Nấu nước cỏ mực gội đầu hoặc giã lấy nước cốt bôi lên da đầu là mẹo dân gian quen thuộc của nhiều người Việt khi gặp tình trạng tóc thưa, rụng nhiều hay bạc sớm. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu loại cây mọc hoang này có thực sự giúp tóc mọc lại và đen hơn, hay chỉ là lời truyền miệng.

Dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chiết xuất cỏ mực có khả năng kích thích nang tóc phát triển, rút ngắn thời gian mọc tóc và thúc đẩy quá trình tạo sắc tố melanin trên mô hình tế bào và động vật [2, 7]. Dù vậy, các kết quả này chủ yếu đến từ các dịch chiết cô đặc trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị rụng tóc hay làm đen tóc bạc [1].

Chu kỳ của tóc và bài toán rụng tóc, bạc sớm

Trung bình mỗi người rụng từ 50 đến 100 sợi tóc mỗi ngày, và các sợi tóc mới sẽ mọc lên tại chính vị trí đó [2]. Sự tái tạo của sợi tóc phụ thuộc vào hoạt động của nang tóc nằm sâu dưới da đầu [2]. Trong suốt cuộc đời, mỗi nang tóc liên tục trải qua 3 giai đoạn riêng biệt theo chu kỳ: giai đoạn anagen (pha mọc tóc), catagen (pha chuyển tiếp ngắn) và telogen (pha nghỉ ngơi chờ rụng) [1, 6]. Độ dài và độ dày của tóc phụ thuộc lớn vào thời gian duy trì chu kỳ của nang tóc [2].

Khi chu kỳ này bị rối loạn, thời gian pha mọc tóc ngắn lại hoặc nang tóc kẹt ở pha nghỉ quá lâu, tóc sẽ thưa dần và dẫn đến chứng rụng tóc, gây ảnh hưởng tâm lý xã hội cho người mắc [3]. Bên cạnh đó, quá trình tạo sắc tố melanin (yếu tố quyết định màu đen của tóc) trên một số mô hình sinh học gắn liền chặt chẽ với pha mọc tóc anagen [4].

Trong y học cổ truyền châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal, Bangladesh, cỏ mực (tên khoa học Eclipta prostrata hoặc Eclipta alba, thuộc họ Cúc Asteraceae, tiếng Anh gọi là False daisy hoặc Ink plant) từ lâu đã được dùng cho các bệnh lý về da, gan, dạ dày và rụng tóc [1, 4, 5]. Y văn cổ thời Đường như cuốn "Thiên Kim Nguyệt Lệnh" cũng từng ghi nhận dược liệu này trong chăm sóc rụng tóc [5].

Cơ chế cỏ mực tác động lên nang tóc

Các phân tích hóa thực vật cho thấy cỏ mực chứa nhiều nhóm chất sinh học như dẫn xuất coumestan, axit phenolic, flavonoid, saponin triterpenoid và steroid, thiophene thay thế [1]. Một phân tích chuyên sâu bằng sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS) trên dịch chiết ether dầu hỏa của cỏ mực đã tìm thấy 185 thành phần hóa học, nổi bật là wedelolactone, dimethyl-wedelolactone, luteoloside, linarin và hispidulin [5].

Các hoạt chất trong cỏ mực tác động lên chu kỳ tóc qua việc điều hòa các yếu tố tăng trưởng. Cụ thể, chiết xuất cỏ mực làm tăng biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi FGF-7, kích hoạt đường truyền tín hiệu mTOR ở tế bào nhú bì người (HDPs) và thúc đẩy biểu hiện protein Shh [1, 7]. Đồng thời, dược liệu này làm giảm mức FGF-5, giảm biểu hiện protein BMP4 và hạ thấp đáng kể (p<0.001) yếu tố tăng trưởng chuyển dạng TGF-beta1 trong giai đoạn đầu pha mọc tóc cũng như lúc chuyển từ pha mọc sang pha thoái hóa [1, 7, 8]. Việc ức chế TGF-beta1 giúp trì hoãn quá trình biệt hóa cuối cùng của tế bào, giữ nang tóc ở lại pha phát triển lâu hơn [6].

Ở cấp độ tế bào, dịch chiết cỏ mực kích thích sự tăng sinh của các tế bào sừng (keratinocyte) tại lớp đáy biểu bì và vùng mầm tóc, làm phì đại nang tóc [6, 8]. Đối với tình trạng nang tóc bị tổn thương do hóa chất, dịch chiết cỏ mực còn tác động vào các gen cốt lõi như TP53, ESR1, AKT1, IL6, TNF, EGFR và ức chế con đường P53/Fas, từ đó ngăn chặn quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào nang tóc [5]. Về khả năng làm đen tóc, nghiên cứu trên chuột C57/BL6 có sắc tố cho thấy khi dịch chiết cỏ mực thúc đẩy nang tóc chuyển từ pha nghỉ (telogen) sang pha mọc (anagen), quá trình sinh tổng hợp melanin (melanogenesis) ở vùng da dưới nang tóc cũng được kích hoạt theo [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Tác dụng của cỏ mực đối với mái tóc đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm bài bản từ tế bào đến động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá hiệu quả của dịch chiết ether dầu hỏa và dịch chiết ethanol từ cỏ mực trên chuột cống bạch tạng đực [3]. Nhóm nghiên cứu trộn các dịch chiết này vào nền kem dầu-trong-nước và bôi lên vùng da lưng đã cạo lông của chuột, so sánh với nhóm đối chứng và nhóm dùng dung dịch thuốc mọc tóc minoxidil 2% [3]. Kết quả cho thấy thời gian bắt đầu mọc lông ở nhóm dùng chiết xuất cỏ mực giảm xuống còn một nửa so với nhóm đối chứng, và thời gian để lông mọc hoàn chỉnh cũng giảm đáng kể [3]. Phân tích định lượng ở nhóm dùng dịch chiết ether dầu hỏa nồng độ 5% ghi nhận số lượng nang lông ở pha mọc (anagen) đạt 69 ± 4, cao hơn hẳn mức 47 ± 13 của nhóm đối chứng [3]. Đáng chú ý, hiệu quả của dịch chiết ether dầu hỏa ở cả hai nồng độ 2% và 5% đều vượt trội hơn so với thuốc đối chứng minoxidil 2% [3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2007 cũng thử nghiệm công thức thảo dược phối hợp chứa dịch chiết ether dầu hỏa của 3 vị thuốc gồm cỏ mực, dây tơ hồng (Cuscuta reflexa) và dưa đắng (Citrullus colocynthis) bôi trên da chuột đã cạo lông [7]. Công thức này giúp giảm thời gian bắt đầu mọc lông xuống chỉ còn 1/3 và giảm 32% thời gian hoàn tất chu kỳ mọc lông so với nhóm đối chứng, đồng thời tăng số nang lông ở pha anagen tương tự như minoxidil 2% [7].

Năm 2009, một thử nghiệm khác sử dụng dịch chiết methanol từ toàn cây cỏ mực bôi ngoài da trên dòng chuột đen C57/BL6 đang ở pha nghỉ telogen [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết này thúc đẩy sự chuyển dịch từ pha telogen sang anagen theo cách phụ thuộc liều lượng, làm tăng độ dày da, tăng số lượng nang lông dưới da và kích hoạt quá trình tạo sắc tố melanin [4].

Trên mô hình chuột trụi lông mang đột biến gen (Foxn1nu) bị thiếu lông bẩm sinh do quá trình sừng hóa bất thường, hai nghiên cứu năm 2014 và 2015 cũng cho kết quả khả quan [6, 8]. Nghiên cứu năm 2014 bôi dịch chiết methanol của cỏ mực, tế tân (Asiasari radix) và hồng sâm (Panax ginseng) hàng ngày lên lưng chuột trụi lông qua hai thế hệ chu kỳ lông [8]. Trong khi nhóm dùng tế tân và hồng sâm vẫn xuất hiện các vùng rụng lông, nhóm bôi cỏ mực có mật độ và chiều dài lông tăng rõ rệt (P > 0.001) so với nhóm chứng, kèm theo sự gia tăng tế bào sừng đang phân chia (pha S) được xác nhận qua kỹ thuật đánh dấu BrdU [8]. Nghiên cứu năm 2015 bôi dịch chiết ether dầu hỏa cỏ mực lên lưng chuột trụi lông cũng xác nhận sự gia tăng đáng kể (p<0.001) số lượng tế bào sừng nang lông ở lớp đáy và vùng mầm tóc [6].

Không chỉ dùng bôi ngoài, đường uống và thử nghiệm trên tế bào người cũng được khảo sát trong nghiên cứu năm 2019 [2]. Chuột C57BL/6N đã tẩy lông lưng được chia thành 4 nhóm (mỗi nhóm 4 con) điều trị trong 14 ngày: nhóm bôi nước muối sinh lý, nhóm bôi minoxidil 3%, nhóm uống chiết xuất cỏ mực liều thấp (1 mg/ngày) và liều cao (10 mg/ngày) [2]. Song song đó, tế bào nhú bì người (HDPs) được ủ với chiết xuất cỏ mực ở nồng độ 5, 10 và 50 mug/mL trong 24 giờ [2]. Sau 14 ngày, chuột uống cỏ mực có sự xuất hiện rõ của bao rễ trong và thân lông nhú qua lớp biểu bì [2]. Trên tế bào người, hoạt chất cũng kích hoạt mạnh mẽ các tín hiệu mọc tóc sau 24 giờ tiếp xúc [2].

Mới đây nhất, nghiên cứu năm 2024 đã mở rộng tìm hiểu tác dụng của dịch chiết ether dầu hỏa cỏ mực đối với chứng rụng tóc do hóa trị (dùng chất 4-hydroperoxycyclophosphamide - 4-HC) [5]. Thử nghiệm trên cả chuột và tế bào sừng HaCaT cho thấy dịch chiết này giúp bảo vệ tế bào sống sót, phục hồi số lượng nang tóc và giảm tổn thương nang tóc do hóa chất gây ra [5].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy cỏ mực thực sự sở hữu hoạt tính sinh học thúc đẩy sự phát triển của nang tóc, bên cạnh các tác dụng kháng khuẩn, chống ung thư, bảo vệ gan và bảo vệ thần kinh [1]. Điểm mạnh của các nghiên cứu trên là đã giải mã được cơ chế phân tử rõ ràng, so sánh trực tiếp với hoạt chất tiêu chuẩn là minoxidil (nồng độ 2% và 3%) và chứng minh hiệu quả trên nhiều mô hình rụng tóc khác nhau, từ rụng tóc thông thường, rụng tóc do đột biến gen đến rụng tóc do hóa trị [1, 2, 5, 6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ các bằng chứng về mọc tóc và tạo melanin nói trên đều mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo trên chuột) [1, 2, 5, 7]. Một bài tổng quan năm 2021 nhận định rằng còn tương đối ít nghiên cứu xác định chính xác từng hoạt chất đơn lẻ chịu trách nhiệm cho từng tác dụng dược lý, và khoa học cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người [1].

Về khả năng trị bạc tóc, nghiên cứu năm 2009 có ghi nhận sự gia tăng quá trình tạo melanin ở da chuột C57/BL6 khi bôi dịch chiết methanol cỏ mực [4]. Tuy nhiên, ở loài chuột này, việc sản xuất melanin vốn gắn chặt tự nhiên với pha mọc lông anagen [4]. Do đó, chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh cỏ mực có thể đảo ngược các nang tóc đã bạc màu do lão hóa hoặc di truyền ở người thành tóc đen trở lại.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ mực

Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất việc giã cỏ mực tươi lấy nước bôi lên đầu hoặc nấu nước gội với kết quả từ phòng thí nghiệm. Thực tế, các nghiên cứu đạt hiệu quả cao đều sử dụng dung môi hữu cơ chuyên dụng như ether dầu hỏa, ethanol hoặc methanol để chiết xuất các hoạt chất tan trong dầu và cồn, sau đó bào chế thành dạng kem bôi chuẩn hóa [2, 6, 7, 8]. Nước đun thông thường khó có thể hòa tan hết các hợp chất kém phân cực như coumestan hay saponin ở nồng độ tương đương dịch chiết 2% hay 5% trong nghiên cứu [2, 4].

Hiểu lầm thứ hai là mong đợi hiệu quả tức thì chỉ sau vài lần gội. Ngay cả khi dùng dịch chiết cô đặc uống hoặc bôi hàng ngày trên chuột — loài có chu kỳ lông ngắn hơn người rất nhiều — các nhà khoa học vẫn cần theo dõi liên tục trong 14 ngày hoặc kéo dài qua hai thế hệ chu kỳ lông mới ghi nhận sự khác biệt rõ rệt [1, 6]. Với chu kỳ tóc người, quá trình phục hồi nang tóc đòi hỏi nhiều tháng kiên trì.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng cỏ mực có thể "chữa khỏi" hoàn toàn mọi chứng hói đầu hay bạc tóc. Rụng tóc ở người có sự tham gia phức tạp của nội tiết tố (androgen) và các yếu tố tăng trưởng [8]. Cỏ mực chỉ đóng vai trò hỗ trợ kích thích nang tóc, không thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu khi nang tóc đã xơ hóa hoàn toàn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược tự nhiên được sử dụng lâu đời, việc dùng cỏ mực chăm sóc tóc và sức khỏe vẫn cần sự cẩn trọng nhất định [1]:

  • Người có da đầu nhạy cảm, trầy xước hoặc viêm nhiễm: Cỏ mực tươi mọc hoang dễ bám bụi bẩn, vi sinh vật hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Việc giã sống đắp trực tiếp lên da đầu đang có vết thương hở hoặc viêm da tiết bã có thể gây kích ứng, nhiễm trùng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh nền: Do cỏ mực chứa tới 185 thành phần hóa học trong dịch chiết và có hoạt tính tác động lên gan, thần kinh cùng nhiều đường truyền tín hiệu tế bào, việc tự ý uống nước cỏ mực đặc dài ngày cần hết sức lưu ý [4, 5]. Người có bệnh lý nền về gan, thận, dạ dày hoặc đang điều trị hóa trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đường uống để tránh tương tác thuốc.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đánh giá độ an toàn của các dịch chiết cỏ mực liều cao trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này [1].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Để tận dụng lợi ích của cỏ mực một cách khoa học và an toàn trong đời sống, người dùng có thể lưu ý các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa: Thay vì tự giã lá tươi bôi lên đầu dễ gây bết dính và mất vệ sinh, bạn có thể chọn các loại dầu gội, tinh chất dưỡng tóc (serum/lotion) có chứa chiết xuất cỏ mực (Eclipta prostrata hoặc Eclipta alba extract) đã qua xử lý công nghệ và kiểm định độ an toàn.
  • Cách dùng thảo dược truyền thống tại nhà: Nếu nấu nước gội đầu từ cây cỏ mực khô hoặc tươi, cần rửa thật sạch dược liệu, đun sôi kỹ và lọc bỏ bã để tránh cặn bám gây ngứa da đầu. Khi gội, có thể massage nhẹ nhàng da đầu vài phút để hỗ trợ tuần hoàn, sau đó xả lại bằng nước sạch.
  • Thử phản ứng trước khi dùng: Trước khi bôi bất kỳ dịch chiết hay sản phẩm mới nào chứa cỏ mực lên toàn bộ da đầu, hãy thử một lượng nhỏ lên vùng da cổ tay hoặc sau tai trong 24 giờ để kiểm tra nguy cơ dị ứng.
  • Kết hợp lối sống lành mạnh: Nang tóc là một cơ quan thu nhỏ năng động cần nhiều dưỡng chất để duy trì quá trình phân chia tế bào sừng [8]. Hãy kết hợp việc chăm sóc tóc bên ngoài với chế độ ăn đủ chất đạm, sắt, kẽm, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng.

Tóm lại, các nghiên cứu thực nghiệm đã bước đầu xác nhận chiết xuất cỏ mực có tiềm năng kích thích mọc tóc và hỗ trợ tạo sắc tố thông qua việc thúc đẩy nang tóc bước vào pha phát triển [1, 7]. Tuy nhiên, do các bằng chứng mới dừng ở mô hình động vật và tế bào, người dùng chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ chăm sóc tóc, không thay thế thuốc điều trị [1]. Nếu tình trạng rụng tóc kéo dài bất thường trên 100 sợi mỗi ngày hoặc rụng thành từng mảng, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và tư vấn phác đồ phù hợp [2].