Người bệnh tiểu đường tại Việt Nam thường truyền tai nhau kinh nghiệm nấu nước rễ, thân cây chóc máu uống hàng ngày để ổn định đường huyết. Nhiều người đang tiêm insulin hoặc uống thuốc tây theo đơn vẫn tự ý dùng thêm loại thảo dược này với hy vọng bệnh nhanh thuyên giảm.

Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện chóc máu với phác đồ thuốc tây y tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Do chóc máu sở hữu hoạt tính hạ đường huyết thực sự, dùng song song cùng thuốc điều trị tiểu đường dễ dẫn đến tác dụng cộng gộp, gây hạ đường huyết quá mức.

Thảo dược truyền thống dưới góc nhìn khoa học

Chóc máu có tên khoa học là Salacia chinensis L., thuộc họ Celastraceae (hoặc Hippocrateaceae), dạng cây leo thân gỗ [4, 6]. Loài cây này phân bố rộng rãi tại Sri Lanka, Ấn Độ, khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia và vùng nhiệt đới như Brazil [3, 6]. Theo dữ liệu thực vật học truy cập ngày 16/3/2021, chi Salacia ghi nhận 481 loài, trong đó Salacia chinensis L. được gọi là "Kam Phaeng Chetchan" tại Thái Lan [1].

Trong y học cổ truyền khu vực Đông Nam Á, Thái Lan và hệ thống y học Ayurveda (Ấn Độ), rễ và thân cây thuộc chi Salacia được sử dụng từ hàng nghìn năm qua [1, 6]. Người dân dùng dược liệu này hỗ trợ điều trị giai đoạn sớm của bệnh tiểu đường, thấp khớp, bệnh lậu và bệnh ngoài da [1].

Ngày nay, việc dùng chiết xuất thảo dược trong kiểm soát tiểu đường và béo phì diễn ra phổ biến ở nhiều quốc gia [2]. Tại Ấn Độ, Nhật Bản và Mỹ, các sản phẩm từ chi Salacia được tiêu thụ rộng rãi dưới dạng trà hoặc thực phẩm bổ sung dùng kèm bữa ăn nhằm phòng ngừa béo phì và hỗ trợ kiểm soát đường huyết [2, 6].

Cơ chế giảm đường huyết của chóc máu và nguy cơ tương tác thuốc

Các phân tích hóa dược chỉ ra rễ và thân cây chóc máu chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh [1]. Nổi bật nhất là nhóm hợp chất thiosugar sulfonium gồm salacinol, kotalanol, neokotalanol cùng hợp chất mangiferin [1, 4, 6]. Các thành phần này tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa đường của cơ thể [3].

Cơ chế chính giúp chóc máu hạ đường huyết là ức chế enzyme alpha-glucosidase tại ruột non [4, 8]. Thông thường, đường đôi (như sucrose từ mía, maltose từ tinh bột) không thể tự thẩm thấu thẳng vào máu mà phải nhờ enzyme alpha-glucosidase tại ruột thủy phân thành đường đơn (glucose và fructose) [2, 8]. Hoạt chất salacinol, kotalanol và neokotalanol trong chóc máu khóa chặt enzyme này trên người với hiệu lực rất mạnh (chỉ số IC50 đối với enzyme maltase đạt từ 3,9 đến 4,9 micromol), tương đương khả năng ức chế trên ruột non chuột [3].

Khi enzyme bị ức chế, quá trình phân giải tinh bột và đường đôi chậm lại, lượng đường glucose hấp thu vào máu sau bữa ăn giảm xuống [4]. Thử nghiệm cho thấy nhóm chất sulfonium trong chóc máu rất bền vững trong dịch vị dạ dày nhân tạo và hầu như không bị hấp thu qua thành ruột vào máu, chỉ tập trung phát huy tác dụng tại lòng ruột [3]. Ngoài ra, chiết xuất thân cây bằng methanol còn ức chế enzyme aldose reductase ở thủy tinh thể chuột, giảm hình thành các hợp chất Amadori và sản phẩm glycation bền vững (AGEs), giảm sản sinh nitric oxide từ đại thực bào và dọn dẹp gốc tự do [5].

Chính vì cơ chế hạ đường sau ăn rõ rệt như một tác nhân hạ đường huyết đường uống [2], chóc máu dễ gây nguy hiểm khi đụng độ thuốc tây. Cơ chế của chóc máu tương đồng trực tiếp với nhóm thuốc tây ức chế alpha-glucosidase (như acarbose). Nếu người bệnh đang tiêm insulin hoặc uống thuốc kích thích tiết insulin (như glibenclamide) mà uống thêm chóc máu, lượng đường từ thức ăn nạp vào máu bị chặn lại trong khi thuốc tây vẫn ép đường trong máu giảm xuống. Hậu quả cộng gộp khiến đường huyết tụt sâu quá mức, gây vã mồ hôi, bủn rủn, choáng váng, thậm chí hôn mê nếu không xử trí kịp thời.

Bằng chứng nghiên cứu trên người nói gì?

Hiệu quả hạ đường huyết và bảo vệ cơ quan đích của chóc máu đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng trên người với số liệu cụ thể.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 2013 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất chóc máu (NR-Salacia) trên người trưởng thành khỏe mạnh [2]. Những người tình nguyện uống 1 liều duy nhất 1.000 mg chiết xuất Salacia chinensis hoặc giả dược ngay trước bữa ăn giàu tinh bột [2]. Nhóm nghiên cứu đo đường huyết tương tại 6 thời điểm khác nhau kéo dài đến 180 phút sau ăn [2]. Kết quả cho thấy tại thời điểm 90 phút, nhóm dùng chóc máu giảm 13,32% nồng độ đường huyết so với nhóm giả dược [2]. Tính chung trong suốt 180 phút, diện tích dưới đường cong (AUC - chỉ số phản ánh tổng lượng đường hấp thu vào máu) của nhóm dùng chóc máu giảm tới 33,85% so với giả dược [2]. Về độ an toàn, không có biến cố nghiêm trọng nào xảy ra, chỉ ghi nhận vài trường hợp khó chịu bụng nhẹ như co thắt, chướng bụng, nôn và đau đầu ở cả hai nhóm dùng thảo dược và giả dược [2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, bắt chéo khác công bố năm 2016 trên người tình nguyện khỏe mạnh tại Nhật Bản (có mức đường huyết lúc đói từ 100 đến 125 mg/dL) cũng cho kết quả tương đồng [4]. Dùng Salacia chinensis kèm bữa ăn giúp kìm hãm đà tăng đường huyết tại thời điểm 30 phút sau ăn, đồng thời giảm tổng lượng đường (AUC glucose) và insulin (AUC insulin) tiết ra [4]. Trích đoạn nghiên cứu này cũng dẫn lại một khảo sát dùng 1.000 mg chiết xuất Salacia chinensis cùng bữa ăn giàu carbohydrate (khoảng 600 Kcal) giúp giảm tổng lượng đường hấp thu (AUC glucose), dù không có dữ liệu về insulin [4]. Ngoài ra, khi thử nghiệm nạp đường sucrose theo khuyến cáo của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) để đo chuẩn xác hoạt tính ức chế alpha-glucosidase, chiết xuất chóc máu cũng làm giảm hấp thu glucose rõ rệt [4]. Tuy nhiên, giới hạn hiện tại là chưa có nghiên cứu nào báo cáo về tác dụng của chiết xuất chóc máu ở liều thấp trên người khỏe mạnh lẫn người có bệnh [4].

Trên đối tượng bệnh nhân thực tế, một nghiên cứu thí điểm (pilot study) công bố năm 2010 đã khảo sát vai trò bảo vệ thận của Salacia chinensis trên 30 bệnh nhân tiểu đường có biến chứng bệnh thận mạn (CKD) giai đoạn ổn định [2, 5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên làm 2 nhóm A và B, mỗi nhóm 15 người [2, 5]. Nhóm A uống Salacia chinensis liều 1.000 mg ngày 2 lần, nhóm B uống giả dược trong thời gian theo dõi 6 tháng [6]. Kết quả sau 6 tháng cho thấy nhóm dùng chóc máu ổn định được chức năng thận thông qua chỉ số creatinine huyết thanh và độ thanh thải creatinine so với giả dược (p < 0,05), gợi ý khả năng làm chậm tiến triển bệnh thận mạn [6]. Đồng thời, các chỉ dấu phản ánh rối loạn chức năng nội mô mạch máu là Interleukin-6 (IL-6) và homocysteine huyết thanh cũng giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05 cho cả hai chỉ số) [6]. Dù vậy, các tác giả lưu ý đây mới là nghiên cứu thí điểm cỡ mẫu nhỏ, cần thêm các nghiên cứu tương lai với số lượng bệnh nhân lớn hơn để xác nhận và làm rõ cơ chế [6].

Dữ liệu từ các thử nghiệm trên động vật

Bên cạnh thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột đã bóc tách chi tiết tác dụng của từng thành phần trong chóc máu.

Nghiên cứu công bố năm 2014 khảo sát hoạt chất mangiferin chiết xuất từ Salacia chinensis trên chuột bị gây tiểu đường bằng hóa chất streptozotocin [7]. Chuột bệnh được uống mangiferin liều 40 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày liên tục trong 30 ngày, đặt trong phép đánh giá cùng nhóm dùng thuốc tây glibenclamide [7]. Kết quả cho thấy mangiferin làm giảm đáng kể đường huyết (p < 0,05), cải thiện các chỉ số sinh hóa thận gồm urê, axit uric và creatinine [7]. Các chỉ số độc tính gan (enzyme AST, ALT và ALP) giảm rõ rệt, đồng thời số lượng hồng cầu, bạch cầu và các chỉ số chức năng máu đều cải thiện [7]. Nghiên cứu kết luận mangiferin có đặc tính chống tiểu đường và không gây độc trên chuột thí nghiệm, nhưng cần thêm thực nghiệm để chứng minh giá trị điều trị thực tế [7].

Hai nghiên cứu khác vào năm 2015 và 2019 tập trung vào chiết xuất nước nóng từ thân cây chóc máu (SCE) trên các dòng chuột tiểu đường di truyền [4, 7]. Năm 2015, chuột KK-Ay (mô hình chuột tiểu đường type 2 điển hình) được ăn thức ăn trộn 0,25% hoặc 0,50% chiết xuất chóc máu trong 3 tuần [3]. Kết quả giúp kìm hãm đà tăng cả đường huyết lẫn chỉ số đường huyết trung bình HbA1c mà không làm thay đổi cân nặng hay lượng thức ăn tiêu thụ [3]. Khi dùng thức ăn tinh chế trộn 0,12% chiết xuất trong 27 ngày, khả năng dung nạp glucose của chuột được cải thiện [3]. Đáng chú ý, nếu thay toàn bộ tinh bột trong thức ăn bằng đường đơn glucose, chiết xuất chóc máu không còn tác dụng giảm HbA1c [3]. Điều này khẳng định chóc máu chỉ phát huy tác dụng khi cơ thể ăn tinh bột/đường đôi cần enzyme phân giải, chứ không tự làm mất đường đơn đã có sẵn [3].

Tương tự, nghiên cứu năm 2019 trên chuột béo phì tăng đường huyết di truyền (chuột ob/ob) cho ăn thức ăn chứa 0,20% và 0,50% chiết xuất thân chóc máu trong 23 ngày cũng giúp ức chế tăng đường huyết và HbA1c mà không ảnh hưởng cân nặng [8]. Khi tách riêng hoạt chất neokotalanol trộn vào thức ăn với tỷ lệ rất nhỏ 0,0003% trong 20 ngày, chỉ số HbA1c của chuột cũng giảm rõ rệt [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chóc máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được và không ảnh hưởng đến thuốc tây. Thực tế, chiết xuất chóc máu chứa các hoạt chất ức chế enzyme tiêu hóa đường mạnh mẽ, làm giảm tới hơn một phần ba lượng đường hấp thu sau ăn [3, 4]. Việc tự ý uống chóc máu khi đang dùng thuốc tây chẳng khác nào tự ý tăng liều thuốc mà không có sự giám sát y tế.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống chóc máu có thể ăn ngọt thoải mái hoặc chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột đã chứng minh nếu nạp trực tiếp đường đơn glucose, chóc máu hoàn toàn mất khả năng kiểm soát chỉ số HbA1c [3]. Do đó, nếu người bệnh uống nước chóc máu nhưng lại dùng thực phẩm chứa đường glucose trực tiếp, đường huyết vẫn tăng vọt. Hơn nữa, mọi dữ liệu hiện tại chỉ dừng ở mức hỗ trợ kiểm soát đường huyết và làm chậm biến chứng, hoàn toàn không có bằng chứng nào khẳng định thảo dược này chữa khỏi bệnh [3, 5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân đang tiêm insulin hoặc uống các loại thuốc hạ đường huyết theo đơn. Các nghiên cứu lâm sàng hiện có mới chỉ đánh giá chóc máu độc lập so với giả dược, chưa có thử nghiệm an toàn về việc phối hợp trực tiếp chóc máu cùng phác đồ insulin hay thuốc viên trên người [2, 3, 5]. Nguy cơ hạ đường huyết cộng gộp là rủi ro hiện hữu.

Nhóm thứ hai là người có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Thử nghiệm năm 2013 ghi nhận việc dùng chiết xuất chóc máu có thể đi kèm các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa nhẹ như co thắt bụng, chướng bụng, nôn mửa và đau đầu [2]. Cơ chế ức chế phân giải tinh bột tại ruột non khiến lượng carbohydrate dư thừa chuyển xuống đại tràng, dễ sinh hơi và gây đầy bụng [2, 3].

Ngoài ra, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý gan thận nặng chưa ổn định không nên tự ý sắc uống rễ, thân chóc máu trôi nổi chưa qua chuẩn hóa liều lượng.

Cách tiếp cận an toàn và áp dụng thực tế

Quản lý bệnh tiểu đường đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ ăn uống lành mạnh, đầy đủ dinh dưỡng, vận động thể lực đều đặn và tuân thủ thuốc điều trị [3]. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng khi có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [4].

Nếu được bác sĩ cho phép sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ Salacia chinensis đã được chuẩn hóa, người dùng cần lưu ý về thời điểm và liều lượng dựa trên dữ liệu khoa học. Trong các nghiên cứu trên người, liều lượng thường dùng là 1.000 mg chiết xuất mỗi lần, uống ngay trước hoặc trong bữa ăn có chứa tinh bột (carbohydrate) hoặc dùng 1.000 mg ngày 2 lần [2, 3, 5]. Lý do phải dùng kèm bữa ăn là để các hoạt chất kịp thời ức chế enzyme alpha-glucosidase ngay khi thức ăn xuống ruột non [2, 4]. Không nên uống chóc máu lúc bụng rỗng hoặc xa bữa ăn vì vừa không có thức ăn để phát huy cơ chế chặn đường, vừa dễ kích ứng dạ dày.

Khi mới bắt đầu dùng thêm thảo dược (sau khi đã hỏi ý kiến bác sĩ và được điều chỉnh liều thuốc tây nếu cần), người bệnh phải đo đường huyết mao mạch tại nhà thường xuyên hơn, đặc biệt là thời điểm 30 phút đến 180 phút sau ăn [2, 3]. Nếu thấy xuất hiện triệu chứng đầy hơi, đau bụng hoặc dấu hiệu tụt đường huyết, cần ngưng dùng và báo ngay cho nhân viên y tế [2].

Tóm lại, chóc máu (Salacia chinensis) là dược liệu có khả năng ức chế hấp thu đường sau ăn và hỗ trợ bảo vệ thận đã được khoa học ghi nhận bước đầu [3, 5]. Tuy nhiên, người đang tiêm insulin hoặc uống thuốc tiểu đường tuyệt đối không tự ý dùng thêm thảo dược này để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Mọi sự kết hợp giữa thảo dược và thuốc tây đều cần có sự thăm khám, tư vấn và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.