Sau bữa trưa vội vã tại văn phòng hoặc ở nhà, nhiều người có thói quen ngả lưng chợp mắt ngay để lấy lại sức cho buổi chiều. Mẹo dân gian thường rỉ tai nhau rằng ngủ trưa nằm nghiêng bên trái giúp thức ăn tiêu hóa nhanh hơn và nhẹ bụng hơn. Tuy nhiên, thói quen này thực sự tác động ra sao đến hoạt động của dạ dày?
Xét riêng về tốc độ làm rỗng dạ dày (đẩy thức ăn từ dạ dày xuống ruột non), nằm nghiêng trái không giúp tiêu hóa nhanh hơn. Ngược lại, nhiều nghiên cứu y học cho thấy tư thế nằm nghiêng trái thực chất làm chậm quá trình đẩy dịch lỏng và thuốc ra khỏi dạ dày so với tư thế ngồi, nằm sấp hoặc nằm nghiêng phải [1] [2] [3] [4]. Dù vậy, nằm nghiêng trái lại làm thay đổi sự phân bổ chất béo trong lòng dạ dày và giúp kéo dài cảm giác no sau ăn [5].
Cơ chế trọng lực và sự phân bổ thức ăn trong dạ dày
Dạ dày con người không phải là một chiếc túi đối xứng nằm chính giữa ổ bụng. Cơ quan này có hình chữ J, phần phình vị và thân vị nằm lệch về bên trái, trong khi phần hang vị và môn vị (cửa ngõ dẫn thức ăn xuống tá tràng và ruột non) lại hướng sang bên phải.
Khi chúng ta thay đổi tư thế từ ngồi sang nằm nghiêng trái hoặc nghiêng phải, trọng lực sẽ tác động trực tiếp đến cách thức ăn và dịch lỏng phân bổ ở phần dạ dày gần (phần trên) và phần dạ dày xa (phần dưới gần môn vị) [5] [3]. Sự thay đổi phân bổ này kết hợp với hoạt động co bóp của vùng hang vị - môn vị - tá tràng sẽ quyết định tốc độ thức ăn đi xuống ruột non [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1995 trên 7 tình nguyện viên khỏe mạnh đã đo áp lực vùng hang vị - môn vị - tá tràng trong 30 phút sau khi uống 150 ml nước muối sinh lý có đánh dấu phóng xạ ở hai tư thế: ngồi và nằm nghiêng trái [3]. Nghiên cứu cũng thử nghiệm tiêm tĩnh mạch thuốc atropine (liều 4 microgam/kg) để quan sát sự thay đổi nhu động [3]. Kết quả cho thấy tốc độ làm rỗng của cả toàn bộ dạ dày và phần dạ dày trên đều diễn ra nhanh hơn ở tư thế ngồi so với nằm nghiêng trái [3]. Ở tư thế ngồi, dạ dày tạo ra nhiều sóng áp lực hang vị - môn vị dài (lớn hơn 6 cm) và các sóng áp lực môn vị đơn lẻ hơn [3]. Khi tiêm atropine, quá trình làm rỗng bị chậm lại ở cả hai tư thế và làm giảm số lượng sóng áp lực ở tư thế ngồi [3]. Dù vậy, ngay cả sau khi dùng atropine, tư thế ngồi vẫn đẩy dịch ra khỏi dạ dày nhanh hơn tư thế nằm nghiêng trái [3]. Điều này chứng minh trọng lực ảnh hưởng đến tốc độ tiêu hóa chất lỏng thông qua cả sự phân bổ thức ăn trong lòng dạ dày lẫn khả năng co bóp của vùng hang vị - môn vị [3].
Tác động đối với chất béo, chất lỏng và thức ăn đặc
Thực tế, bữa trưa của chúng ta không chỉ có nước lọc mà là hỗn hợp gồm chất lỏng, chất béo và thức ăn đặc. Tư thế nằm nghiêng trái tác động rất khác nhau lên từng thành phần này.
Một nghiên cứu năm 1993 trên 11 tình nguyện viên đã đánh giá ảnh hưởng của tư thế lên việc tiêu hóa chất béo và nước [5]. Những người tham gia tiêu thụ bữa ăn gồm 60 ml dầu ô liu và 290 ml súp (đều được đánh dấu phóng xạ để theo dõi) khi ngồi và khi nằm nghiêng trái [5]. Kết quả ghi nhận ở tư thế ngồi, dầu rời dạ dày chậm hơn phần nước súp; nhưng khi nằm nghiêng trái, dầu lại rời dạ dày nhanh hơn phần nước [5]. Nguyên nhân là do trọng lực làm dầu nhẹ hơn nổi lên trên: khi ngồi, dầu bị giữ lại ở phần dạ dày trên; còn khi nằm nghiêng trái, dầu nổi lên phía cửa môn vị nên tập trung nhiều hơn ở phần dạ dày dưới [5]. Dù vậy, tổng lượng dầu rời khỏi dạ dày trong 180 phút đầu tiên không có sự khác biệt giữa hai tư thế [5]. Ngược lại, phần nước súp bị làm rỗng chậm hơn rất nhiều khi nằm nghiêng trái [5]. Đáng chú ý, tại thời điểm 120 phút và 180 phút sau ăn, những người nằm nghiêng trái cảm thấy ít đói hơn so với khi ngồi [5]. Cảm giác ít đói này có liên quan mật thiết với lượng dầu được giữ lại trong dạ dày và tỷ lệ nghịch với lượng dầu đã đi vào ruột non [5].
Mối liên hệ này tiếp tục được kiểm chứng trong nghiên cứu năm 1995 so sánh 5 bệnh nhân xơ nang bị suy tụy ngoại tiết với 11 tình nguyện viên khỏe mạnh cùng ăn 60 ml dầu ô liu và 290 ml súp ở tư thế ngồi và nằm nghiêng trái [6]. Ở người khỏe mạnh, tổng tốc độ làm rỗng dầu không khác biệt giữa hai tư thế, nhưng phần nước bị làm chậm lại khi nằm nghiêng trái và cảm giác đói giảm xuống sau bữa ăn [6]. Trong khi đó, ở bệnh nhân suy tụy ngoại tiết, quá trình làm rỗng dầu diễn ra nhanh hơn bình thường ở cả hai tư thế, đặc biệt nhanh hơn khi nằm nghiêng trái, và bữa ăn giàu chất béo ít làm giảm cảm giác đói ở nhóm bệnh nhân này [6].
Đối với thức ăn đặc, một nghiên cứu năm 1998 đã khảo sát 8 tình nguyện viên khỏe mạnh qua 4 lần thử nghiệm [7]. Họ ăn bữa ăn gồm thịt bò xay trộn sốt cà chua với hai mức khối lượng: bữa lớn 650 g và bữa nhỏ 217 g, thực hiện ở tư thế ngồi và nằm nghiêng trái [7]. Kết quả cho thấy sau giai đoạn trễ ban đầu, quá trình làm rỗng dạ dày diễn ra theo mô hình tuyến tính [7]. Giai đoạn trễ ở bữa ăn lớn ngắn hơn bữa ăn nhỏ ở cả tư thế ngồi (13 ± 5 phút so với 29 ± 7 phút) lẫn tư thế nằm nghiêng trái (16 ± 3 phút so với 24 ± 3 phút) [7]. Tốc độ làm rỗng sau giai đoạn trễ của bữa ăn lớn cũng nhanh hơn bữa ăn nhỏ (khi ngồi là 1,7 ± 0,2 g/phút so với 1,1 ± 0,1 g/phút; khi nằm nghiêng trái là 1,8 ± 0,1 g/phút so với 1,3 ± 0,04 g/phút) [7]. Đáng lưu ý, có sự tương tác giữa khối lượng bữa ăn và tư thế đối với lượng thức ăn giữ lại ở phần dạ dày dưới: với bữa ăn lớn 650 g, lượng thức ăn giữ lại ở phần dạ dày dưới khi ngồi nhiều hơn so với khi nằm nghiêng trái, nhưng hiện tượng này không xảy ra ở bữa ăn nhỏ 217 g [7].
So sánh nằm nghiêng trái với nằm nghiêng phải, nằm ngửa và nằm sấp
Khi đặt tư thế nằm nghiêng trái lên bàn cân cùng các tư thế nằm khác (như nằm nghiêng phải, nằm ngửa, nằm sấp), các dữ liệu lâm sàng đều chỉ ra nằm nghiêng trái làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày nhất.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chéo công bố năm 2004 đã theo dõi 31 trẻ sinh non đang phát triển khỏe mạnh [1]. Mỗi trẻ lần lượt được cho ăn ở 4 tư thế khác nhau và đo lượng dịch tồn dư trong dạ dày tại thời điểm 1 giờ và 3 giờ sau khi bắt đầu ăn [1]. Tại thời điểm 1 giờ, tư thế nằm nghiêng phải giúp giảm lượng tồn dư dạ dày đáng kể so với nằm nghiêng trái; tư thế nằm sấp cũng có lượng tồn dư ít hơn nằm nghiêng trái và nằm ngửa [1]. Thứ tự lượng thức ăn tồn dư trong dạ dày sau ăn 1 giờ giảm dần theo thứ tự: nhiều nhất ở tư thế nằm nghiêng trái, tiếp đến là nằm ngửa, nằm sấp và ít nhất là nằm nghiêng phải [1].
Kết quả tương tự cũng được ghi nhận ở trẻ lớn hơn. Nghiên cứu năm 1988 thực hiện trên 24 trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ từ 1 ngày đến 18 tháng tuổi (nặng từ 2.700 g đến 10.000 g) đã hồi phục hoàn toàn sau bệnh và không có rối loạn tiêu hóa [2]. Các trẻ được bơm dung dịch bù nước đường uống theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) qua ống thông dạ dày trong 4 ngày liên tiếp từ 10 giờ đến 12 giờ sáng ở các tư thế: tự do, nằm ngửa, nằm nghiêng phải và nằm nghiêng trái [2]. Dữ liệu khẳng định trong khi không có sự khác biệt giữa tư thế tự do, nằm nghiêng phải và nằm ngửa, thì quá trình làm rỗng dạ dày ở tư thế nằm nghiêng trái bị chậm lại một cách đáng kể [2]. Một nghiên cứu khác năm 1996 trên 48 trẻ từ 1 tuần đến 2 tuổi bị nôn trớ hoặc chậm lớn cũng cho thấy: sau khi uống sữa công thức đánh dấu phóng xạ, tỷ lệ làm rỗng dạ dày ở phút thứ 60 khi nằm ngửa chỉ đạt 35% ± 19% (chỉ 19/48 trẻ đạt mức làm rỗng đáng kể trên 40%) [8]. Tuy nhiên, khi chuyển trẻ sang nằm nghiêng phải thêm 30 phút (tức ở phút 90), tỷ lệ làm rỗng tăng vọt lên 60% ± 25% (41/48 trẻ đạt mức bình thường) và khi bế thẳng đứng thêm 30 phút nữa (ở phút 120), tỷ lệ làm rỗng đạt 73% ± 20% (45/48 trẻ đạt mức bình thường) [8].
Không chỉ ở trẻ em, tốc độ làm rỗng chậm của tư thế nằm nghiêng trái còn ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ hấp thu thuốc ở người lớn. Một nghiên cứu thiết kế bắt chéo năm 1992 trên 12 tình nguyện viên người lớn khỏe mạnh (6 nam, 6 nữ) đã mô phỏng tình trạng uống thuốc quá liều cấp tính [4]. Sau khi nhịn ăn, người tham gia uống thuốc giảm đau hạ sốt acetaminophen liều 80 mg/kg dưới dạng viên trẻ em 160 mg, sau đó duy trì 1 trong 5 tư thế (nằm nghiêng trái, nằm nghiêng phải, nằm ngửa, nằm sấp và ngồi) suốt 2 giờ, mỗi lần thử cách nhau 3 ngày [4]. Nồng độ thuốc trong máu được đo mỗi 15 phút để tính diện tích dưới đường cong (AUC - chỉ số phản ánh tổng lượng thuốc hấp thu vào máu) trong 2 giờ [4]. Kết quả cho thấy tổng lượng thuốc hấp thu khi nằm nghiêng trái là thấp nhất (AUC đạt 6.006 ± 2.614 mg.L.phút), tương đương với nằm ngửa (6.649 ± 2.761 mg.L.phút) [4]. Cả hai tư thế này đều có mức hấp thu thuốc thấp hơn đáng kể so với nằm sấp (7.432 ± 1.809 mg.L.phút), ngồi (8.608 ± 1.725 mg.L.phút) và cao nhất là nằm nghiêng phải (8.950 ± 1.405 mg.L.phút) [4].
Hiểu lầm thường gặp về chuyện "tiêu hóa tốt hơn"
Từ các bằng chứng trên, có thể thấy nhiều người đang đánh đồng khái niệm "tiêu hóa tốt hơn" với việc "thức ăn đi qua dạ dày nhanh hơn". Thực chất, nằm nghiêng trái không hề thúc đẩy thức ăn xuống ruột non nhanh hơn mà làm chậm quá trình làm rỗng chất lỏng so với khi ngồi hoặc nằm nghiêng phải [2] [5] [3].
Tuy nhiên, việc làm chậm làm rỗng dịch lỏng và thay đổi phân bổ chất béo khi nằm nghiêng trái không phải lúc nào cũng xấu. Ở người khỏe mạnh, tư thế nằm nghiêng trái sau bữa ăn có chứa dầu mỡ và nước súp giúp duy trì cảm giác no lâu hơn, giảm cảm giác đói tại thời điểm 2 đến 3 giờ sau ăn so với tư thế ngồi [5]. Như vậy, nếu hiểu "tốt hơn" theo nghĩa giữ thức ăn lâu hơn để no lâu, nằm nghiêng trái có tác dụng này; nhưng nếu mong muốn thức ăn tiêu nhanh để giảm đầy bụng hoặc hấp thu nhanh, nằm nghiêng trái lại đi ngược mong đợi.
Một điểm cần lưu ý là giới hạn của các bằng chứng hiện có. Phần lớn các nghiên cứu ở người trưởng thành có cỡ mẫu khá nhỏ, dao động từ 5 đến 12 người tình nguyện [5] [6] [3] [4] [7]. Các bữa ăn thử nghiệm thường được chuẩn hóa đơn giản như nước muối sinh lý, dầu ô liu pha súp hoặc thịt bò xay, chưa phản ánh hết sự phức tạp của mâm cơm đa dạng thường ngày [5] [3] [7]. Các nghiên cứu có cỡ mẫu lớn hơn (từ 24 đến 48 đối tượng) lại chủ yếu thực hiện trên trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [1] [2] [8]. Do đó, không thể coi tư thế nằm là phương pháp điều trị thay thế cho các rối loạn tiêu hóa thực thể.
Ai nên thận trọng khi chọn tư thế nằm sau ăn?
Dù tư thế ngủ trưa có vẻ là thói quen sinh hoạt đơn giản, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý cách cơ thể phản ứng với từng tư thế nằm:
Thứ nhất là người đang cần bù nước nhanh qua đường uống hoặc cần thuốc phát huy tác dụng sớm. Do tư thế nằm nghiêng trái và nằm ngửa làm chậm quá trình làm rỗng chất lỏng và làm giảm tốc độ hấp thu thuốc qua đường uống trong 2 giờ đầu [2] [4], việc nằm nghiêng trái ngay sau khi uống dung dịch bù nước hoặc uống thuốc giảm đau sẽ làm chậm hiệu quả mong muốn. Trong trường hợp cấp cứu ngộ độc qua đường uống, nhân viên y tế có thể tận dụng tư thế nằm nghiêng trái để làm chậm hấp thu chất độc, nhưng với người uống thuốc điều trị thông thường, tư thế ngồi hoặc nằm nghiêng phải sẽ giúp thuốc xuống ruột và hấp thu nhanh hơn [4].
Thứ hai là trẻ sơ sinh, trẻ sinh non hoặc trẻ nhỏ thường xuyên nôn trớ, chậm lớn [1] [8]. Tư thế nằm ngửa hoặc nằm nghiêng trái làm thức ăn và dịch bù nước ứ đọng lâu hơn trong dạ dày của trẻ [1] [2] [8]. Các bác sĩ nhi khoa thường khuyến cáo chọn tư thế giúp làm rỗng dạ dày nhanh (như nằm nghiêng phải hoặc bế thẳng đứng có giám sát) khi cần bù nước hoặc hỗ trợ tiêu hóa cho trẻ [2] [8].
Thứ ba là bệnh nhân có bệnh lý tuyến tụy như xơ nang kèm suy tụy ngoại tiết. Ở nhóm người này, cơ chế tiêu hóa chất béo bị biến đổi khiến dầu mỡ thoát khỏi dạ dày nhanh bất thường, đặc biệt khi nằm nghiêng trái, gây rối loạn cảm giác no sau ăn [6]. Những người có bệnh nền tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ sinh hoạt phù hợp.
Áp dụng thực tế cho giấc ngủ trưa khỏe mạnh
Để giấc ngủ trưa thực sự mang lại sự sảng khoái mà không gây áp lực hay ứ trệ cho hệ tiêu hóa, độc giả có thể áp dụng một số nguyên tắc thực tế dựa trên sinh lý học dạ dày:
- Không nên nằm xuống ngay lập tức sau khi vừa buông đũa, đặc biệt là sau khi uống nhiều nước canh, súp hoặc vừa uống thuốc. Tư thế ngồi thẳng lưng giúp dạ dày tạo ra các sóng co bóp hang vị - môn vị mạnh mẽ, đẩy dịch lỏng xuống ruột non nhanh và hiệu quả hơn hẳn so với nằm nghiêng trái [3] [4]. Bạn nên ngồi nghỉ ngơi nhẹ nhàng khoảng 15 đến 30 phút trước khi ngả lưng.
- Điều chỉnh lượng thức ăn trong bữa trưa vừa phải. Nghiên cứu cho thấy bữa ăn đặc quá lớn (như mức 650 g) sẽ làm tổng lượng thức ăn ứ lại ở mọi vùng dạ dày nhiều hơn và kéo dài thời gian làm rỗng một nửa lượng thức ăn so với bữa ăn nhỏ (mức 217 g) [7]. Một bữa trưa vừa vặn, ăn chậm nhai kỹ sẽ giúp dạ dày xử lý nhẹ nhàng hơn trong giờ nghỉ trưa.
- Lựa chọn tư thế nằm linh hoạt theo nhu cầu cơ thể. Nếu bữa trưa có nhiều nước hoặc bạn cảm thấy bụng đang căng đầy, cần tiêu hóa nhanh để nhẹ bụng, tư thế nằm nghiêng bên phải hoặc kê cao đầu (tương tự tư thế nửa ngồi) sẽ hỗ trợ thức ăn rời dạ dày thuận lợi hơn [1] [4] [8]. Ngược lại, nếu bạn ăn một bữa trưa vừa phải có chút chất béo và muốn duy trì cảm giác no lâu suốt buổi chiều làm việc, tư thế nằm nghiêng trái sẽ giúp giữ cảm giác no tốt hơn ở thời điểm 2 đến 3 giờ sau ăn [5].
Tóm lại, ngủ trưa nằm nghiêng bên trái không làm tăng tốc độ tiêu hóa mà thực chất làm chậm quá trình đẩy dịch lỏng và thuốc ra khỏi dạ dày so với tư thế ngồi hoặc nằm nghiêng phải [5] [3] [4]. Để hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru nhất, bạn nên ăn bữa trưa với lượng vừa phải, ngồi nghỉ ngơi một lát sau ăn để trọng lực và nhu động dạ dày làm việc hiệu quả rồi mới bắt đầu giấc ngủ trưa [3] [7]. Nếu thường xuyên gặp tình trạng đầy chướng bụng, nôn trớ hoặc khó tiêu kéo dài sau bữa ăn, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám thay vì chỉ tìm cách thay đổi tư thế nằm.
