Hút thuốc lá làm giảm mỡ máu tốt HDL như thế nào?

Nhiều người thường kiểm tra mỡ máu và chỉ chú ý đến chỉ số cholesterol toàn phần hay mỡ máu xấu mà bỏ quên một chỉ số vô cùng quan trọng là mỡ máu tốt HDL. Không ít người hút thuốc lá thắc mắc vì sao chế độ ăn uống của họ không quá nhiều dầu mỡ nhưng chỉ số HDL trong máu lại liên tục giảm sút.

Thực tế, các hợp chất độc hại trong khói thuốc lá làm giảm trực tiếp cả số lượng lẫn chất lượng của hạt mỡ tốt HDL ^[1]. Nguy hiểm hơn, quá trình phơi nhiễm khói thuốc gây ra phản ứng oxy hóa và làm rối loạn hệ thống enzym chuyển hóa, biến những hạt HDL bảo vệ mạch máu thành các phân tử mất chức năng sinh học ^[1].

Hạt mỡ bảo vệ HDL và cơ chế bị khói thuốc tàn phá

Hạt lipoprotein tỷ trọng cao, thường gọi tắt là HDL, đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ hệ thống tim mạch của cơ thể ^[1]. Chức năng quan trọng hàng đầu của HDL là vận chuyển ngược cholesterol, nghĩa là dọn dẹp lượng mỡ thừa tích tụ từ các mô tế bào ngoại vi mang trở về gan để chuyển hóa và đào thải ^[2]. Ngoài nhiệm vụ thu gom mỡ thừa, HDL còn có tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa và ngăn ngừa hình thành huyết khối, phối hợp nhịp nhàng nhằm cải thiện chức năng nội mạc và hạn chế sự tiến triển của mảng xơ vữa ^[2].

Tuy nhiên, khói thuốc lá lại là một yếu tố nguy cơ độc lập và có thể phòng ngừa đối với bệnh xơ vữa động mạch cũng như các biến cố tim mạch nói chung ^[1]. Các nghiên cứu quần thể đã chỉ ra rằng nồng độ cholesterol HDL trong huyết tương tỷ lệ nghịch với nguy cơ phát triển bệnh lý tim mạch ^[1]. Khi một người hút thuốc lá, nồng độ HDL cholesterol trong máu sẽ suy giảm rõ rệt ^[1]. Tác động tiêu cực này diễn ra rất nhanh chóng, thậm chí chỉ sau khi hút một vài điếu thuốc ^[2].

Không chỉ dừng lại ở việc làm tụt giảm số lượng, khói thuốc lá còn tác động lên toàn bộ các giai đoạn của quá trình xơ vữa động mạch, từ việc gây tổn thương chức năng nội mạc cho đến kích hoạt các biến cố lâm sàng cấp tính ^[3]. Sự suy giảm này làm suy yếu hàng rào phòng thủ tự nhiên của lòng mạch trước các tác nhân gây xơ vữa ^[1].

Biến đổi enzym vận chuyển và hiện tượng oxy hóa HDL

Khói thuốc lá không chỉ đơn thuần làm giảm lượng mỡ tốt mà còn tấn công sâu vào cấu trúc và chức năng nội tại của từng hạt HDL ^[1]. Cơ chế sinh hóa cho thấy khói thuốc có thể làm thay đổi các enzym thiết yếu chịu trách nhiệm vận chuyển lipid trong cơ thể ^[1]. Cụ thể, hút thuốc làm giảm hoạt tính của enzym lecithin: cholesterol acyltransferase (LCAT) ^[1]. Đồng thời, thói quen này còn làm biến đổi hoạt tính của protein chuyển giao ester cholesterol (CETP) và enzym lipase ở gan, trực tiếp gây rối loạn quá trình chuyển hóa HDL cũng như phân bố các phân đoạn hạt HDL trong máu ^[1].

Bên cạnh sự suy giảm enzym, hiện tượng oxy hóa hạt lipoprotein là tác nhân trực tiếp phá hủy chức năng bảo vệ của HDL ^[1]. Hạt HDL rất nhạy cảm và dễ bị biến đổi do quá trình oxy hóa bắt nguồn từ các chất độc trong khói thuốc ^[1]. Tình trạng này khiến các hạt HDL bị biến tính, mất hoàn toàn các đặc tính bảo vệ lòng mạch vốn có và trở thành những phân tử mất chức năng sinh học đối với người hút thuốc ^[1].

Khói thuốc lá làm gia tăng phản ứng viêm, kích thích quá trình hình thành huyết khối và thúc đẩy quá trình oxy hóa lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) ^[3]. Các dữ liệu lâm sàng và thực nghiệm ủng hộ giả thuyết cho rằng việc phơi nhiễm với khói thuốc làm tăng mức độ căng thẳng oxy hóa, được xem là cơ chế tiềm tàng khởi phát các rối loạn chức năng tim mạch ^[3]. Ngoài ra, các chất sinh ra từ quá trình đốt cháy thuốc lá như acrolein – một dạng hơi có mùi khó chịu – rất dễ hấp thu qua phổi để đi thẳng vào máu và được các nhà khoa học đánh giá là có liên quan mật thiết đến nguy cơ tim mạch ở người ^[4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học

Tác động làm giảm mỡ tốt HDL của thuốc lá đã được ghi nhận qua rất nhiều nghiên cứu y khoa với các quy mô và thiết kế khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 1985 tiến hành khảo sát trên 45 nam giới khỏe mạnh trong độ tuổi từ 40 đến 49 sống tại Finnmark, miền Bắc Na Uy ^[5]. Các nhà khoa học đã so sánh các chỉ số mỡ máu giữa 14 người hút trên 15 điếu thuốc mỗi ngày trong ít nhất 10 năm và 23 người không hút thuốc ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm người hút thuốc nhiều có nồng độ HDL toàn phần, phân đoạn HDL2 và phân đoạn HDL3 thấp hơn đáng kể so với nhóm không hút thuốc, trong khi không có sự khác biệt rõ rệt về nồng độ triglycerid và cholesterol toàn phần ^[5]. Từ phát hiện này, nghiên cứu nhận định hút thuốc lá có thể thúc đẩy xơ vữa động mạch thông qua việc làm sụt giảm phân đoạn HDL2 vốn có tính năng bảo vệ chống xơ vữa ^[5].

Một nghiên cứu dịch tễ kinh điển công bố năm 1978 thuộc khuôn khổ dự án Framingham trên 4.107 nam giới và phụ nữ đã đo lường lipoprotein tỷ trọng cao từ mẫu máu lúc đói ^[6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu như lượng cồn tiêu thụ và độ dày nếp gấp da dưới xương bả vai bằng phương pháp phân tích hồi quy, nghiên cứu phát hiện việc hút thuốc lá liên quan đến mức chênh lệch giảm trung bình khoảng 4 mg/dl HDL ở nam giới và 6 mg/dl HDL ở nữ giới ^[6]. Khi loại trừ những người uống nhiều rượu, mối liên hệ nghịch biến rõ rệt giữa số lượng điếu thuốc hút mỗi ngày và nồng độ HDL vẫn được ghi nhận ở cả hai giới ^[6].

Nghiên cứu công bố năm 1989 trên nam giới trong độ tuổi 30 đến 55 không có tiền sử bệnh tim mạch vành cũng củng cố điều này ^[7]. Kết quả cho thấy tác động của thuốc lá lên nồng độ HDL và LDL xuất hiện rõ nét nhất ở những đối tượng hút thuốc nặng với mức ý nghĩa thống kê lần lượt là p < 0.010 và p < 0.050 ^[7]. Các nhà khoa học kết luận chỉ số HDL cholesterol là dấu hiệu phân biệt tốt nhất đối với những người hút thuốc hoặc thừa cân có nguy cơ tiến triển xơ vữa động mạch hay bệnh tim mạch vành ^[7].

Tác động trên thanh thiếu niên và phân tích gộp quốc tế

Sự suy giảm chỉ số mỡ máu tốt do khói thuốc không chỉ giới hạn ở người trưởng thành mà xuất hiện ở cả người trẻ tuổi ^[4]. Các nghiên cứu theo dõi trẻ em và thanh thiếu niên hút thuốc trong độ tuổi từ 8 đến 19 cho thấy nhóm này có nồng độ LDL cholesterol và triglycerid trong huyết thanh cao hơn đáng kể, đồng thời nồng độ HDL cholesterol thấp hơn hẳn so với nhóm đồng trang lứa không hút thuốc ^[4].

Một phân tích gộp trước đây từ 54 nghiên cứu dịch tễ học đã so sánh chỉ số mỡ máu giữa người hút thuốc và người không hút thuốc ^[4]. Kết quả phân tích cho thấy người hút thuốc có nồng độ cholesterol cao hơn 3%, triglycerid cao hơn 9%, VLDL cholesterol cao hơn 10% và nồng độ HDL cholesterol sụt giảm 6% so với người không hút thuốc ^[4].

Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát trên các nhóm người trưởng thành tại Romania ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ cholesterol toàn phần giữa các nhóm hút thuốc lá truyền thống so với người không hút thuốc (p = 0.037), trong đó số lượng thuốc hút càng nhiều thì mức chênh lệch càng lớn (nhóm nghiện nặng nhất có p = 0.017) ^[4]. Nồng độ cholesterol toàn phần tăng 4.7% ở người hút thuốc lá truyền thống và tăng 8.8% ở người dùng thuốc lá điện tử so với giá trị trung vị của người không hút ^[4].

Một nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm tại Nhật Bản công bố năm 2015 cũng ghi nhận nồng độ trung bình của HDL cholesterol ở người hút thuốc thấp hơn đáng kể khoảng 8.4% so với người không hút thuốc, dù không có sự khác biệt về LDL cholesterol hay triglycerid trung bình ^[2]. Điều này chứng tỏ thuốc lá làm xáo trộn chuyển hóa lipid và thúc đẩy xơ vữa chủ yếu thông qua việc làm giảm HDL bảo vệ ^[2].

Mối liên hệ giữa sụt giảm HDL do hút thuốc và xơ vữa động mạch

Sự suy giảm mỡ tốt HDL kết hợp với các tác động tiêu cực khác từ thuốc lá đẩy nhanh tốc độ xơ hóa các mạch máu quan trọng trong cơ thể ^[8]. Một nghiên cứu công bố năm 1995 thực hiện trên 116 nam giới trải qua kỹ thuật chụp mạch vành và siêu âm tim qua thực quản đã đánh giá mức độ xơ vữa động mạch vành bằng thang điểm Gensini (GS), đồng thời đo lường mức độ xơ vữa động mạch chủ ngực dựa trên chiều dài mảng xơ trung bình (ASL) và diện tích mảng xơ trung bình (ASA) ^[8].

Nghiên cứu phát hiện điểm số Gensini tỷ lệ nghịch với nồng độ HDL cholesterol trong huyết thanh ^[8]. Nồng độ fibrinogen huyết tương có mối tương quan thuận rõ rệt với việc hút thuốc, và đường huyết lúc đói cũng có xu hướng liên quan thuận với hút thuốc ^[8]. Chiều dài và diện tích mảng xơ vữa động mạch chủ ngực (ASL và ASA) có mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với tuổi tác, đường huyết lúc đói và nồng độ fibrinogen huyết tương ^[8].

Sau khi sử dụng mô hình phân tích hiệp phương sai để kiểm soát các yếu tố như tuổi tác, cholesterol toàn phần, HDL, đường huyết lúc đói, fibrinogen, cũng như hiệu chỉnh thêm các yếu tố nguy cơ khác như triglycerid, axit uric, chỉ số khối cơ thể (BMI), việc sử dụng rượu và tăng huyết áp, kết quả khẳng định mức độ phơi nhiễm tích lũy với khói thuốc (tính theo số năm hút thuốc) là một chỉ báo độc lập đối với mức độ nghiêm trọng của cả xơ vữa động mạch vành và xơ vữa động mạch chủ ngực ^[8]. Ngoài ra, sự gia tăng số lượng bạch cầu ở người hút thuốc cũng là một dấu hiệu của tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp, liên quan đến nguy cơ bệnh tim mạch ^[2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước tác hại làm tụt mỡ tốt của khói thuốc lá:

• Phụ nữ: Các dữ liệu dịch tễ cho thấy thuốc lá làm giảm HDL đặc biệt mạnh mẽ ở phụ nữ ^[2]. Nghiên cứu Framingham ghi nhận mức sụt giảm HDL trung bình ở nữ giới hút thuốc lên tới 6 mg/dl, cao hơn mức giảm 4 mg/dl ở nam giới ^[6].
• Người thừa cân hoặc béo phì: Tình trạng thừa cân vốn dĩ đã liên quan đến việc gia tăng nồng độ cholesterol huyết thanh và giảm nồng độ HDL ^[7]. Khi người thừa cân hút thuốc, đặc biệt là hút thuốc nhiều, mức độ rối loạn lipid máu và nguy cơ tim mạch sẽ tăng lên bội phần ^[7].
• Người hút thuốc lá thụ động: Cả việc hút thuốc chủ động lẫn phơi nhiễm khói thuốc thụ động từ môi trường xung quanh đều là yếu tố khiến cơ thể dễ gặp các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[3].
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Độ tuổi 8 đến 19 khi tiếp xúc với việc hút thuốc sẽ chịu sự biến đổi lipid tiêu cực, bao gồm việc sụt giảm nồng độ HDL và tăng LDL cùng triglycerid ^[4].

Lời khuyên cai thuốc và phục hồi chỉ số HDL

Tin vui cho sức khỏe tim mạch là tổn thương mỡ máu tốt do khói thuốc không phải là vĩnh viễn và hoàn toàn có khả năng cải thiện khi từ bỏ thói quen này ^[4], ^[2]. Nồng độ HDL cholesterol có xu hướng tăng trở lại tương đối nhanh sau khi ngừng hút thuốc, mặc dù chúng sẽ giảm xuống trở lại nếu tái hút ^[2].

Dữ liệu từ một nghiên cứu theo dõi dọc cho thấy những người cai thuốc lá đã tăng đáng kể nồng độ HDL cholesterol sau mốc thời gian một năm ^[4]. Nghiên cứu Framingham cũng chỉ ra không có bằng chứng nào cho thấy những người từng hút thuốc trước đây có mức HDL thấp hơn người bình thường, miễn là họ đã cai thuốc từ 1 năm trở lên và không chuyển sang hút xì gà hay tẩu thuốc ^[6]. Những người chỉ hút xì gà hoặc tẩu mà chưa từng hút thuốc lá điếu có mức HDL tương đương với người không hút thuốc sau khi đã hiệu chỉnh yếu tố rượu và mỡ dưới da ^[6].

Hiệu quả phục hồi mỡ tốt sau khi bỏ thuốc đã được chứng minh qua một phân tích gộp quy mô lớn từ 45 nghiên cứu với 94 ước tính ^[2]. Kết quả cho thấy mức tăng gộp chung của HDL cholesterol sau khi cai thuốc đạt 4.13 mg/dL ở phân tích không trọng số và tăng 2.32 mg/dL ở phân tích có trọng số ^[2]. Để bảo vệ tim mạch, người đang hút thuốc nên chủ động lên kế hoạch cai thuốc hoàn toàn, đồng thời thăm khám định kỳ để kiểm tra bộ mỡ máu và nhận tư vấn chuyên môn từ bác sĩ nếu có kèm các bệnh lý chuyển hóa khác.

Khói thuốc lá là tác nhân kép tấn công trực tiếp vào sức khỏe tim mạch bằng cách làm suy giảm nồng độ mỡ tốt HDL và gây oxy hóa biến hạt bảo vệ này thành vô dụng ^[1]. Từ bỏ thuốc lá chính là biện pháp phục hồi nồng độ mỡ máu tốt tự nhiên, giúp mạch máu lấy lại khả năng tự dọn dẹp và ngăn chặn nguy cơ xơ vữa tiến triển ^[4], ^[2].