bụng mang lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, do mỡ nội tạng giải phóng nhiều axit béo tự do và các chất gây viêm. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và tiền mãn kinh: Khói thuốc làm rối loạn cân bằng nội tiết tố estrogen và androgen, khiến cơ thể nữ giới chuyển sang tích mỡ kiểu nam, làm teo mỡ đùi nhưng phình to vòng eo [4].
  • Người có nguy cơ tim mạch hoặc đái tháo đường: Người hút thuốc vốn đã có nồng độ đường huyết, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol cao hơn [5], khi kết hợp với mỡ bụng sẽ làm tăng mạnh biến cố tim mạch.
  • Người có ý định hút thuốc để giảm cân: Việc cố gắng kiểm soát trọng lượng bằng khói thuốc chỉ khiến hình thể mất cân đối (vòng hông và chân teo tóp, bụng phình to) và làm tăng mỡ bụng nguy hiểm [6], [3].

Giải pháp thực tế cải thiện vóc dáng và sức khỏe

Bằng chứng cho thấy ở những người từng hút thuốc, tỷ lệ eo/hông tỷ lệ nghịch với khoảng thời gian kể từ khi bỏ thuốc [2]. Điều này đồng nghĩa với việc bạn từ bỏ thuốc lá càng sớm thì cấu trúc phân bổ mỡ của cơ thể càng có cơ hội phục hồi về trạng thái sinh lý cân bằng [2]. Để giảm mỡ bụng và cải thiện thể trạng, cần áp dụng các bước thực tế:

  • Lên kế hoạch cai thuốc dứt điểm: Ngừng tiếp xúc với nicotine giúp điều hòa lại nồng độ hormone SHBG và hạn chế quá trình chuyển đổi phân bố mỡ bất lợi [4], [5]. Nếu gặp hội chứng cai hoặc khó khăn tâm lý, nên tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc các trung tâm hỗ trợ cai nghiện thuốc lá.
  • Dinh dưỡng cân bằng kiểm soát năng lượng: Khi bỏ thuốc, vị giác phục hồi có thể khiến cảm giác thèm ăn tăng lên. Cần ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc; tránh đồ ngọt, chất béo chuyển hóa để không làm gia tăng mỡ bụng sau cai.
  • Rèn luyện thể lực phối hợp: Kết hợp giữa các bài tập sức bền (chạy bộ, bơi lội, đạp xe) nhằm đốt cháy mỡ thừa và các bài tập kháng lực (nâng tạ, squat, hít đất) để bù đắp khối lượng cơ bắp ở chân và hông bị suy giảm do hút thuốc trước đó [3], [5].

Thuốc lá không hề mang lại một vóc dáng thon gọn khỏe mạnh mà chỉ tạo ra vỏ bọc cân nặng nhẹ kèm theo lượng mỡ tích tụ nguy hiểm quanh vùng eo [1], [6], [2]. Hiểu đúng bản chất của khói thuốc lên cơ chế phân bổ mô mỡ sẽ giúp mỗi người có thêm động lực từ bỏ thuốc lá và xây dựng lối sống lành mạnh bền vững.