Nhiều người khi nhận kết quả siêu âm hoặc xét nghiệm phát hiện gan nhiễm mỡ thường cảm thấy lo lắng và lập tức tìm kiếm các loại thảo dược, hoa quả nhập khẩu nhằm giải độc gan. Trong số đó, quả việt quất đen (bilberry) nổi lên như một thực phẩm được truyền tai nhau về khả năng hạ men gan và giảm tích tụ mỡ tế bào gan nhờ lượng polyphenol dồi dào. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung loại quả này liệu có thực sự đem lại hiệu quả lâm sàng rõ rệt hay không vẫn là điều người bệnh cần tìm hiểu kỹ lưỡng.
Thực tế, người mắc gan nhiễm mỡ không do rượu hoàn toàn có thể bổ sung quả việt quất đen như một phần của chế độ ăn uống đa dạng và lành mạnh, nhưng không nên xem đây là thần dược chữa bệnh. Y văn thế giới khẳng định trụ cột điều trị căn bệnh này vẫn nằm ở việc kiểm soát các rối loạn chuyển hóa đi kèm và thay đổi lối sống. Hiện tại, chưa có đủ thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn để công nhận việc dùng riêng biệt các chiết xuất chống oxy hóa như một phác đồ đặc trị thay thế y khoa chuẩn mực.
Gan nhiễm mỡ không do rượu hình thành và tiến triển thế nào?
Gan nhiễm mỡ không do rượu là một tình trạng bệnh lý - lâm sàng bao gồm phổ tổn thương gan rộng, trải dài từ thoái hóa mỡ đơn thuần đến viêm gan thoái hóa mỡ, xơ hóa tiến triển và xơ gan [1]. Bệnh được đặc trưng chủ yếu bởi hiện tượng tích tụ mỡ dạng giọt lớn trong các tế bào gan mà không bắt nguồn từ việc uống nhiều rượu [2]. Về mặt mô bệnh học, việc chẩn đoán tình trạng nhiễm mỡ đòi hỏi tỷ lệ lắng đọng lipid phải vượt quá 5% tổng số tế bào gan [3]. Khi lượng lipid lắng đọng vượt quá ngưỡng 50% tế bào gan, tình trạng này được phân loại là gan thoái hóa mỡ rõ rệt [4].
Căn bệnh này đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu và ước tính ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 24% dân số chung tại nhiều quốc gia khác nhau [1]. Sự gia tăng này có mối liên hệ mật thiết với đại dịch béo phì đang bùng nổ trên thế giới [5]. Gan nhiễm mỡ không do rượu hiện được xem là biểu hiện tại gan của hội chứng chuyển hóa, gắn liền với tình trạng kháng insulin, béo phì trung tâm và bệnh đái tháo đường týp 2 [5]. Trong đó, tình trạng đề kháng insulin giữ vai trò then chốt hàng đầu trong cơ chế sinh bệnh học của toàn bộ quá trình thoái hóa mỡ [5].
Quá trình tiến triển tự nhiên của bệnh diễn ra theo nhiều mức độ khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm mô học của từng cá nhân. Những bệnh nhân chỉ bị thoái hóa mỡ đơn thuần trên kết quả sinh thiết gan thường có diễn tiến bệnh tương đối lành tính [1]. Ngược lại, nếu tổn thương đi kèm các biến đổi hoại tử, viêm hoặc xơ hóa thì người bệnh có nguy cơ tiến triển thành bệnh gan giai đoạn cuối [1]. Viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu từng bị xem là một quá trình lành tính nhưng nay đã được chứng minh có thể dẫn đến xơ hóa tiến triển và xơ gan [2].
Vì sao người bệnh kỳ vọng vào chất chống oxy hóa và việt quất đen?
Trong cơ chế bệnh sinh của gan nhiễm mỡ, stress oxy hóa kết hợp cùng hiện tượng đề kháng insulin tạo nên chuỗi phản ứng dây chuyền gây tổn thương tế bào [2]. Tình trạng này kích thích các phản ứng viêm vi thể, làm gia tăng các sản phẩm glycat hóa bền vững và thúc đẩy quá trình hoại tử tế bào gan [5]. Khi các tế bào gan bị tổn thương, các men gan nội bào thường bị rò rỉ vào tuần hoàn máu, làm chỉ số men gan tăng cao trong các xét nghiệm thường quy.
Chính vì cơ chế liên quan đến stress oxy hóa, các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol hay anthocyanin trong quả việt quất đen nhận được nhiều sự quan tâm. Nhiều người tin rằng việc hấp thụ hàm lượng chất chống oxy hóa cao có thể trung hòa các gốc tự do, từ đó bảo vệ tế bào gan khỏi phản ứng viêm và hạ men gan. Trên thực tế, các thử nghiệm dược lý nhắm vào các chất chống oxy hóa, chất tăng nhạy cảm insulin và chất bảo vệ tế bào gan đã cho thấy những kết quả ban đầu đầy hứa hẹn [2].
Tuy nhiên, giữa lý thuyết trong phòng thí nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể con người tồn tại một khoảng cách rất lớn. Gan nhiễm mỡ không đơn thuần là tình trạng thiếu hụt chất chống oxy hóa mà là hệ quả của sự rối loạn toàn bộ hệ thống chuyển hóa năng lượng [5]. Việc chỉ trông cậy vào các hợp chất tự nhiên từ việt quất đen mà không giải quyết tận gốc nguyên nhân kháng insulin sẽ không thể ngăn chặn được quá trình lắng đọng mỡ tại các nang gan.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về điều trị gan nhiễm mỡ?
Để đánh giá chính xác các phương pháp can thiệp cho bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu tổng quan và phân tích chuyên sâu. Một bài báo tổng quan công bố năm 2006 về liệu pháp dùng thuốc đã chỉ ra rằng các chất chống oxy hóa và thuốc hạ lipid máu cho thấy tiềm năng điều trị nhất định [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng nếu không có các nghiên cứu ngẫu nhiên với cỡ mẫu lớn hơn thì chưa có phương pháp điều trị bằng thuốc nào được khuyến cáo chính thức ở thời điểm đó [2]. Điều này cho thấy các chất bổ sung chống oxy hóa chưa thể được coi là thuốc điều trị chuẩn mực [2].
Về mặt chẩn đoán và theo dõi mô học, sinh thiết gan hiện vẫn được coi là tiêu chuẩn vàng để xác nhận bệnh cũng như xác định hoạt độ viêm và mức độ xơ hóa [4]. Các tổn thương tế bào gan trong bệnh thường xuất hiện dưới dạng tế bào phình to thoái hóa bóng nước, thể hoại tử rải rác hoặc thể tự tiêu [3]. Phản ứng viêm tiểu thùy thường ở mức độ nhẹ và bao gồm thâm nhiễm tế bào viêm hỗn hợp giữa bạch cầu đa nhân và tế bào đơn nhân [3]. Hiện nay trong thực hành lâm sàng, việc phân biệt giữa thoái hóa mỡ đơn thuần và viêm gan thoái hóa mỡ không thể chỉ dựa vào các xét nghiệm không xâm lấn [4].
Bên cạnh tổn thương tại gan, các nhà khoa học còn đánh giá tác động toàn thân của tình trạng thoái hóa mỡ. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ năm 2014 trên 933 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 từ 60 đến 74 tuổi tại Scotland đã theo dõi chức năng thận trong 4 năm [6]. Kết quả cho thấy trong số 530 người có thoái hóa mỡ gan và 388 người mắc gan nhiễm mỡ không do rượu, bệnh không liên quan đến sự suy giảm độ lọc cầu thận ước tính [6]. Tốc độ suy giảm độ lọc cầu thận ở nhóm gan nhiễm mỡ không do rượu là -1,44 so với -1,64 ml/phút/1,73m2 mỗi năm ở nhóm không mắc, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê [6]. Tình trạng bệnh cũng không làm tăng nguy cơ xuất hiện vi đạm niệu trong thời gian theo dõi [6].
Mối liên hệ chuyển hóa và trục ruột - gan trong bệnh lý
Hiểu rõ căn nguyên của gan nhiễm mỡ giúp người bệnh nhận thức đúng đắn về vị trí của chế độ ăn uống nói chung và quả việt quất đen nói riêng. Gan nhiễm mỡ không do rượu gắn liền mật thiết với tình trạng béo phì trung tâm và các rối loạn chuyển hóa mỡ máu [5]. Do đó, việc can thiệp phải tập trung toàn diện vào các rối loạn chuyển hóa nền tảng này thay vì chỉ tập trung vào một cơ quan đơn lẻ [7]. Ngay cả ở những quần thể bệnh nhân đặc biệt như người nhiễm HIV, cơ chế sinh bệnh và yếu tố nguy cơ của gan nhiễm mỡ cũng tương tự như dân số chung và cần tuân thủ nguyên tắc quản lý đồng nhất [7].
Ngoài ra, những tiến bộ y học gần đây còn chỉ ra vai trò đặc biệt của hệ vi sinh và trục ruột - gan trong sự phát triển của bệnh. Tình trạng thoái hóa mỡ gan được ghi nhận xuất hiện khá phổ biến ở những bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột [8]. Điều này gợi ý rằng tình trạng viêm tại ruột và các rối loạn chức năng của trục ruột - gan đóng vai trò trọng yếu trong cơ chế bệnh sinh của gan nhiễm mỡ [8]. Việc nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân này cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối liên hệ phức tạp giữa lượng chất béo trong khẩu phần ăn, rối loạn chuyển hóa và sinh lý đường ruột đối với phản ứng viêm tại gan [8].
Chính vì vậy, một chế độ ăn giàu polyphenol và chất xơ tự nhiên từ các loại quả mọng như việt quất đen có thể mang lại tác động gián tiếp có lợi cho hệ sinh thái đường ruột. Tuy nhiên, tác động hỗ trợ này chỉ phát huy hiệu quả khi đặt trong một chế độ dinh dưỡng lành mạnh, kiểm soát chặt chẽ lượng chất béo và đường đơn tiêu thụ hàng ngày. Bất kỳ sự kỳ vọng thái quá nào vào việc uống nước ép việt quất đen đậm đặc để làm sạch mỡ gan đều đi ngược lại các nguyên lý chuyển hóa đã được chứng minh.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng quả việt quất đen
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là xem quả việt quất đen như một vị thuốc hạ men gan thần tốc. Nhiều người sau khi thấy men gan tăng cao đã chi số tiền lớn mua các chế phẩm chiết xuất việt quất đen cô đặc với hy vọng chỉ số sẽ nhanh chóng trở về bình thường. Cần hiểu rằng men gan tăng là dấu hiệu cho thấy tế bào gan đang bị tổn thương hoặc hoại tử do phản ứng viêm [3]. Việc sử dụng thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc hoặc lạm dụng quá mức thậm chí có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho lá gan đang tổn thương.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ăn càng nhiều việt quất đen càng tốt cho quá trình giảm mỡ gan. Mặc dù quả việt quất đen tươi chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên, việc tiêu thụ dưới dạng mứt, nước ép đóng hộp hoặc sấy khô thêm đường lại nạp vào cơ thể lượng đường fructose rất lớn. Lượng đường dư thừa này sẽ nhanh chóng được chuyển hóa tại gan thành các hạt mỡ tích tụ, làm trầm trọng thêm tình trạng thoái hóa mỡ ban đầu [8].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ người béo phì mới bị gan nhiễm mỡ và chỉ cần uống việt quất đen là đủ mà không cần tập luyện. Y học ngày nay nhận thấy rằng gan nhiễm mỡ có thể xuất hiện ngay cả ở những người có cân nặng bình thường hoặc có vẻ ngoài khỏe mạnh về mặt chuyển hóa [8]. Bất kể thể trạng nào, nếu không có sự điều chỉnh vận động để cải thiện độ nhạy insulin của cơ thể thì việc dùng thêm việt quất đen hoàn toàn không mang lại giá trị trị liệu đáng kể [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quả việt quất đen?
Mặc dù việt quất đen là thực phẩm tương đối an toàn khi ăn ở dạng trái cây tươi với lượng vừa phải, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý. Trước hết, những người mắc bệnh đái tháo đường đi kèm gan nhiễm mỡ cần kiểm soát chặt chẽ lượng carbohydrate khi ăn loại quả này. Tình trạng đề kháng insulin là nguyên nhân cốt lõi của bệnh, do đó việc nạp thêm bất kỳ nguồn đường tự nhiên nào cũng cần được tính toán cẩn thận trong tổng năng lượng khẩu phần hàng ngày [5].
Nhóm đối tượng thứ hai cần thận trọng là những bệnh nhân đã tiến triển sang giai đoạn xơ gan hoặc suy gan mất bù. Ở giai đoạn muộn này, cấu trúc vi mạch của gan bị biến dạng nghiêm trọng do sự lắng đọng collagen tại khoang Disse bắt nguồn từ việc kích hoạt các tế bào sao [3]. Khi gan đã suy giảm chức năng chuyển hóa nghiêm trọng, bệnh nhân thậm chí có thể cần được xem xét chỉ định ghép gan [1]. Việc tự ý sử dụng các thực phẩm chức năng hoặc viên uống chiết xuất từ việt quất đen liều cao có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị chuyên khoa.
Cuối cùng, những người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính hoặc rối loạn đông máu cũng nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc. Một số hợp chất thực vật hoạt tính cao có thể gây kích ứng niêm mạc ruột hoặc ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa thuốc tại gan. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý ngưng các phác đồ điều trị tiểu đường hay mỡ máu do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng việt quất đen [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và xây dựng lối sống khoa học
Nếu yêu thích hương vị của quả việt quất đen, người mắc gan nhiễm mỡ hoàn toàn có thể đưa loại quả này vào thực đơn theo cách an toàn và hợp lý. Thay vì sử dụng các loại thực phẩm chức năng đắt đỏ, bạn nên ưu tiên dùng quả việt quất đen tươi hoặc loại đông lạnh tự nhiên không thêm đường. Khẩu phần khuyến nghị phù hợp cho người trưởng thành là khoảng một nắm nhỏ (tương đương 50-80 gram) mỗi ngày, có thể ăn trực tiếp vào các bữa phụ hoặc trộn cùng sữa chua không đường.
Thời điểm sử dụng tốt nhất là vào giữa buổi sáng hoặc buổi chiều, tránh ăn vào đêm muộn trước khi đi ngủ. Việc kết hợp việt quất đen cùng các nguồn đạm lành mạnh hoặc chất xơ hòa tan khác sẽ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, giảm áp lực chuyển hóa lên gan. Cần tuyệt đối tránh các sản phẩm nước ép đóng chai sẵn, sinh tố có thêm sữa đặc hay si-rô ngọt nhân tạo vì chúng chứa hàm lượng đường tinh chế rất cao.
Quan trọng hơn cả, việc bổ sung dinh dưỡng chỉ là một phần nhỏ trong chiến lược kiểm soát bệnh toàn diện. Bước đi ban đầu và quan trọng nhất trong điều trị gan nhiễm mỡ không do rượu là quản lý hiệu quả các tình trạng bệnh lý đi kèm như béo phì, đái tháo đường và tăng lipid máu [1]. Việc giảm cân thông qua chế độ ăn thâm hụt calo hợp lý kết hợp với rèn luyện thể dục thường xuyên là phương pháp đã được chứng minh đem lại hiệu quả rõ rệt [2]. Người bệnh nên duy trì ít nhất 150 phút vận động thể chất mỗi tuần để cải thiện tình trạng kháng insulin [5].
Tóm lại, quả việt quất đen là một nguồn bổ sung chất chống oxy hóa lành mạnh nhưng không thể thay thế cho các biện pháp y khoa nền tảng. Khi phát hiện gan nhiễm mỡ, người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa gan mật để đánh giá chính xác mức độ tổn thương gan thông qua các chỉ số xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh. Một lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng cân bằng và sự tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa luôn là chìa khóa vàng giúp phục hồi lá gan khỏe mạnh.
