Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thường xuyên phải đối mặt với cảm giác đầy bụng, đau quặn bụng và rối loạn tiêu hóa kéo dài. Trước tình trạng niêm mạc ruột nhạy cảm, trào lưu bổ sung collagen dạng uống rộ lên với kỳ vọng giúp "hàn gắn" tổn thương và củng cố thành ruột.
Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp là: Hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người khẳng định uống collagen giúp phục hồi niêm mạc ruột hay điều trị dứt điểm hội chứng ruột kích thích. Các dữ liệu tích cực về khả năng bảo vệ liên kết biểu mô ruột của peptide collagen cho đến nay mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm và mô hình động vật [1].
Hàng rào biểu mô ruột và tính thấm thành ruột hoạt động ra sao?
Biểu mô ruột là lớp tế bào đóng vai trò lá chắn chủ động ngăn cách giữa môi trường bên trong cơ thể và các yếu tố bên ngoài từ lòng ống tiêu hóa [1]. Cấu trúc này vừa bảo vệ cơ thể khỏi độc tố, vừa điều hòa trạng thái cân bằng nội môi và kiểm soát việc hấp thu chất dinh dưỡng [1].
Các mối nối liên kết chặt (tight junctions) là thành phần cấu tạo thiết yếu của hàng rào biểu mô giữa các tế bào [1]. Những mối nối này không đơn thuần cho phép các chất khuếch tán thụ động mà còn đảm nhận nhiều chức năng sinh lý phức tạp [1]. Khi các protein của liên kết chặt bị vi khuẩn hoặc virus gây bệnh lợi dụng xâm nhập, tính toàn vẹn của thành ruột sẽ suy giảm [1].
Hội chứng ruột kích thích cùng nhiều bệnh lý đường tiêu hóa khác có liên quan mật thiết đến tình trạng suy giảm chức năng bảo vệ này [1]. Khi hàng rào niêm mạc bị rối loạn điều hòa do viêm nhiễm, tính thấm của thành ruột tăng lên, tạo điều kiện cho các phân tử bất lợi xâm nhập sâu hơn vào mô ruột [1].
Cơ chế tác động: Vì sao collagen được kỳ vọng cải thiện thành ruột?
Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm liên kết biểu mô ruột bắt nguồn từ tình trạng viêm mạn tính và các cytokine tiền viêm [1]. Cụ thể, mức độ tăng cao của yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) đã được chứng minh là tác nhân phá vỡ các mối nối chặt, làm tăng tính thấm thành ruột rõ rệt [1].
Khi cấu trúc liên kết bị lỏng lẻo, hiện tượng rò rỉ ruột tạo cơ hội cho độc tố kích thích đầu dây thần kinh cảm giác dưới niêm mạc. Tình trạng này khiến người bệnh IBS cảm thấy đầy trướng, co thắt bụng dữ dội hơn bình thường. Vì vậy, việc tìm kiếm giải pháp ngăn chặn phản ứng phá hủy của TNF-alpha là mục tiêu quan trọng để duy trì hàng rào ruột [1].
Collagen sau khi thủy phân tạo thành các chuỗi peptide ngắn mang hoạt tính sinh học. Các nhà khoa học kỳ vọng những phân tử này có thể tác động trực tiếp lên quá trình truyền tín hiệu của tế bào biểu mô, hỗ trợ bảo vệ các mối nối liên kết trước sự tấn công của các chất trung gian gây viêm [1].
Nghiên cứu nói gì về collagen và tính thấm biểu mô ruột?
Các nghiên cứu tìm hiểu tác động của peptide collagen đối với tính thấm của thành ruột hiện nay rất hạn chế và hầu như chỉ bó hẹp trong mô hình động vật hoặc nuôi cấy tế bào [1].
Trong một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm do nhóm tác giả Chen và cộng sự thực hiện, các peptide collagen chiết xuất từ da cá minh thái Alaska (Alaska pollock) đã được thử nghiệm trên lớp đơn tế bào biểu mô ruột Caco-2 [1]. Kết quả ghi nhận peptide collagen từ da cá này làm giảm đáng kể tình trạng rối loạn chức năng hàng rào mối nối chặt do cytokine TNF-alpha gây ra [1].
Mặc dù thí nghiệm tế bào cho thấy tiềm năng bảo vệ các mối nối biểu mô, nghiên cứu này tồn tại giới hạn rất lớn: kết quả trên đĩa nuôi cấy Caco-2 không thể phản ánh hoàn toàn môi trường tiêu hóa phức tạp ở người sống [1]. Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cũng nêu rõ các phát hiện này mới chỉ là dấu hiệu ban đầu cho thấy collagen có thể hướng đến việc hỗ trợ các vấn đề dạ dày và ruột, cần thêm nhiều thử nghiệm chuyên sâu để xác minh [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Sự quan tâm dành cho collagen trong quản lý triệu chứng đường tiêu hóa như đầy hơi xuất phát từ các cơ chế sinh học được ghi nhận ở mức độ tế bào [1]. Tuy vậy, người tiêu dùng cần phân biệt rạch ròi giữa tiềm năng sinh học trong ống nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên bệnh nhân IBS.
Giới hạn lớn nhất là hiện tượng khác biệt giữa từng cá thể. Các thiết kế nghiên cứu truyền thống thường gặp khó khăn trong việc phát hiện sự khác biệt đáp ứng giữa người này với người khác [1]. Trong khi đó, hội chứng ruột kích thích là một rối loạn tương tác trục não - ruột có nguyên nhân đa yếu tố, không thể quy chụp việc hồi phục niêm mạc chỉ bằng một hoạt chất đơn lẻ [1].
Bên cạnh đó, việc cơ thể phân giải collagen thành các axit amin thông thường trong dạ dày trước khi hấp thu cũng khiến lượng peptide nguyên vẹn tiếp cận niêm mạc ruột non và đại tràng còn là một dấu hỏi lớn. Do đó, người bệnh không nên ngộ nhận bổ sung collagen là cách chữa lành hoàn toàn niêm mạc ruột.
Những hiểu lầm thường gặp về collagen và bệnh đường ruột
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem collagen như một "lớp keo" tráng đều lên thành ruột để dán kín các vết thương. Thực tế, collagen peptide khi uống vào sẽ tiếp tục trải qua quá trình tiêu hóa sinh học phức tạp chứ không bám dính cơ học lên bề mặt niêm mạc.
Một ngộ nhận khác là collagen có thể thay thế thuốc điều chỉnh co thắt hoặc phác đồ ăn kiêng giảm triệu chứng ruột kích thích. Các biểu hiện như đầy bụng, tiêu chảy hay táo bón ở người mắc IBS chịu ảnh hưởng bởi tính nhạy cảm thần kinh nội tạng, hệ vi sinh đường ruột và tính thấm biểu mô [1]. Việc bỏ qua phác đồ y khoa chuẩn để phụ thuộc vào thực phẩm bổ sung có thể làm trì hoãn quá trình kiểm soát bệnh.
Nhiều người cũng tin rằng mọi loại collagen trên thị trường đều có tác dụng giống nhau đối với đường ruột. Dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận tác động bảo tồn hàng rào tế bào ở một số dòng peptide collagen thủy phân đặc hiệu chiết xuất từ da cá minh thái, không thể áp dụng cho toàn bộ các chế phẩm collagen chưa qua kiểm chứng [1].
Ai nên thận trọng khi muốn bổ sung collagen?
Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc ruột quá nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung collagen nào. Một số dạng bột hoặc nước uống collagen thương mại chứa thêm đường đa phân tử, chất tạo ngọt nhân tạo hoặc chất bảo quản có thể kích hoạt các cơn co thắt bụng dữ dội hơn.
Những người có tiền sử dị ứng với hải sản, cá hoặc trứng cần kiểm tra kỹ nguồn gốc chiết xuất của sản phẩm collagen để phòng tránh nguy cơ dị ứng toàn thân. Người đang gặp các bệnh lý viêm ruột tiến triển hoặc có tổn thương thực thể cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa đánh giá chính xác mức độ tổn thương trước khi can thiệp dinh dưỡng bổ sung.
Nếu đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính hoặc có vấn đề về chức năng thận, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh quá tải chuyển hóa đạm từ thực phẩm chức năng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và xây dựng lối sống khoa học
Nếu người mắc IBS vẫn mong muốn thử nghiệm bổ sung collagen peptide để hỗ trợ tiêu hóa hoặc làm đẹp, việc áp dụng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:
Đầu tiên, cần ưu tiên lựa chọn collagen peptide thủy phân hoàn toàn, có nguồn gốc minh bạch và không pha trộn các chất phụ gia tạo mùi, vị hay chất tạo ngọt nhóm polyol dễ gây sinh hơi. Thời điểm uống thích hợp thường là buổi sáng trước bữa ăn hoặc buổi tối trước khi đi ngủ, hòa tan cùng nước ấm thông thường.
Người bệnh nên bắt đầu với lượng nhỏ và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể trong 1-2 tuần đầu tiên. Nếu xuất hiện dấu hiệu đầy trướng, nặng bụng hoặc thay đổi tần suất đại tiện, cần ngưng sử dụng ngay lập tức. Để bảo vệ niêm mạc và giảm áp lực lên các liên kết biểu mô, người bệnh nên kết hợp bổ sung nguồn đạm tự nhiên từ thịt nạc, cá luộc mềm và duy trì chế độ sinh hoạt giảm căng thẳng thần kinh.
Uống collagen peptide cho thấy tiềm năng bảo tồn các mối nối biểu mô ruột trước phản ứng viêm trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng chưa đủ bằng chứng để khẳng định cải thiện niêm mạc ở người mắc hội chứng ruột kích thích [1]. Người bệnh không nên kỳ vọng collagen là phương thuốc chữa bệnh; việc lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tham vấn bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng cốt lõi nhất.
