Nhiều người mắc bệnh cường giáp thường chỉ bận tâm đến các triệu chứng điển hình như tim đập nhanh, sụt cân hay run tay mà ít khi để ý đến nồng độ khoáng chất trong cơ thể. Trên thực tế, không ít bệnh nhân vô cùng ngỡ ngàng khi nhận kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ canxi huyết tăng cao bất thường.
Câu trả lời cho thắc mắc này là: Người bệnh cường giáp hoàn toàn có thể bị rối loạn chuyển hóa canxi. Tình trạng dư thừa hormone tuyến giáp kích thích quá mức chu chuyển xương, khiến tốc độ tiêu hủy xương vượt trội hơn quá trình tạo xương, từ đó giải phóng một lượng lớn canxi dự trữ vào trong máu [1].
Cơ chế khiến canxi bị rút khỏi xương vào dòng máu
Ở trạng thái sinh lý bình thường, hệ xương liên tục diễn ra hai quá trình song hành và cân bằng nhau: tạo xương mới và tiêu hủy các tế bào xương cũ. Tuy nhiên, khi tuyến giáp hoạt động quá mức, lượng hormone giáp dư thừa sẽ phá vỡ thế cân bằng này bằng cách đẩy mạnh tốc độ chu chuyển xương [2], [1].
Quá trình tái tạo xương bị xáo trộn theo chiều hướng tăng hoạt động của cả tế bào hủy xương lẫn tế bào tạo xương, nhưng hủy xương lại chiếm ưu thế rõ rệt [1], [3]. Khi các hủy cốt bào phân giải chất nền xương nhanh hơn mức các tạo cốt bào có thể bù đắp, lượng canxi vốn được lưu trữ ổn định trong khung xương sẽ ồ ạt tràn vào tuần hoàn máu [1].
Bên cạnh tác động trực tiếp của hormone tuyến giáp lên xương, một số yếu tố viêm cục bộ cũng tham gia vào chuỗi biến đổi này. Các nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng nhiễm độc giáp có thể làm gia tăng nồng độ interleukin-6 (IL-6), một cytokine kích thích sự tiêu biến xương [1], [4]. Khi canxi máu tăng cao, tuyến cận giáp sẽ phản ứng ngược bằng cách ức chế tiết hormone tuyến cận giáp (iPTH) để hạn chế tái hấp thu canxi tại thận, đồng thời làm biến đổi chuyển hóa vitamin D [5].
Bằng chứng nghiên cứu: Tỷ lệ tăng canxi máu ở người cường giáp
Hiện tượng tăng canxi trong máu do cường giáp không phải là cá biệt mà đã được y văn ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng. Mặc dù tăng canxi máu có biểu hiện rầm rộ là hiếm gặp, sự gia tăng canxi huyết thanh không có triệu chứng lại xuất hiện khá thường xuyên, có thể bắt gặp ở khoảng 20% đến 25% tổng số bệnh nhân được xác chẩn cường giáp [6], [7].
Mức độ tăng canxi huyết ở người bệnh nhiễm độc giáp thường chỉ dao động từ nhẹ đến vừa, hiếm khi vượt quá ngưỡng 3,0 mmol/L [7]. Một nghiên cứu quy mô lớn trên các bệnh nhân cường giáp cho thấy chỉ có khoảng 5,7% đối tượng có mức canxi huyết thanh trên 10,6 mg/dL và không xuất hiện triệu chứng ngộ độc canxi nặng nếu không đi kèm suy tuyến cận giáp nguyên phát [1].
Tuy nhiên, trong những trường hợp hiếm hoi, tình trạng tăng canxi máu có thể tiến triển thành cấp cứu nội khoa nghiêm trọng. Một báo cáo năm 2017 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 58 tuổi mắc bệnh Basedow rơi vào cơn khủng hoảng canxi máu với chỉ số canxi huyết hiệu chỉnh lên tới 3,74 mmol/L kèm theo suy giảm hormone tuyến cận giáp [7]. Bệnh nhân này sau đó đã hồi phục hoàn toàn nồng độ canxi máu sau khi được cấp cứu bằng truyền dịch muối sinh lý, tiêm calcitonin cá hồi, dùng thuốc lợi tiểu furosemide kết hợp với thuốc kháng giáp methimazole [7]. Một nghiên cứu ca bệnh năm 2004 cũng ghi nhận một trường hợp tăng canxi máu có triệu chứng nghiêm trọng lên tới 3,14 mmol/L thuần túy do nhiễm độc giáp, chỉ số này đã biến mất hoàn toàn ngay sau khi tình trạng cường giáp được kiểm soát [6].
Biến đổi các chỉ số sinh hóa và xương qua các khảo sát thực nghiệm
Các nghiên cứu đối chứng đã làm sáng tỏ những thay đổi chi tiết trong chuyển hóa khoáng chất của người mắc bệnh tuyến giáp. Một nghiên cứu công bố năm 1984 trên 22 bệnh nhân cường giáp chưa điều trị so với 5 người khỏe mạnh cho thấy canxi toàn phần và canxi ion hóa ở nhóm bệnh nhân cao hơn rõ rệt (canxi toàn phần đạt 10,0 ± 0,56 mg/dl so với 9,0 ± 0,18 mg/dl ở nhóm chứng) [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự sụt giảm hormone tuyến cận giáp iPTH (0,23 ± 0,05 ngEq/ml so với 0,29 ± 0,05 ngEq/ml), đồng thời các chỉ dấu tiêu xương như hydroxyproline trong nước tiểu, men phosphatase kiềm và phosphatase acid trong huyết thanh đều tăng vọt [5].
Năm 1986, một nghiên cứu khác theo dõi 31 bệnh nhân cường giáp chưa từng có tiền sử bệnh xương khớp, thực hiện sinh thiết xương chậu ở 12 trường hợp trước điều trị và 6 trường hợp sau điều trị [3]. Kết quả phân tích mô học xác nhận tình trạng tăng tái tổ chức xương với sự hoạt động mạnh của cả quá trình sinh xương lẫn hủy xương trước khi chữa trị, đồng thời lượng canxi bài tiết qua nước tiểu tăng rất cao, đặc biệt khi nhịn đói [3]. Đáng chú ý, sau khi dùng thuốc hạ nồng độ hormone giáp, các bất thường về canxi dần ổn định, men phosphatase kiềm tiếp tục giữ ở mức cao phản ánh quá trình bồi đắp khoáng chất để tái tạo lại cấu trúc xương bị hư tổn [1], [3].
Không chỉ cường giáp thực thể, ngay cả cường giáp dưới lâm sàng cũng để lại dấu ấn lên hệ xương. Nghiên cứu năm 2003 trên 13 bệnh nhân cường giáp dưới lâm sàng do bệnh Basedow, 20 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng và 10 người khỏe mạnh ghi nhận mức bài tiết canxi qua nước tiểu ở nhóm cường giáp dưới lâm sàng cao hơn hẳn hai nhóm còn lại [8]. Các dấu ấn chu chuyển xương như osteocalcin huyết thanh và deoxypyridinoline niệu (U-DPD) ở nhóm cường giáp dưới lâm sàng đều tăng cao có ý nghĩa thống kê (p < 0,001), chứng minh nguy cơ mất khoáng xương bắt đầu xuất hiện ngay cả khi bệnh chưa biểu hiện rầm rộ [8].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2006 trên 20 phụ nữ cường giáp, 15 phụ nữ cường giáp dưới lâm sàng và 15 người khỏe mạnh cho thấy nồng độ chất gây viêm IL-6 ở hai nhóm cường giáp đều cao hơn hẳn nhóm chứng (p < 0,05), đi cùng sự gia tăng của phosphatase kiềm, osteocalcin và tỷ lệ U-DPD/creatinine niệu [4].
Nguy cơ tiềm ẩn: Loãng xương và sỏi hệ tiết niệu
Sự giải phóng liên tục canxi từ mô xương vào máu không chỉ làm đảo lộn nồng độ điện giải mà còn trực tiếp đe dọa cấu trúc vững chắc của bộ xương. Do tốc độ tiêu hủy xương luôn vượt trước quá trình tạo mới, tình trạng tăng chu chuyển xương kéo dài sẽ dẫn tới mất chất khoáng nhanh chóng, làm tăng đáng kể nguy cơ xốp xương và loãng xương sớm ở người bệnh Basedow [8].
Mặt khác, để đối phó với tình trạng canxi trong máu tăng cao, thận bắt buộc phải tăng cường lọc và đào thải canxi ra ngoài theo đường tiểu [7], [8], [3]. Hiện tượng bài tiết canxi niệu quá mức diễn ra trong một thời gian dài làm tăng độ bão hòa khoáng chất trong nước tiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các tinh thể sỏi.
Một báo cáo năm 2021 về ca bệnh bé trai 6 tuổi mắc cường giáp không tự miễn kéo dài đã chứng minh tình trạng tăng canxi máu do cường giáp có thể kích hoạt tạo sỏi bàng quang gây tiểu khó, dù nồng độ hormone cận giáp và gen thụ thể cảm nhận canxi của bệnh nhi hoàn toàn bình thường [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh tình trạng cường giáp kéo dài nhiều khả năng là căn nguyên chính dẫn tới việc kết tinh sỏi tiết niệu [2].
Những hiểu lầm thường gặp về canxi ở người bệnh cường giáp
Một ngộ nhận rất phổ biến ở người bệnh là hễ bị đau nhức xương khớp hay chẩn đoán có nguy cơ loãng xương thì phải lập tức uống bổ sung viên canxi liều cao. Đối với bệnh nhân cường giáp, việc tự ý bổ sung canxi khi chưa có chỉ định của bác sĩ có thể làm tình trạng tăng canxi máu trở nên trầm trọng, dễ đẩy cơ thể vào nguy cơ rối loạn nhịp tim hoặc tạo sỏi thận. Nguyên nhân cốt lõi gây hao hụt canxi ở đây không phải do thiếu hụt lượng nạp vào từ thực phẩm, mà xuất phát từ việc hormone giáp kích thích phá hủy mô xương [2], [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ khi nào cường giáp nặng, mắt lồi hay cổ bướu to thì xương mới bị ảnh hưởng. Các bằng chứng khoa học khẳng định ngay từ giai đoạn cường giáp dưới lâm sàng – khi bệnh nhân chưa có triệu chứng rõ rệt – tốc độ chu chuyển xương và lượng canxi đào thải qua nước tiểu đã tăng cao hơn người bình thường [8], [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ số canxi máu tăng là do bệnh lý tuyến cận giáp đi kèm. Mặc dù cần làm xét nghiệm loại trừ suy tuyến cận giáp hoặc u tuyến cận giáp, thực tế cho thấy nồng độ hormone tuyến giáp tăng đơn độc vẫn đủ khả năng kích hoạt phản ứng tiêu xương giải phóng canxi vào dòng tuần hoàn mà không cần bất kỳ tổn thương nào tại tuyến cận giáp [6], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người lớn tuổi hoặc phụ nữ sau mãn kinh mắc cường giáp cần được đánh giá mật độ xương và theo dõi điện giải định kỳ. Nhóm này vốn đã có nguy cơ mất xương tự nhiên do suy giảm nội tiết tố, khi cộng hưởng với tình trạng tăng chu chuyển xương do nhiễm độc giáp thì nguy cơ gãy xương bệnh lý sẽ tăng vọt [8], [1].
Trẻ em mắc cường giáp cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Hormone tuyến giáp tăng kéo dài có thể làm đẩy nhanh tuổi xương, thúc đẩy nguy cơ dậy thì sớm và gây biến chứng tạo sỏi đường tiết niệu do canxi niệu tăng cao [2].
Bệnh nhân cường giáp có bệnh nền về thận hoặc suy tuyến thượng thận đồng thời cần hết sức cẩn trọng. Khi có thêm suy thượng thận, tình trạng mất nước và tăng hấp thu canxi tại ống thận sẽ làm nồng độ canxi máu tăng vọt đến mức đe dọa tính mạng [1].
Gợi ý kiểm soát và bảo vệ sức khỏe thực tế
Mục tiêu hàng đầu và then chốt nhất để lập lại trật tự chuyển hóa canxi là phải điều trị dứt điểm tình trạng cường giáp. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy một khi nồng độ hormone tuyến giáp được đưa về ngưỡng bình thường thông qua thuốc kháng giáp, các rối loạn canxi máu sẽ hoàn toàn tự thoái lui và hệ xương sẽ bước vào giai đoạn bù khoáng để hồi phục [6], [7], [1].
Người bệnh không nên tự ý mua các chế phẩm canxi, vitamin D liều cao để uống nếu chưa có sự thăm khám và xét nghiệm máu từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Trong chế độ ăn uống hằng ngày, người bệnh nên duy trì khẩu phần dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày nhằm giảm thiểu nguy cơ lắng đọng tinh thể canxi tại đường tiết niệu khi canxi đang bị đào thải nhiều qua nước tiểu [2], [8].
Người bệnh cường giáp cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, tái khám định kỳ để làm xét nghiệm chức năng giáp cũng như kiểm tra các chỉ số khoáng chất cần thiết. Sự phối hợp chặt chẽ với cơ sở y tế là chìa khóa duy nhất giúp vừa kiểm soát bệnh giáp hiệu quả, vừa giữ gìn hệ cơ xương khớp vững chắc lâu dài.