Người bị tiền tiểu đường có nên dùng chóc máu để ngăn bệnh tiến triển?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu với chẩn đoán tiền đái tháo đường thường rơi vào tâm lý hoang mang, lo lắng bệnh sẽ nhanh chóng chuyển thành đái tháo đường tuýp 2. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết, cây chóc máu (tên khoa học là Salacia chinensis) đang được nhiều người truyền tai nhau như một vị cứu tinh thảo dược. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự giúp người bị tiền tiểu đường cải thiện độ nhạy insulin và ngăn chặn bệnh tiến triển như lời đồn hay không?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là: Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học trên người để khuyến cáo người tiền đái tháo đường sử dụng chóc máu như một biện pháp ngăn ngừa bệnh tiến triển. Dù các chiết xuất từ chóc máu cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc cải thiện chuyển hóa đường ở mô hình động vật thí nghiệm, việc tự ý sử dụng thảo dược này thay cho các can thiệp y khoa và điều chỉnh lối sống đã được chứng minh là tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Bản chất phức tạp của giai đoạn tiền đái tháo đường

Tiền đái tháo đường là tình trạng đường huyết cao hơn mức bình thường nhưng chưa chạm ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường tuýp 2. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), tình trạng này được xác định thông qua ba phương pháp xét nghiệm: đường huyết lúc đói (FPG), nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) và chỉ số Hemoglobin A1c (HbA1c) ^[1]. Đáng chú ý, mức độ đồng thuận giữa ba xét nghiệm này ở người tiền đái tháo đường khá thấp, chỉ đạt khoảng 10,4% ^[1]. Sự thiếu đồng nhất này xuất phát từ việc mỗi chỉ số phản ánh những rối loạn sinh lý bệnh học khác nhau trong cơ thể ^[1].

Cụ thể, tình trạng rối loạn đường huyết lúc đói thường phản ánh tình trạng kháng insulin tại gan, sự gia tăng sản xuất glucose từ gan và suy giảm tiết insulin ở pha đầu ^[1]. Ngược lại, tình trạng rối loạn dung nạp glucose lại bắt nguồn chủ yếu từ sự kháng insulin ở các mô ngoại vi như mô cơ, kết hợp với suy giảm tiết insulin ở pha thứ hai ^[1]. Khi chỉ số HbA1c tăng cao, điều này thường là hệ quả phối hợp của cả hai cơ chế đề kháng nói trên ^[1].

Bên cạnh đó, chỉ số HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng thời gian khoảng 3 tháng, tương ứng với đời sống của tế bào hồng cầu ^[2]. Phương pháp đo HbA1c có độ lặp lại cao hơn xét nghiệm đường huyết thông thường, ít biến thiên sinh học nội cá thể và không bắt buộc bệnh nhân phải nhịn ăn khi lấy máu ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, xét nghiệm HbA1c có chi phí đắt hơn hai phương pháp còn lại và các ngưỡng phân loại vẫn mang tính quy ước tương đối ^{[1] [2]}.

Kháng insulin và gánh nặng chuyển hóa toàn thân

Kháng insulin là tình trạng các tế bào đích tại gan, cơ và mô mỡ giảm khả năng đáp ứng với hormone insulin, dẫn đến glucose không thể đi vào tế bào hiệu quả. Để bù đắp, tuyến tụy phải tăng tiết insulin nhằm duy trì nồng độ đường huyết ở mức ổn định ^[3]. Tình trạng tăng tiết insulin bù trừ kéo dài sẽ tạo áp lực nặng nề lên tế bào beta đảo tụy, cuối cùng dẫn đến suy kiệt tế bào beta và làm bùng phát đái tháo đường thực sự ^[3].

Bên cạnh yếu tố nội tại của tế bào beta, phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp đóng vai trò then chốt trong cơ chế bệnh sinh của kháng insulin ^[4]. Quá trình kích hoạt các con đường tín hiệu tiền viêm thúc đẩy sự biệt hóa và trưởng thành của tế bào bạch cầu tham gia trực tiếp vào sự hình thành đề kháng insulin thông qua nhiều loại cytokine ^[4]. Nghiên cứu cho thấy số lượng bạch cầu trong máu dù vẫn nằm trong giới hạn bình thường cũng có mối liên hệ thuận với phân bố chỉ số HbA1c ^[4]. Nhóm người có lượng bạch cầu ở nhóm cao nhất (tứ phân vị thứ 4) có nguy cơ mắc đái tháo đường cao gấp khoảng hai lần so với nhóm có lượng bạch cầu thấp nhất (tứ phân vị thứ 1) khi dùng ngưỡng chẩn đoán HbA1c từ 6,5% trở lên ^[4]. Tình trạng viêm và kháng insulin này còn gắn liền với các thành phần của hội chứng chuyển hóa như tăng triglyceride, tăng vòng eo, hạ HDL và tăng huyết áp ^[4].

Ngoài ra, hồ sơ lipid máu cũng can thiệp sâu sắc vào tiến trình này. Lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) có tác dụng kích thích tiết insulin, ức chế tế bào beta chết theo chương trình và có thể tăng cường hấp thu glucose ở cơ xương ^[2]. Ngược lại, việc gia tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) và các hạt mỡ sinh xơ vữa làm cản trở quá trình tạo HDL, khiến sự đề kháng insulin và rối loạn chức năng tế bào tụy thêm trầm trọng ^[2]. Nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 tăng lên khi chỉ số VLDL và tỷ lệ TG/HDL tăng cao, trong khi nồng độ HDL cao lại giúp giảm thiểu nguy cơ này ^[2].

Bằng chứng khoa học về chóc máu: Mới dừng ở động vật

Trước những biến đổi phức tạp của quá trình chuyển hóa, cây chóc máu (Salacia chinensis) đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học nhờ kinh nghiệm dân gian sử dụng loài cây này để hỗ trợ điều hòa đường huyết.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 đã đánh giá chi tiết đặc tính sinh học và cơ chế phân tử của chóc máu trên mô hình động vật mắc đái tháo đường ^[5]. Thử nghiệm được tiến hành trên 42 con chuột cống trắng dòng Wistar, được chia thành 6 nhóm đều nhau với 7 con mỗi nhóm ^[5]. Các nhóm bao gồm: nhóm chứng bình thường, nhóm dùng chóc máu đơn thuần liều 100 mg/kg cân nặng qua đường uống, nhóm ăn chế độ giàu chất béo (HFD), nhóm HFD kết hợp dùng chóc máu 100 mg/kg, nhóm HFD kết hợp tiêm streptozotocin (STZ liều 40 mg/kg qua phúc mạc) để gây bệnh đái tháo đường tuýp 2, và nhóm HFD kèm STZ được điều trị bằng chóc máu ^[5].

Kết quả cho thấy ở nhóm chuột đái tháo đường được điều trị bằng chóc máu, nồng độ glucose, insulin, triglyceride, acid béo tự do và chỉ số malondialdehyde trong huyết thanh đều giảm rõ rệt so với nhóm bệnh không được điều trị ^[5]. Đồng thời, tổng khả năng chống oxy hóa huyết thanh ở nhóm dùng chóc máu tăng lên mức 0,79 ± 0,03 so với mức 0,33 ± 0,02 ở nhóm không được can thiệp, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở mức p < 0,001 ^[5]. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất chóc máu đã làm tăng biểu hiện của các protein điều hòa glucose gồm GLUT2, PPAR-gamma, p-IRS và yếu tố phiên mã Nrf2, đồng thời ức chế yếu tố gây viêm NF-kappaB tại cả mô gan và mô thận ^[5]. Các tác giả kết luận rằng chóc máu có thể cải thiện tình trạng kháng insulin bằng cách điều hòa các protein chuyển hóa glucose và các yếu tố phiên mã then chốt ở chuột ^[5].

Tuy nhiên, nghiên cứu này bộc lộ những giới hạn rất rõ rệt khi xét trên phương diện ứng dụng lâm sàng cho người tiền đái tháo đường. Toàn bộ thử nghiệm được thực hiện trên động vật gặm nhấm bị gây tổn thương tuyến tụy nhân tạo bằng hóa chất STZ và chế độ ăn béo cực đoan ^[5]. Hơn nữa, nghiên cứu đánh giá trên mô hình chuột mắc bệnh đái tháo đường đã phát tác, chứ không phải trên cá thể ở giai đoạn tiền đái tháo đường nguyên phát ^[5].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người tiền tiểu đường

Từ những tín hiệu tích cực trên mô hình chuột đến việc đưa ra lời khuyên cho bệnh nhân là một khoảng cách rất lớn của y học thực chứng. Cơ thể con người có hệ thống chuyển hóa và điều hòa nội tiết tinh vi hơn động vật rất nhiều, đặc biệt là sự đa dạng sinh học giữa các nhóm đối tượng tiền đái tháo đường ^[1].

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2015 trên những người là con của bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cho thấy: Những cá nhân có chỉ số HbA1c ở ngưỡng tiền đái tháo đường từ 5,7% đến 6,4% không hề có sự suy giảm hoạt động hay bài tiết insulin khi so sánh với nhóm có HbA1c dưới 5,7% ^[6]. Cả chỉ số HOMA-IR lẫn kỹ thuật kẹp glucose đẳng đường tăng insulin đều không ghi nhận sự gia tăng đề kháng insulin có ý nghĩa ở nhóm có HbA1c tiền đái tháo đường này ^[6]. Thậm chí, đáp ứng tiết insulin cấp tính sau khi tiêm glucose tĩnh mạch và diện tích dưới đường cong nồng độ insulin ở nhóm có HbA1c tiền đái tháo đường còn mạnh mẽ hơn nhóm có HbA1c bình thường ^[6]. Điều này chứng minh rằng việc tăng HbA1c ở người không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc tế bào đang bị kháng insulin nghiêm trọng ^[6].

Ngoài ra, nhiều yếu tố sinh học khác cũng ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả chẩn đoán và theo dõi chuyển hóa. Sự thay đổi của các phân tử vi RNA như miR-135a trong huyết tương có tương quan thuận có ý nghĩa với chỉ số HbA1c ở cả người tiền đái tháo đường (OR hiệu chỉnh = 1,14; p = 0,033) và người đái tháo đường (OR hiệu chỉnh = 1,27; p = 0,024) ^[7]. Điều này cho thấy việc kiểm soát glucose và đánh giá đáp ứng điều trị ở người chịu sự chi phối của rất nhiều con đường tín hiệu phân tử chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn trên lâm sàng ^[7]. Do đó, chưa có cơ sở khoa học để khẳng định chiết xuất chóc máu có thể giúp đưa chỉ số HbA1c hay độ nhạy insulin của người bệnh về mức bình thường.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết

Nhiều người bệnh thường tin vào quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Đây là một ngộ nhận nguy hiểm. Bất kỳ hợp chất sinh học nào có khả năng tác động lên các thụ thể tế bào như PPAR-gamma hay các kênh vận chuyển đường GLUT2 đều có khả năng gây tác dụng phụ hoặc tương tác bất lợi nếu sử dụng sai liều lượng ^[5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống nước sắc hoặc thực phẩm chức năng từ thảo dược có thể thay thế được chế độ ăn kiêng và tập luyện. Tình trạng béo phì liên tục làm tăng nồng độ acid béo tự do (FFA) trong huyết tương cả ở trạng thái nhịn ăn lẫn sau nạp glucose, là tác nhân chính gây ra kháng insulin ^[3]. Nếu người bệnh tiếp tục duy trì chế độ sinh hoạt kém khoa học, không có bất kỳ loại thảo mộc nào có thể đảo ngược được quá trình tổn thương của tế bào beta ^[3].

Bên cạnh đó, việc ngộ nhận thảo dược là phương thuốc "chữa dứt điểm" tiền đái tháo đường khiến nhiều người lơ là việc tái khám định kỳ. Điều này làm mất đi "giai đoạn vàng" để ngăn ngừa đái tháo đường bằng các biện pháp y khoa chuẩn mực đã được quốc tế công nhận.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Do các dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập đầy đủ, việc sử dụng chóc máu đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất ở các nhóm sau:

• Người tiền đái tháo đường đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa: Tác động hiệp đồng có thể gây hạ đường huyết đột ngột hoặc gây quá tải cho các enzyme chuyển hóa qua gan và thận.
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Cơ chế điều hòa đường huyết ở lứa tuổi này rất khác biệt so với người trưởng thành ^{[3] [8]}. Một nghiên cứu trên 1.356 trẻ béo phì cho thấy bé trai có nguy cơ rối loạn đường huyết lúc đói cao hơn bé gái (OR hiệu chỉnh: 1,68), nhưng lại ít có nguy cơ tăng HOMA-IR hơn bé gái (OR hiệu chỉnh: 0,71) ^[8]. Việc sử dụng các sản phẩm thảo dược chưa rõ liều lượng cho đối tượng thanh thiếu niên có thể làm xáo trộn quá trình phát triển tự nhiên.
• Người có bệnh lý nền về gan hoặc thận: Dù chóc máu thể hiện khả năng giảm viêm tại gan và thận chuột ^[5], khả năng đào thải các hoạt chất chuyển hóa từ thảo dược này ở người suy giảm chức năng nội tạng vẫn chưa được kiểm chứng an toàn.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào khi chưa có chỉ định y khoa.

Áp dụng thực tế: Đâu là giải pháp ngăn ngừa bền vững?

Thay vì phụ thuộc vào những loại dược liệu chưa được thử nghiệm lâm sàng đầy đủ, người bị tiền đái tháo đường cần tập trung vào các can thiệp lối sống có bằng chứng rõ ràng.

Đầu tiên là việc duy trì thói quen ăn uống khoa học và điều độ. Nghiên cứu A-CHILD tại Nhật Bản công bố năm 2023 chỉ ra rằng việc bỏ bữa sáng là một yếu tố nguy cơ dẫn đến suy giảm chuyển hóa glucose và gây ra tiền đái tháo đường ^[3]. Khi những người thừa cân bỏ bữa sáng, tình trạng kháng insulin có thể tăng lên nặng nề hơn, khiến mức đường huyết sau bữa trưa vọt lên rất cao do sự tiết insulin bù trừ không còn đáp ứng đủ ^[3]. Do mức đường huyết sau ăn đóng góp lớn vào chỉ số HbA1c, việc duy trì ăn sáng đều đặn là giải pháp thiết thực để cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát HbA1c ^[3]. Tuy nhiên, cần chú ý khẩu phần để việc ăn sáng không làm dư thừa tổng lượng calo nạp vào hàng ngày ^[3].

Kế đến, người bệnh cần tăng cường vận động thể chất nhằm cải thiện sự nhạy cảm của các mô ngoại vi với insulin ^[1]. Kiểm soát cân nặng và theo dõi các chỉ số lipid máu như HDL và tỷ lệ TG/HDL định kỳ giúp bảo vệ chức năng tế bào beta tuyến tụy tốt hơn ^[2]. Nếu muốn tìm hiểu hoặc sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào, người bệnh bắt buộc phải trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa nội tiết để đánh giá mức độ tương thích và an toàn cho thể trạng riêng của mình.

Tóm lại, chóc máu hiện mới chỉ là một loài dược liệu giàu tiềm năng trên mô hình chuột thí nghiệm chứ chưa phải là giải pháp phòng ngừa tiền đái tháo đường được y học công nhận ở người. Thay vì đặt niềm tin vào các loại thảo dược truyền miệng, việc chủ động thay đổi chế độ dinh dưỡng, duy trì lối sống vận động và tuân thủ theo dõi định kỳ cùng bác sĩ mới là chìa khóa vững chắc nhất giúp bạn ngăn chặn bệnh tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2.