Cỏ mực (còn gọi là cây nhọ nồi hay hạn liên thảo) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong vườn nhà của nhiều gia đình Việt Nam. Khi gặp các vết thương chảy máu ngoài da hoặc nóng trong, nhiều người thường hái nắm lá cỏ mực giã nát để đắp hoặc vắt nước uống theo kinh nghiệm dân gian truyền lại.
Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị bệnh lý tim mạch bằng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, việc tự ý dùng cỏ mực lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện nay là: Người đang uống thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng cỏ mực, vì nguy cơ tương tác bất lợi có thể gây rối loạn quá trình cầm máu và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Mối gắn kết chặt chẽ giữa tiểu cầu và quá trình đông máu
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng tác dụng chống đông của thuốc và hoạt động ngưng tập của tiểu cầu là hai cơ chế hoàn toàn tách biệt. Thực tế, trong cơ thể người, tiểu cầu và hệ thống đông máu không thể được xem là các hệ thống vận hành riêng rẽ [1].
Khi thành mạch máu bị tổn thương, cả hệ thống tiểu cầu và dòng thác đông máu đều đồng thời được kích hoạt để phối hợp bịt kín vết rách [1]. Tiểu cầu sẽ kết dính lại tạo thành "nút chặn tiểu cầu" ban đầu, sau đó mạng lưới sợi huyết (fibrin) do các yếu tố đông máu tạo ra sẽ gia cố để hình thành cục máu đông hoàn chỉnh. Giữa hai hệ thống này có sự tương tác chức năng rất phong phú và phức tạp [1].
Chính vì sự liên kết chặt chẽ đó, khi sử dụng phối hợp các thuốc chống đông với các thuốc tác động lên tiểu cầu, người ta luôn ghi nhận những tương tác thuốc có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình cầm máu [1]. Sự phối hợp này có thể tạo ra ức chế hiệp đồng lên hệ thống cầm máu, nhưng đồng thời cũng làm tăng nguy cơ gặp các biến chứng chảy máu nghiêm trọng [1]. Nghiên cứu công bố năm 2002 về liệu pháp phối hợp này đã chỉ rõ tác động trên đối với các bệnh nhân mắc hội chứng vành cấp như đau thắt ngực không ổn định hoặc nhồi máu cơ tim [1].
Nguy cơ xuất huyết nặng khi phát sinh tương tác thuốc
Khi người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu, việc đưa thêm bất kỳ hoạt chất nào có khả năng làm biến đổi quá trình đông máu đều tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Một nghiên cứu bệnh - chứng quy mô lớn tại Catalonia (Tây Ban Nha) được thực hiện trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2020 trên cơ sở dữ liệu SIDIAP đã phân tích rõ điều này [2]. Nghiên cứu thu thập dữ liệu của 2.811 trường hợp phải nhập viện vì xuất huyết nặng, bao gồm 77,9% ca xuất huyết não và 22,1% ca xuất huyết tiêu hóa, được ghép cặp đối chứng với 28.054 người không bị chảy máu [2].
Các tác giả đã đánh giá mức độ phơi nhiễm với các thuốc có nguy cơ tương tác trong vòng 3 tháng trước ngày nhập viện [2]. Kết quả phân tích cho thấy mối liên quan rõ rệt giữa việc dùng thuốc kháng vitamin K phối hợp với thuốc tương tác và nguy cơ xuất huyết, với tỷ số chênh OR là 1,30 (khoảng tin cậy 95%: 1,16-1,47) [2]. Đáng chú ý, tất cả các dạng tương tác làm tăng tác dụng của thuốc chống đông đều dẫn đến nguy cơ chảy máu cao hơn [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm thuốc ức chế bơm proton có tác dụng bảo vệ đối với xuất huyết tiêu hóa với OR là 0,55 (khoảng tin cậy 95%: 0,46-0,65), nhưng lại không mang lại hiệu quả bảo vệ đối với xuất huyết não khi ghi nhận OR là 1,18 (khoảng tin cậy 95%: 1,08-1,30) [2]. Điều này nhấn mạnh rằng khi có sự xuất hiện của các tác nhân làm rối loạn cân bằng chống đông, biến chứng chảy máu nội tạng hoặc xuất huyết nội sọ có thể xảy ra bất ngờ mà các biện pháp bảo vệ thông thường không thể ngăn chặn toàn diện [2].
Khó khăn trong kiểm soát chỉ số xét nghiệm đông máu
Đối với các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới như dabigatran, việc sử dụng kèm theo các chất ảnh hưởng đến đông máu còn gây nhiễu loạn nghiêm trọng các chỉ số xét nghiệm theo dõi. Dabigatran etexilate là thuốc chống đông được chỉ định trong điều trị, dự phòng huyết khối thuyên tắc tĩnh mạch và phòng ngừa đột quỵ ở bệnh nhân rung nhĩ [3].
Một thử nghiệm in vitro đa trung tâm công bố năm 2012 được thực hiện tại các phòng xét nghiệm đông máu của 6 bệnh viện lớn ở Áo đã kiểm tra mức độ ảnh hưởng của dabigatran ở các nồng độ từ 0,00 đến 0,48 microgam/mL trên mẫu huyết tương [3]. Kết quả cho thấy dabigatran làm kéo dài thời gian đông máu phụ thuộc vào liều lượng và gây nhiễu hầu hết các thông số đo lường đông máu thông thường [3].
Cụ thể, thuốc gây sai lệch có ý nghĩa thống kê đối với xét nghiệm thời gian prothrombin (PT), thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (aPTT), các xét nghiệm dựa trên PT/aPTT, cũng như xét nghiệm kháng đông lupus [3]. Ngay cả những xét nghiệm không dựa trên sự tạo cục máu đông như xét nghiệm đo độ hấp thụ quang hóa hoạt tính yếu tố XIII hay xét nghiệm đo hoạt tính antithrombin qua yếu tố IIa cũng bị ảnh hưởng [3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng sự can thiệp này đặc biệt quan trọng ở người cao tuổi, bệnh nhân suy thận hoặc người được lấy máu vào thời điểm nồng độ thuốc đạt đỉnh trong máu [3].
Khi người bệnh tự ý uống thêm thảo dược như cỏ mực, sự biến động của quá trình đông máu càng trở nên khó lường. Bác sĩ sẽ không thể xác định chính xác sự thay đổi các chỉ số đông máu là do liều lượng thuốc chống đông hay do dược tính của thảo dược gây ra, dẫn đến nguy cơ điều chỉnh sai liều thuốc.
Cỏ mực có hoạt tính sinh học đa dạng, không chỉ là cây cỏ vô hại
Nhiều người tin rằng thảo dược vườn nhà thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm đối với cỏ mực (Eclipta prostrata). Trong y học cổ truyền Ấn Độ, cỏ mực được ứng dụng để điều trị các bệnh lý về gan và rối loạn mỡ máu [4].
Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2006 đã chứng minh chiết xuất cồn toàn phần của cây cỏ mực (Eclipta prostrata) có hoạt tính hạ lipid máu phụ thuộc vào liều lượng trên chuột bạch tạng khi so sánh với thuốc chuẩn [4]. Tác dụng này được đánh giá qua sự thay đổi nồng độ lipid trong huyết thanh, mô gan và mô tim của động vật thí nghiệm [4].
Điều này khẳng định cỏ mực chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, có thể tác động trực tiếp đến chuyển hóa tại gan và hệ tuần hoàn [4]. Gan lại chính là nơi tổng hợp phần lớn các yếu tố đông máu của cơ thể và cũng là cơ quan chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc tim mạch. Do đó, việc dung nạp một lượng lớn dịch chiết cỏ mực vào cơ thể hoàn toàn có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc, dẫn đến tương tác dược động học hoặc dược lực học nguy hiểm.
Bên cạnh đó, việc nhận dạng dược liệu tự nhiên cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một nghiên cứu dược liệu học năm 1992 tại Đài Loan đã chỉ ra rằng vị thuốc mang tên "Hạn liên thảo" trên thực tế được thu hái từ nhiều loài thực vật khác nhau [5]. Vị thuốc này không chỉ bắt nguồn từ toàn cây hoặc phần trên mặt đất của loài cỏ mực (Eclipta prostrata L.) mà còn có thể bị thay thế bởi loài Alternanthera sessilis R. Brown, hoặc các loài thuộc chi Wedelia và Hypericum [5]. Mỗi loài thực vật thuộc các chi này lại có cấu trúc vi học và thành phần hóa học khác nhau [5]. Việc người dân tự hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc rất dễ dẫn đến dùng nhầm loài thực vật có độc tính hoặc chứa các chất gây kích thích co mạch, tăng nguy cơ hình thành huyết khối hoặc phá vỡ cân bằng đông máu.
Tương tác đối nghịch giữa cỏ mực và thuốc chống đông
Trọng tâm nguy hiểm của việc dùng chung cỏ mực với thuốc chống đông nằm ở sự mâu thuẫn về mục tiêu điều trị. Thuốc chống đông hoặc thuốc ức chế tiểu cầu được bác sĩ kê đơn nhằm mục đích kéo dài thời gian hình thành cục máu đông, ngăn chặn các cục máu đông bệnh lý gây tắc mạch vành, tắc mạch máu não hay thuyên tắc phổi.
Trong khi đó, cỏ mực từ xa xưa đã nổi tiếng với đặc tính cầm máu và làm đông máu nhanh ở các vết thương. Nếu cỏ mực thúc đẩy quá trình đông máu, nó sẽ làm triệt tiêu tác dụng bảo vệ của thuốc chống đông, đẩy người bệnh vào nguy cơ tái phát đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim do huyết khối.
Ngược lại, nếu các hoạt chất trong cỏ mực cạnh tranh chuyển hóa tại gan, làm chậm quá trình đào thải thuốc chống đông hoặc tương tác với tiểu cầu tương tự như sự kết hợp bất lợi giữa thuốc chống đông và các tác nhân kháng tiểu cầu, nồng độ thuốc trong máu sẽ tăng cao vượt tầm kiểm soát [2], [1]. Khi đó, hệ thống cầm máu bị ức chế quá mức, đẩy bệnh nhân vào tình trạng xuất huyết ồ ạt, đặc biệt là nguy cơ xuất huyết não và xuất huyết tiêu hóa [2]. Cả hai kịch bản trên đều để lại những hậu quả y khoa vô cùng nghiêm trọng.
Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Sự kết hợp giữa thảo dược cầm máu và thuốc tác động lên hệ đông máu tiềm ẩn mối đe dọa lớn đối với nhiều nhóm bệnh nhân. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
Người đang điều trị bằng thuốc kháng vitamin K: Đây là nhóm bệnh nhân có nguy cơ xuất huyết tăng rõ rệt khi có tương tác thuốc [2]. Việc theo dõi chỉ số đông máu ở nhóm này đòi hỏi sự ổn định tuyệt đối về chế độ ăn uống và thuốc dùng kèm.
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông đường uống thế hệ mới như dabigatran: Nhóm thuốc này làm biến đổi trực tiếp các xét nghiệm đông máu cơ bản như PT, aPTT và các yếu tố đông máu [3]. Việc dùng thêm thảo dược sẽ khiến việc đánh giá hiệu quả chống đông trở nên sai lệch và phức tạp [3].
Người cao tuổi và người mắc bệnh suy giảm chức năng thận: Đây là những đối tượng rất nhạy cảm với sự dao động nồng độ thuốc chống đông trong máu [3]. Tác động tương tác thuốc ở nhóm này thường diễn biến nhanh và nghiêm trọng hơn nhiều so với người trẻ [3].
Bệnh nhân sau can thiệp mạch vành, người có tiền sử nhồi máu cơ tim hoặc đau thắt ngực không ổn định: Nhóm đối tượng này thường phải phối hợp liệu pháp chống đông và kháng tiểu cầu, vốn đã có sự ức chế hiệp đồng lên hệ cầm máu [1]. Thêm vào đó bất kỳ yếu tố can thiệp nào từ thảo dược cũng có thể phá vỡ thế cân bằng mong manh này [1].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc từng bị xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết nội sọ: Tương tác thuốc làm gia tăng đáng kể nguy cơ tái phát các biến cố xuất huyết nặng đe dọa tính mạng [2].
Ứng dụng thực tế và cách xử trí an toàn
Để đảm bảo an toàn tối đa trong quá trình điều trị tim mạch, người bệnh và người nhà cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Tuyệt đối không uống nước sắc, nước ép cỏ mực: Khi đang được chỉ định bất kỳ loại thuốc chống đông hay thuốc chống kết tập tiểu cầu nào, người bệnh không được tự ý dùng cỏ mực qua đường uống dưới bất kỳ hình thức nào (uống tươi, phơi khô sắc thuốc, hay dùng viên hoàn tán).
Chỉ sử dụng ngoài da với tổn thương nhỏ: Đối với các vết trầy xước nhỏ ngoài da, việc rửa sạch và đắp lá cỏ mực tại chỗ chỉ mang tính chất hỗ trợ dân gian cơ học tạm thời. Tuy nhiên, người đang uống thuốc chống đông khi bị rách da chảy máu nên ưu tiên dùng băng gạc y tế sạch ép chặt vào vết thương để cầm máu và đến cơ sở y tế nếu máu không ngừng chảy sau 10-15 phút.
Khai báo toàn bộ thực phẩm chức năng và thảo dược: Khi đi tái khám hoặc được kê đơn thuốc mới, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc nam, cao dán hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang dùng tại nhà.
Theo dõi sát các dấu hiệu xuất huyết bất thường: Người bệnh cần chú ý các biểu hiện như bầm tím tự nhiên dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng kéo dài khi đánh răng, chảy máu cam khó cầm, phân có màu đen như bã cà phê, hoặc nước tiểu có màu hồng/đỏ. Nếu xuất hiện các triệu chứng này, cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức.
Lời kết
Cỏ mực là một loài thực vật có giá trị trong y học cổ truyền, nhưng không phải là phương thuốc vô hại cho mọi đối tượng. Quá trình đông - cầm máu trong cơ thể là một chuỗi phản ứng sinh hóa vô cùng tinh vi và nhạy cảm. Khi đã phải dùng đến các thuốc chống đông máu hiện đại, người bệnh cần trao trọn vẹn việc kiểm soát dòng máu cho các phác đồ y khoa đã được chuẩn hóa. Đừng để một thói quen dùng thảo dược dân gian thiếu kiểm soát vô tình biến thành nguyên nhân gây ra các biến cố xuất huyết hoặc tắc mạch nguy hiểm đến tính mạng.