Anh đào (cherry) là loại trái cây mùa hè được nhiều người ưa chuộng nhờ màu sắc bắt mắt, vị ngọt thanh và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng trướng bụng, ậm ạch, sôi bụng liên tục hoặc thậm chí tiêu chảy cấp chỉ sau khi thưởng thức một lượng lớn loại quả này.
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng khó chịu trên nằm ở hàm lượng tự nhiên của các loại carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu, đặc biệt là sorbitol và fructose, thuộc nhóm hợp chất thường được gọi chung là FODMAPs [1], [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa với số lượng vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể, các phân tử đường này không được hấp thu trọn vẹn tại ruột non, từ đó kích hoạt hàng loạt phản ứng cơ học và sinh hóa tại ruột già [2].
Hiện tượng ấm ách bụng sau khi ăn quả anh đào
Nhiều người có thói quen ăn anh đào liên tục như một món ăn vặt giải nhiệt mà không để ý đến số lượng tiêu thụ. Cảm giác ngon miệng khiến việc tiêu thụ vài trăm gram quả diễn ra rất nhanh chóng. Chỉ sau khoảng một đến vài giờ, các biểu hiện bất thường ở đường tiêu hóa bắt đầu xuất hiện, từ cảm giác căng tức nhẹ quanh rốn cho đến đau quặn bụng từng cơn.
Hiện tượng trướng bụng và đại tiện phân lỏng sau khi ăn các loại quả mọng như anh đào thường bị nhầm lẫn với ngộ độc thực phẩm hay nhiễm khuẩn tiêu hóa thông thường. Tuy nhiên, nếu thực phẩm đảm bảo vệ sinh mà các triệu chứng vẫn xảy ra đều đặn sau mỗi lần ăn, vấn đề phần lớn bắt nguồn từ cơ chế bất dung nạp đường tự nhiên trong cơ thể người ăn [3].
Bản thân anh đào là một trong những loại trái cây chứa nồng độ tự nhiên đáng kể của cả fructose và đường rượu polyol như sorbitol [1]. Sự hiện diện đồng thời của các loại đường này tạo nên một gánh nặng chuyển hóa đối với đường ruột non, dẫn đến việc đào thải dồn dập xuống các đoạn ruột phía dưới [2].
Sorbitol và fructose: Cặp đôi carbohydrate khó hấp thu
FODMAPs là viết tắt của các hợp chất oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men [1]. Trong nhóm này, sorbitol là một dạng polyol (đường rượu) tự nhiên, còn fructose là một loại đường đơn phổ biến [4], [1]. Trái anh đào cùng với táo, lê, mận và một số loại trái cây khác được xác định là nguồn cung cấp tự nhiên chứa lượng lớn fructose [1].
Các loại carbohydrate quan trọng trong chế độ ăn uống như fructose và sorbitol vốn dĩ chỉ được hấp thu không hoàn toàn ở ruột non của người bình thường [2]. Khả năng hấp thu của ruột non đối với những chất này có giới hạn sinh lý nhất định, phụ thuộc vào số lượng thụ thể vận chuyển trên bề mặt niêm mạc ruột [2]. Khi lượng nạp vào vượt quá khả năng chuyên chở, phần đường dư thừa sẽ di chuyển tiếp xuống đại tràng [2].
Sự bất dung nạp carbohydrate diễn ra khi các phân tử đường tự do này không thể đi qua lớp tế bào biểu mô ruột non để vào máu [2]. Hiện tượng này làm phát sinh các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa, biểu hiện tương tự như các rối loạn chức năng ruột [2].
Cơ chế sinh học: Vì sao đường đa sinh hơi và kéo nước?
Khi sorbitol và fructose chưa được hấp thu di chuyển xuống đại tràng, chúng kích hoạt hai cơ chế sinh lý bệnh chính: kéo nước qua áp suất thẩm thấu và lên men vi sinh vật [3], [2]. Đầu tiên, do kích thước phân tử nhỏ và khả năng hòa tan cao, lượng đường chưa hấp thu tạo ra một áp lực thẩm thấu lớn trong lòng ruột [2]. Áp lực này kéo một lượng nước khổng lồ từ các mô xung quanh và mạch máu vào lòng ruột, làm tăng thể tích chất chứa và gây ra tiêu chảy thẩm thấu [3], [2].
Đồng thời, đại tràng là nơi cư trú của hàng nghìn tỷ vi khuẩn kỵ khí. Lượng sorbitol và fructose dư thừa trở thành nguồn thức ăn dồi dào cho các vi sinh vật này [2]. Quá trình lên men vi khuẩn diễn ra nhanh chóng, giải phóng ra các loại khí sinh học như hydro, methane và carbon dioxide [4], [3].
Sự tích tụ khí ồ ạt làm giãn nở các quai ruột, dẫn đến cảm giác đầy bụng, căng tức và những cơn co thắt gây đau quặn [4], [3]. Khi lượng dịch lỏng và thể tích khí cùng tăng cao, nhu động ruột bị kích thích mạnh mẽ, thúc đẩy tống xuất phân nhanh chóng ra ngoài dưới dạng phân lỏng hoặc phân nước, kèm theo tiếng sôi bụng đặc trưng [3], [2].
Các nghiên cứu khoa học vạch trần tác động của sorbitol
Hiện tượng kém dung nạp sorbitol đã được các nhà khoa học ghi nhận và đo lường thông qua nhiều thử nghiệm lâm sàng thực tế [4], [3]. Trong một nghiên cứu công bố năm 1985 trên 42 người trưởng thành khỏe mạnh, gồm 23 người da trắng và 19 người da màu, các tình nguyện viên được cho uống dung dịch chứa 10 g sorbitol [3]. Các nhà nghiên cứu thu thập mẫu khí thở cuối kỳ thở ra mỗi 15 phút một lần trong suốt 4 giờ để phân tích nồng độ khí hydro [3].
Kết quả nghiên cứu này cho thấy tình trạng bất dung nạp sorbitol trên lâm sàng xuất hiện ở 43% người da trắng và 55% người da màu [3]. Đáng chú ý, biểu hiện bất dung nạp nghiêm trọng phổ biến hơn đáng kể ở nhóm người da màu (chiếm 32%) so với nhóm người da trắng (chỉ chiếm 4%) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối tương quan chặt chẽ giữa mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đau bụng, trướng hơi, tiêu chảy với lượng khí hydro đo được trong hơi thở [3]. Các tác giả cảnh báo rằng việc tiêu thụ các thực phẩm chứa sorbitol có thể khiến nhiều người phải trải qua các đợt đau bụng và tiêu chảy không đặc hiệu [3].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2014 đã mở rộng việc phân tích đặc tính hấp thu của polyol trên 21 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) [4]. Sau khi được thử thách với liều 10 g sorbitol, tỷ lệ hấp thu hoàn toàn sorbitol ở nhóm IBS là 40% và ở nhóm người khỏe mạnh là 33% [4].
Lượng khí hydro sinh ra trong hơi thở đo bằng diện tích dưới đường cong trong 4 giờ sau khi nạp sorbitol ở người khỏe mạnh đạt mức trung bình 2766 ppm/4h, trong khi ở nhóm bệnh nhân IBS là 1136 ppm/4h [4]. Mặc dù khả năng hấp thu của hai nhóm không quá khác biệt, các triệu chứng tiêu hóa tổng thể lại gia tăng đáng kể sau khi dùng polyol chỉ ở nhóm bệnh nhân IBS [4]. Điều này cho thấy polyol có thể kích thích các triệu chứng đường ruột ở những người nhạy cảm bất kể mức độ hấp thu của họ [4].
Mối nguy tăng gấp bội khi kết hợp fructose và sorbitol
Anh đào không chỉ chứa đơn độc sorbitol mà còn mang hàm lượng fructose đáng kể [1]. Sự kết hợp đồng thời của hai loại carbohydrate này tạo nên tác động cộng hưởng bất lợi đối với hệ tiêu hóa [5], [2]. Một nghiên cứu thực hiện năm 1992 đã kiểm tra trực tiếp phản ứng của đường ruột trước các liều lượng kết hợp khác nhau giữa fructose và sorbitol [5].
Thử nghiệm được tiến hành trên 15 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích và 24 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [5]. Các đối tượng được cho sử dụng hai hỗn hợp khác nhau: liều thấp gồm 20 g fructose kết hợp 3,5 g sorbitol, và liều cao gồm 25 g fructose kết hợp 5 g sorbitol [5]. Nồng độ khí hydro trong hơi thở được đo mỗi 10 phút trong 3 giờ sau khi uống, song song với việc ghi nhận mức độ các triệu chứng tiêu hóa [5].
Kết quả cho thấy ở các bệnh nhân IBS, tổng điểm triệu chứng sau khi dùng liều cao lớn hơn rõ rệt so với sau khi dùng liều thấp [5]. Đồng thời, ở mức liều cao, các triệu chứng tiêu hóa ở nhóm bệnh nhân IBS nặng hơn đáng kể so với nhóm người khỏe mạnh đối chứng [5]. Mức độ gia tăng điểm triệu chứng giữa liều thấp và liều cao ở bệnh nhân IBS cũng lớn hơn nhiều so với người khỏe mạnh [5]. Các bằng chứng này chứng minh rằng việc nạp cùng lúc fructose và sorbitol ở nồng độ cao làm tăng mạnh nguy cơ kích phát các phản ứng khó chịu ở đường tiêu hóa [5], [2].
Nhận biết ranh giới: Rối loạn chức năng hay bệnh lý nguy hiểm?
Tình trạng đau bụng, đầy hơi và rối loạn thói quen đại tiện là những triệu chứng kinh điển của các rối loạn tiêu hóa chức năng như hội chứng ruột kích thích [6]. Bệnh lý này khá phổ biến, với tỷ lệ hiện mắc ước tính chiếm khoảng từ 3% đến 28% dân số nói chung [7]. Tại các quốc gia phương Tây, hội chứng ruột kích thích ảnh hưởng đến 10% đến 20% người trưởng thành và phổ biến ở phụ nữ gấp đôi so với nam giới [1].
Chế độ ăn giảm các hợp chất FODMAPs, trong đó hạn chế các nguồn thực phẩm chứa fructose như quả anh đào và các chất làm ngọt polyol như sorbitol, đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng tiêu hóa ở người mắc chứng ruột kích thích [1]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa cảm giác khó chịu tạm thời do bất dung nạp đường và các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý thực thể nghiêm trọng [6].
Những triệu chứng bất thường như sốt cao, sụt cân không rõ nguyên nhân và chảy máu đường tiêu hóa thường là chỉ dấu của các bệnh lý tiêu hóa nguy hiểm hơn, chẳng hạn như bệnh viêm ruột (IBD) hoặc viêm ruột do nhiễm trùng [6]. Nếu sau khi ăn xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo này, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chi tiết thay vì tự chẩn đoán là bất dung nạp thực phẩm [6].
Ai nên thận trọng khi thưởng thức quả anh đào?
Dựa trên các đặc tính sinh học và bằng chứng thử nghiệm, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi ăn quả anh đào:
Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc người có hội chứng ruột tăng nhạy cảm: Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân IBS phản ứng nhạy cảm hơn rất nhiều trước lượng sorbitol và fructose nạp vào, dễ bị bùng phát các cơn đau quặn và tiêu chảy cấp ngay cả ở liều lượng vừa phải [4], [5]. Nhóm đối tượng này thường được khuyến nghị áp dụng các biện pháp can thiệp tiết chế dinh dưỡng nhằm loại bỏ các yếu tố kích thích triệu chứng [7], [1].
Người có tiền sử bất dung nạp sorbitol hoặc fructose: Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra tỷ lệ bất dung nạp sorbitol trong cộng đồng người trưởng thành khỏe mạnh là khá cao, dao động từ 43% đến 55% [3]. Những người từng có biểu hiện đầy bụng, đi ngoài lỏng khi uống nước ép trái cây đậm đặc hoặc nhai kẹo cao su không đường chứa sorbitol cần thận trọng với anh đào [4], [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống enzyme tiêu hóa và khả năng hấp thu của niêm mạc ruột ở các đối tượng này thường nhạy cảm hơn trước áp lực thẩm thấu cao. Lượng nước bị hút ồ ạt vào lòng ruột có thể dẫn đến mất nước nhanh nếu tiêu chảy thẩm thấu xảy ra [3], [2].
Người đang gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa cấp tính: Nếu đường ruột đang trong giai đoạn viêm hoặc nhiễm khuẩn, việc bổ sung thêm các loại đường lên men như sorbitol sẽ làm tình trạng tiêu chảy và sinh hơi thêm trầm trọng [3], [2].
Hướng dẫn ăn anh đào đúng cách để bảo vệ hệ tiêu hóa
Để thưởng thức hương vị thơm ngon của quả anh đào mà không phải đối mặt với các cơn đau bụng hay tình trạng tiêu chảy phiền toái, việc điều chỉnh thói quen tiêu thụ là vô cùng cần thiết:
Kiểm soát khẩu phần trong một lần ăn: Thay vì ăn liên tục cả bát lớn, người tiêu dùng nên chia nhỏ lượng quả. Giữ khẩu phần ở mức vừa phải (khoảng 8 đến 10 quả trong một lần ăn) giúp đường ruột không bị quá tải bởi lượng sorbitol và fructose nạp vào cùng lúc [5], [2].
Không ăn dồn dập trong thời gian ngắn: Các thử nghiệm cho thấy việc tăng liều carbohydrate kém hấp thu trong thời gian ngắn làm gia tăng đột biến lượng khí hydro và triệu chứng lâm sàng [5], [3]. Hãy giãn cách thời gian giữa các lần ăn cách nhau vài giờ để ruột non có đủ thời gian vận chuyển và hấp thu dưỡng chất [2].
Tránh kết hợp với các thực phẩm giàu FODMAPs khác: Trong cùng một bữa ăn, không nên dùng chung anh đào với các loại thực phẩm cũng giàu fructose hoặc polyol như táo, lê, mận, mật ong hay các loại kẹo ngậm không đường chứa sorbitol và mannitol [4], [1]. Sự cộng dồn nhiều nguồn đường kém hấp thu sẽ làm tăng áp lực thẩm thấu lên thành ruột [5], [2].
Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Mức độ dung nạp sorbitol có sự khác biệt rất lớn giữa từng cá nhân [4], [3]. Nếu nhận thấy bụng bắt đầu có hiện tượng ấm ách, sôi bụng hoặc ợ hơi sau khi ăn vài quả, đó là tín hiệu cho thấy ngưỡng dung nạp của bạn đã đạt giới hạn và nên dừng lại kịp thời [4], [3].
Anh đào là nguồn cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên tuyệt vời, nhưng hàm lượng sorbitol và fructose cao có thể biến chúng thành tác nhân gây khó chịu cho hệ tiêu hóa [1], [2]. Hiểu rõ cơ chế bất dung nạp và lắng nghe phản ứng của cơ thể sẽ giúp bạn vừa tận hưởng trọn vẹn hương vị của loại quả này, vừa giữ cho hệ tiêu hóa luôn êm dịu và khỏe mạnh. Khi có các triệu chứng kéo dài hoặc dấu hiệu bất thường về đường ruột, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị phù hợp [7], [6].
