Đau thắt lưng là than phiền phổ biến ở người trưởng thành, từ dân văn phòng ngồi nhiều đến người lao động nặng. Thấy khớp kêu lục cục hoặc lưng đau âm ỉ, nhiều người tự mua glucosamine và chondroitin uống vì nghĩ bổ khớp sẽ đỡ đau lưng.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy hai hoạt chất này hầu như chỉ được nghiên cứu trên thoái hóa khớp gối, trong khi bằng chứng trị đau thắt lưng và thoái hóa đĩa đệm cột sống hiện rất hạn chế [1]. Bệnh nhân không nên tự ý dùng để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Cơ chế tác động lên mô sụn và đĩa đệm

Glucosamine và chondroitin sulfate là thành phần tự nhiên cấu tạo nên mô sụn và chất nền ngoại bào. Khi uống vào cơ thể, các chất này có sinh khả dụng đối với tế bào sụn [1].

Về mặt sinh hóa, các dưỡng chất này có thể kích thích tổng hợp sinh học và ức chế quá trình thoái hóa các proteoglycan trong khuôn ngoại bào [1]. Đĩa đệm cột sống có hàm lượng nước biểu thị tình trạng thoái hóa hoặc tái tạo, đo lường được khách quan qua tín hiệu chụp cộng hưởng từ (MRI) [1]. Bổ sung dưỡng chất được kỳ vọng giúp phục hồi hàm lượng nước và cấu trúc sụn đĩa đệm [1].

Dù vậy, cơ chế sinh hóa trên đĩa đệm cột sống vẫn cần được nghiên cứu làm rõ hơn [1]. Hầu hết tài liệu hiện có tập trung vào thoái hóa khớp ngoại vi, thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô trên cột sống [1].

Bằng chứng lâm sàng về đau cột sống và thoái hóa đĩa đệm

Hiện nay, tài liệu về tác dụng của glucosamine và chondroitin trên thoái hóa đĩa đệm cột sống thắt lưng gần như không có thử nghiệm lâm sàng lớn [1]. Bằng chứng trực tiếp hiện chỉ ghi nhận từ báo cáo ca bệnh riêng lẻ [1].

Một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2003 theo dõi trường hợp bệnh nhân thoái hóa đĩa đệm cột sống có triệu chứng [1]. Sau 2 năm uống glucosamine và chondroitin sulfate, hình ảnh chụp MRI cho thấy tín hiệu đĩa đệm sáng lên, tương ứng với sự hồi phục đĩa đệm [1]. Kết quả gợi ý việc dùng lâu dài có thể hạn chế thoái hóa đĩa đệm cột sống ở giai đoạn sớm, nhưng để khẳng định chắc chắn vẫn cần các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ có đối chứng [1].

Đối với thoái hóa đĩa đệm gây đau thắt lưng, gánh nặng tài chính và suy giảm chất lượng sống rất lớn, nhưng giới chuyên môn vẫn còn hoài nghi vì thiếu các thử nghiệm thuyết phục [1].

Hiệu quả thực tế qua các thử nghiệm khớp lớn

Do thiếu nghiên cứu trên cột sống, giới chuyên môn thường tham chiếu các dữ liệu lớn trên thoái hóa khớp gối. Năm 2006, thử nghiệm can thiệp GAIT công bố kết quả ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và celecoxib trên 1583 bệnh nhân thoái hóa khớp gối có triệu chứng đau [2]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 59 tuổi, trong đó 64% là nữ giới [2].

Nghiên cứu chia bệnh nhân dùng 1500 mg glucosamine mỗi ngày, 1200 mg chondroitin sulfate mỗi ngày, dùng kết hợp cả hai, 200 mg celecoxib mỗi ngày hoặc giả dược trong 24 tuần [2]. Bệnh nhân được phép dùng tối đa 4000 mg paracetamol mỗi ngày làm thuốc giảm đau cứu nguy [2]. Kết quả chung cuộc cho thấy tỷ lệ giảm đau 20% của nhóm giả dược là 60,1% [2].

Nhóm dùng glucosamine có tỷ lệ đáp ứng cao hơn giả dược 3,9% (p=0,30); nhóm chondroitin cao hơn 5,3% (p=0,17); nhóm kết hợp cao hơn 6,5% (p=0,09), đều không đạt ý nghĩa thống kê [2]. Ngược lại, nhóm đối chứng dùng celecoxib đạt tỷ lệ cao hơn 10% so với giả dược (p=0,008) [2]. Tuy nhiên, ở phân nhóm đau từ vừa đến nặng gồm 354 bệnh nhân, điều trị kết hợp đạt tỷ lệ đáp ứng 79,2% so với 54,3% của giả dược (p=0,002) [2].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2014 trên 147 bệnh nhân thoái hóa khớp gối độ 1 và 2 chia làm 3 nhóm điều trị 3 tháng: nhóm dùng 1500 mg glucosamine + 1200 mg chondroitin sulfate (GC), nhóm bổ sung thêm 500 mg MSM (GCM) và nhóm giả dược [3]. Kết quả sau 12 tuần cho thấy điểm số đau VAS của nhóm giả dược cao hơn đáng kể so với nhóm GC (p=0,007) và nhóm GCM (p=0,001) [3]. Tuy nhiên, thang điểm chức năng WOMAC tại tuần 12 không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng GC và nhóm giả dược (p=0,681) [3].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược [4]. Kết quả chỉ ra dùng đơn độc glucosamine làm giảm đau trên thang VAS với khác biệt trung bình có trọng số WMD là -7,41 mm (p=0,04), và chondroitin làm giảm đau với WMD là -8,35 mm (p<0,00001) [4]. Dù vậy, kết hợp hai chất lại không ghi nhận tác dụng giảm đau cộng gộp (WMD -0,28 mm, p=0,95) và cả hai đều không cải thiện tổng điểm WOMAC [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 nhận định kết quả từ các thử nghiệm sau nghiên cứu GAIT còn nhiều mâu thuẫn [5]. Nguyên nhân đến từ tỷ lệ đáp ứng giả dược cao và việc sử dụng thêm thuốc giảm đau cứu nguy làm lu mờ tác dụng chậm, nhẹ của hoạt chất [5].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn vẫn ghi nhận một số lợi ích nhất định của hai hoạt chất này trên khớp xương. Tổng quan hệ thống năm 2003 trên các thử nghiệm ngẫu nhiên từ 1980 đến 2002 cho thấy glucosamine có hiệu quả rõ rệt trên hẹp khe khớp và chỉ số WOMAC, còn chondroitin cải thiện chỉ số Lequesne, giảm đau VAS và khả năng vận động [6].

Báo cáo năm 1999 dẫn lại nghiên cứu của McAlindon cùng cộng sự phân tích 13 thử nghiệm mù đôi đối chứng giả dược, ghi nhận mức cải thiện triệu chứng so với giả dược đạt 39,5% ở nhóm glucosamine và 40,2% ở nhóm chondroitin [7]. Tương tự, nghiên cứu của Towheed phân tích 9 thử nghiệm ngẫu nhiên, ghi nhận glucosamine vượt trội hơn giả dược ở 7 thử nghiệm và tương đương hoặc vượt trội so với ibuprofen ở 2 thử nghiệm [7].

Một tổng quan hệ thống năm 2025 sàng lọc 2013 bài báo, chọn lọc 146 nghiên cứu với gần 60% là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [8]. Kết quả chỉ ra hơn 90% nghiên cứu báo cáo kết quả tích cực về giảm đau và cải thiện thoái hóa khớp [8].

Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất là hầu hết dữ liệu này thuộc về khớp gối và khớp háng [6], [7]. Việc suy diễn hiệu quả giảm đau từ khớp ngoại vi sang đau thắt lưng hay thoái hóa cột sống là chưa đủ cơ sở khoa học vững chắc [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cho cột sống

Nhiều người lầm tưởng glucosamine và chondroitin là thuốc giảm đau tức thì cho cơn đau lưng cấp. Thực tế, hai chất này tác động rất chậm và nhẹ, không thể cắt cơn đau nhanh như các thuốc kháng viêm giảm đau [5].

Một hiểu lầm khác là dùng càng nhiều hoạt chất kết hợp càng tốt. Phân tích gộp năm 2018 cho thấy việc kết hợp cả glucosamine và chondroitin không tạo ra hiệu quả giảm đau cộng hưởng vượt trội hơn so với dùng đơn lẻ trên bệnh nhân thoái hóa khớp [4].

Ngoài ra, đĩa đệm thoái hóa và đau lưng xuất phát từ nhiều cơ chế cơ học, dây thần kinh và cơ bắp, không chỉ đơn thuần là mòn sụn khớp [1]. Do đó, việc chỉ dựa vào thực phẩm bổ sung mà bỏ qua phục hồi chức năng hay chỉnh sửa tư thế làm việc sẽ không mang lại kết quả.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Hồ sơ an toàn của glucosamine và chondroitin nhìn chung rất tốt qua các thử nghiệm lâm sàng [6], [8]. Tác dụng phụ được ghi nhận thường nhẹ, ít gặp và không có sự khác biệt so với nhóm dùng giả dược [8], [2].

Tuy nhiên, người đau thắt lưng có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Không nên tự ý bỏ các thuốc điều trị đặc hiệu cột sống hoặc trì hoãn thăm khám khi có các dấu hiệu chèn ép rễ thần kinh nguy hiểm.

Khi xuất hiện cơn đau lưng lan xuống chân, tê bì vùng mông đùi hoặc rối loạn tiểu tiện, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra chuyên sâu, tuyệt đối không tự điều trị bằng thực phẩm chức năng [1].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Các nghiên cứu lâm sàng quy mô ghi nhận liều lượng chuẩn phổ biến là 1500 mg glucosamine và 1200 mg chondroitin sulfate mỗi ngày, dùng đường uống [8], [2], [3]. Nếu được bác sĩ đồng thuận cho dùng thử, người bệnh nên duy trì đều đặn theo đợt từ 12 đến 24 tuần để đánh giá đáp ứng [2], [3].

Người bị đau thắt lưng không nên coi glucosamine và chondroitin là giải pháp cứu cánh hàng đầu. Hãy kết hợp kiểm soát cân nặng, tập luyện các bài tập tăng cường cơ lưng bụng, duy trì tư thế ngồi làm việc đúng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp để có phác đồ điều trị toàn diện.