Nhiều người khỏi COVID-19 nhiều tháng vẫn kiệt sức, hụt hơi, đầu óc trống rỗng dù chụp chiếu tim phổi bình thường [1]. Thắc mắc chung là vì sao cơ thể vẫn cạn năng lượng dù virus đã hết [2].
Khoa học chỉ ra nguyên nhân nằm ở rối loạn chức năng ty thể và mất cân bằng chuyển hóa tế bào sau nhiễm virus SARS-CoV-2 [2]. Khi các "nhà máy phát điện" bên trong tế bào bị hư hại, cơ thể thiếu hụt năng lượng trầm trọng, dẫn đến mệt mỏi mạn tính, suy giảm nhận thức và giảm sức chịu đựng khi vận động [2].
Rối loạn ty thể làm cạn kiệt năng lượng tế bào
Ty thể là bào quan chịu trách nhiệm sản xuất năng lượng nuôi sống mô và tế bào [3]. Virus SARS-CoV-2 tấn công làm biến đổi cấu trúc ty thể, gây rối loạn chức năng sản xuất năng lượng (ATP) [1]. Protein của virus gắn trực tiếp vào các phức hợp ty thể, phá vỡ hoạt động bình thường và khiến tế bào miễn dịch phản ứng quá mức [1].
Sự phá hủy này làm tăng các gốc tự do (ROS) gây stress oxy hóa, phá hủy màng tế bào và dẫn đến chết tế bào [1]. Quá trình tự thực ty thể (mitophagy - cơ chế dọn dẹp các ty thể hỏng) bị suy giảm, kết hợp tình trạng phân mảnh ty thể làm duy trì phản ứng viêm kéo dài [4].
Các mảnh vỡ DNA ty thể (mtDNA) trôi nổi trong máu đóng vai trò như tín hiệu báo động nguy hiểm, kích hoạt cảm biến miễn dịch bẩm sinh TLR9 và con đường cGAS-STING [4]. Quá trình này duy trì tình trạng viêm mạn tính cấp độ thấp và rối loạn chức năng nội mô mạch máu ngay cả khi người bệnh không còn triệu chứng cấp tính [2].
Ngoài ra, rối loạn ty thể còn làm suy giảm quá trình phosphoryl hóa oxy hóa, kết hợp với viêm thần kinh do các cytokine (như interleukin-6, yếu tố hoại tử khối u alpha) và biến đổi biểu sinh (methyl hóa DNA) làm lệch nhịp sinh học [5]. Các gen đồng hồ sinh học (CLOCK, BMAL1, PER2) bị rối loạn khiến người bệnh vừa kiệt sức vừa mất ngủ, ngủ không sâu giấc [5].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu
Một nghiên cứu tổng quan năm 2023 cho thấy bệnh nhân hồi phục sau COVID-19 vẫn bị mệt mỏi mạn tính khi tập luyện dù tim và phổi không có bất thường rõ rệt [1]. Nghiên cứu xác định sự gắn kết của protein virus vào ty thể gây viêm và làm mất tính toàn vẹn của bào quan này, nhưng lưu ý cơ chế chi tiết vẫn đang được làm sáng tỏ [1].
Các bài tổng quan công bố năm 2024 tiếp tục khẳng định mối liên hệ giữa suy giảm năng lượng tế bào, rối loạn miễn dịch và viêm hệ thống cấp độ thấp trong hội chứng hậu COVID-19, hội chứng mệt mỏi mạn tính (ME/CFS) và đau cơ xơ hóa (FM) [2]. Cho đến nay, các hội chứng mệt mỏi sau nhiễm virus này vẫn chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng dứt khoát và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt [3].
Năm 2025, một nghiên cứu sử dụng quang phổ cộng hưởng từ (MRS) 7 Tesla đã tiến hành đo sinh hóa não và cơ bắp chân ở 24 bệnh nhân ME/CFS, 25 bệnh nhân hậu COVID-19 và 24 người khỏe mạnh đối chứng, kèm theo bài kiểm tra nhận thức trên máy tính [6]. Tại vùng vỏ não đai trước (pgACC và dACC), nhóm ME/CFS có nồng độ lactate tăng cao (biểu hiện của stress năng lượng và rối loạn ty thể), trong khi nhóm hậu COVID-19 lại bị giảm tổng lượng choline ở vùng dACC [6]. Đáng chú ý, các chất chuyển hóa ở cơ xương lúc nghỉ ngơi không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm [6]. Sự suy giảm choline ở người mắc hậu COVID-19 có liên quan đến tình trạng cục máu đông và chứng "sương mù não" [6].
Một tổng quan khác năm 2025 về các dấu ấn sinh học cho thấy bệnh nhân có triệu chứng kéo dài bị tăng peroxiredoxin-3 (PRDX3), malondialdehyde, 8-hydroxy-2'-deoxyguanosine và các chất chuyển hóa oxit nitric [4]. Ngược lại, các enzyme chống oxy hóa bảo vệ cơ thể như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GPx) lại sụt giảm [4]. Phân tích phiên mã và protein (của nhóm tác giả Shankar và cộng sự) trên người bệnh hậu COVID-19 và ME/CFS cũng ghi nhận sự gia tăng các gen tạo gốc tự do và phân mảnh ty thể [4]. Nghiên cứu của Semo và cộng sự chỉ ra những người có biến chứng tim mạch hậu COVID-19 bị suy giảm năng lượng tế bào bạch cầu đơn nhân và phân mảnh mtDNA [4]. Kỹ thuật chụp MRS cũng phát hiện thời gian phục hồi phosphocreatine kéo dài và giảm tổng hợp ATP ở bệnh nhân hậu COVID-19 [4].
Về hướng hỗ trợ điều trị, tổng quan năm 2022 xem xét vai trò của creatine và tiền chất của nó là axit guanidinoacetic (GAA) [7]. Ngay cả người nhiễm SARS-CoV-2 không triệu chứng cũng có sự gia tăng các dấu ấn sinh học liên quan đến viêm và phản ứng stress [7]. Bổ sung GAA giúp giảm nhiều khía cạnh mệt mỏi ở bệnh nhân đau cơ xơ hóa, trong khi creatine monohydrate giúp khôi phục dự trữ ATP và bảo vệ tính toàn vẹn của ty thể [7]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu về creatine hiện mới dừng ở nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật, cần thêm thử nghiệm lâm sàng trên người [7].
Lợi ích và giới hạn của các phương pháp hiện tại
Việc nhận diện hậu COVID-19 là một rối loạn ty thể bắt nguồn từ mất cân bằng oxy hóa - khử mở ra hướng điều trị cá nhân hóa dựa trên các dấu ấn sinh học [8]. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn như chụp MRS giúp định lượng khả năng phosphoryl hóa oxy hóa, từ đó đánh giá mức độ nặng của triệu chứng [4].
Tình trạng kéo dài thời gian phục hồi phosphocreatine và giảm tổng hợp ATP ở người bệnh bước đầu cho thấy có thể đảo ngược một phần nhờ các can thiệp dinh dưỡng trúng đích [4]. Một số hoạt chất như coenzyme Q10 (CoQ10) đang được đánh giá về khả năng giảm mệt mỏi mạn tính và giảm đau [3]. Creatine monohydrate cũng được ghi nhận là an toàn, hầu như không có tác dụng phụ ở mọi độ tuổi và giới tính, có tiềm năng hỗ trợ phục hồi chức năng [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các phương pháp điều trị đặc hiệu đã được kiểm chứng [1]. Đa số chiến lược nhắm vào ty thể mới ở giai đoạn tiềm năng, phần lớn dữ liệu (như với creatine) đến từ mô hình động vật hoặc phòng thí nghiệm [7]. Các nhà khoa học nhấn mạnh cần có thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận tính an toàn và hiệu quả thực sự trước khi áp dụng rộng rãi [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng xét nghiệm máu, chụp X-quang tim phổi bình thường đồng nghĩa với việc cơ thể đã khỏe mạnh hoàn toàn và cảm giác mệt mỏi chỉ là do tâm lý [1]. Thực tế, các rối loạn năng lượng tế bào, stress oxy hóa và suy giảm chức năng tự động đa cơ quan thường bị bỏ sót bởi các xét nghiệm chẩn đoán tiêu chuẩn thông thường [8].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng hoàn toàn hội chứng mệt mỏi mạn tính (ME/CFS) và mệt mỏi hậu COVID-19 là một bệnh giống hệt nhau [6]. Dù một số tài liệu trước đây từng xem chúng là cùng một thực thể [7], nghiên cứu quét não MRS 7 Tesla năm 2025 đã chứng minh hai tình trạng này có sự khác biệt rõ rệt về sinh hóa não (một bên tăng lactate, một bên giảm choline) [6]. Do cơ chế sinh học thần kinh tiềm ẩn khác nhau, giới khoa học khuyến cáo không nên gộp chung hai nhóm bệnh nhân này làm một khi nghiên cứu hay điều trị [6].
Ai nên thận trọng?
Những người xuất hiện triệu chứng mệt mỏi kiệt sức sau khi gắng sức (post-exertional malaise), đau cơ khớp, sương mù não hoặc rối loạn thần kinh tự chủ kéo dài sau nhiễm virus cần đặc biệt lưu ý [3]. Không nên cố gắng tập luyện cường độ cao để "vượt qua cơn mệt", vì người bệnh hậu COVID-19 bị suy giảm khả năng chịu đựng vận động do thiếu hụt ATP tế bào [2].
Bệnh nhân có tiền sử hoặc đang gặp các biến chứng tim mạch hậu COVID-19 cần được theo dõi y tế sát sao, do nhóm này có biểu hiện suy giảm năng lượng tế bào bạch cầu và tổn thương mtDNA lưu hành trong máu gây viêm mạch [4].
Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý mua các thực phẩm bổ sung liều cao khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ. Dù các chất như creatine hay CoQ10 có triển vọng hỗ trợ ty thể, việc sử dụng vẫn cần sự tư vấn chuyên môn vì chưa có phác đồ thuốc nào được FDA phê duyệt chính thức cho hội chứng mệt mỏi sau nhiễm virus [3].
Áp dụng thực tế để phục hồi năng lượng
Để hỗ trợ ty thể phục hồi, người bệnh cần kết hợp điều chỉnh lối sống, chế độ ăn uống và vận động hợp lý [2]. Thay vì tập nặng, hãy lắng nghe cơ thể, chia nhỏ hoạt động trong ngày và nghỉ ngơi ngay khi có dấu hiệu hụt hơi để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng stress năng lượng [1].
Về dinh dưỡng, ưu tiên chế độ ăn cân bằng, giàu chất chống oxy hóa tự nhiên (rau xanh, trái cây tươi) và uống đủ nước để hỗ trợ cơ thể trung hòa các gốc tự do, bù đắp sự sụt giảm của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD và GPx [4]. Có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về việc bổ sung các vi chất hỗ trợ chuyển hóa năng lượng như CoQ10 hoặc creatine monohydrate tùy theo thể trạng cá nhân [3], [7].
Do virus SARS-CoV-2 gây rối loạn các gen đồng hồ sinh học dẫn đến mất ngủ và mệt mỏi, việc thiết lập lại nhịp sinh học là rất quan trọng [5]. Người bệnh nên duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, tiếp xúc ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng và hạn chế thiết bị điện tử vào ban đêm để cải thiện chất lượng giấc ngủ [5].
Mệt mỏi kéo dài hậu COVID-19 là một rối loạn sinh học có thật ở cấp độ tế bào, bắt nguồn từ sự suy giảm chức năng ty thể và mất cân bằng oxy hóa - khử [8]. Người bệnh không nên hoang mang hay tự ép mình vận động quá sức, mà cần kiên nhẫn điều chỉnh lối sống, dinh dưỡng khoa học và thăm khám bác sĩ để được hướng dẫn phục hồi an toàn [2].
