Trẻ ăn nhiều không tăng cân, da xanh xao, thường xuyên đau bụng vặt là nỗi lo thường trực của nhiều phụ huynh. Nhiều gia đình chi tiền mua sữa ngoại, thực phẩm chức năng đắt đỏ nhưng quên mất thủ phạm thầm lặng nằm ngay trong đường ruột: ký sinh trùng giun sán.

Trả lời thẳng câu hỏi của phụ huynh: nhiễm giun sán làm giảm khả năng hấp thu dưỡng chất, gây viêm đường ruột và thiếu máu, dẫn đến suy dinh dưỡng, thấp còi [1][2][3]. Để kiểm soát tải lượng giun và ngăn ngừa biến chứng, lịch tẩy giun định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng hoặc 1 năm một lần tùy vùng dịch tễ là biện pháp thiết yếu, thậm chí cần bắt đầu từ giai đoạn từ 12 đến 24 tháng tuổi ở vùng nguy cơ cao [1][4][5][3].

Cơ chế giun sán "ăn bớt" dinh dưỡng và kìm hãm đà lớn của trẻ

Khi xâm nhập cơ thể, giun truyền qua đất gây nhiễm trùng mạn tính sẽ trực tiếp cản trở quá trình hấp thu cả chất dinh dưỡng đa lượng (như đạm, đường, béo) lẫn vi chất dinh dưỡng tại ruột [2]. Ruột bị tổn thương không thể lấy đủ năng lượng từ thức ăn, đẩy trẻ vào tình trạng suy dinh dưỡng [2]. Nghiên cứu ghi nhận nhiễm giun sán và ký sinh trùng đường ruột có mối liên hệ mật thiết với tỷ lệ suy dinh dưỡng cấp tính lẫn mạn tính ở trẻ em [1].

Không chỉ lấy bớt thức ăn, ký sinh trùng còn kích hoạt phản ứng viêm tại đường tiêu hóa [1]. Giai đoạn đầu mới nhiễm, tình trạng viêm cấp tính do giun gây ra phần lớn có thể hồi phục nếu can thiệp kịp thời [1]. Tuy nhiên, khi số lượng giun trong ruột tăng lên, phản ứng viêm chuyển sang giai đoạn mạn tính và để lại những di chứng vĩnh viễn không thể đảo ngược [1]. Đáng chú ý, ở nhóm trẻ nhỏ mới nhiễm giun lần đầu, quá trình viêm phản ứng này có thể gây tác động đặc biệt nghiêm trọng dù số lượng giun trong bụng chưa nhiều [6].

Một cơ chế tàn phá khác là gây thiếu máu và mất đạm trong máu [7]. Nghiên cứu trên trẻ nhiễm giun móc cho thấy các chỉ số số lượng hồng cầu (RBC), huyết sắc tố (Hb), dung tích hồng cầu (Hct), lượng huyết sắc tố trung bình trong một hồng cầu (MCH), nồng độ huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCHC) và nồng độ đạm albumin trong máu đều thấp hơn đáng kể so với trẻ không nhiễm giun [7]. Mức độ nhiễm giun móc càng nặng thì chỉ số huyết sắc tố và dung tích hồng cầu càng tụt giảm theo chiều nghịch đảo [7]. Hệ quả của thiếu hụt dinh dưỡng là điểm số các bài kiểm tra sức mạnh thể chất của trẻ bị sụt giảm rõ rệt [8].

Giai đoạn vàng dễ tổn thương: Trẻ từ 8 tháng tuổi đã có nguy cơ

Nhiều cha mẹ nghĩ trẻ phải đi học mẫu giáo hoặc biết nghịch đất cát mới nhiễm giun. Thực tế, khảo sát công bố năm 2011 tại vùng lưu hành dịch ở Peru trên 349 trẻ nhỏ từ 7 đến 14 tháng tuổi (trong tổng số 370 trẻ tham gia từ tháng 7/2007 đến tháng 2/2008) cho thấy ca nhiễm giun đầu tiên xuất hiện ngay từ khi trẻ mới 8 tháng tuổi [3]. Tỷ lệ nhiễm bất kỳ loại giun nào (giun đũa, giun tóc, giun móc) tăng tuyến tính lên mức khoảng 37,0% khi trẻ đạt 14 tháng tuổi [3]. Trong nhóm trẻ nhiễm bệnh này, tình trạng nhiễm giun mức độ trung bình đến nặng có liên quan trực tiếp đến chứng thấp còi (chỉ số chiều dài theo tuổi bị suy giảm) [3].

Dữ liệu từ các cuộc khảo sát nhân trắc học tại hơn 50 quốc gia trên thế giới chỉ ra rằng, để giảm suy dinh dưỡng, các chương trình tẩy giun cần được triển khai trước khi trẻ đủ 24 tháng tuổi [1]. Trẻ trước tuổi đi học đang ở giai đoạn phát triển quan trọng nên cực kỳ nhạy cảm trước tác hại của ký sinh trùng đường ruột [1]. Một thử nghiệm dùng thuốc tẩy giun tại Zanzibar trên trẻ dưới 5 tuổi cũng phát hiện thuốc mebendazole giúp giảm suy dinh dưỡng thể gầy còm ở trẻ dưới 30 tháng tuổi và giảm thiếu máu mức độ vừa ở trẻ dưới 24 tháng tuổi [6].

Khi trẻ lớn hơn và tăng tiếp xúc với môi trường, tỷ lệ nhiễm giun đạt đỉnh ở độ tuổi từ 4 đến 8 tuổi, và đặc biệt cao trong nhóm từ 5 đến 9 tuổi [5]. Một nghiên cứu năm 2020 tại Kenya trên học sinh mầm non ghi nhận trẻ 5 tuổi có nguy cơ nhiễm giun đường ruột cao hơn 50% so với trẻ 7 tuổi [4]. Trẻ 6 tuổi có nguy cơ nhiễm cao hơn 60% so với trẻ 5 tuổi và cao gấp đôi so với trẻ 7 tuổi, với tỷ lệ dương tính ở các mốc 5, 6 và 7 tuổi lần lượt là 37,5%, 50% và 12,5% [4].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả phục hồi sau tẩy giun?

Bằng chứng quy mô lớn nhất đến từ một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2018, tổng hợp 8 nghiên cứu xuất bản giai đoạn 1998-2015 với tổng cộng 1.005.239 trẻ em lứa tuổi học đường [2]. Kết quả cho thấy sau khi tẩy giun, nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin) của trẻ tăng trung bình 1,62 gram/deciliter [2]. Tỷ lệ thiếu máu giảm rõ rệt, đặc biệt ở những chương trình kết hợp tẩy giun với vệ sinh cá nhân, bổ sung đồng thời sắt và vitamin A (retinol) [2].

Tốc độ phục hồi máu và đạm diễn ra khá nhanh nếu điều trị đúng đích. Nghiên cứu công bố năm 2011 tại Thái Lan đã theo dõi 182 học sinh tiểu học nhiễm giun móc (gồm 22 ca nhiễm nặng, 65 ca trung bình, 95 ca nhẹ) so sánh với nhóm đối chứng 57 trẻ không nhiễm giun [7]. Chỉ trong vòng 2 tháng sau khi uống thuốc tẩy giun, các chỉ số huyết sắc tố, dung tích hồng cầu, tổng lượng protein và albumin trong máu của nhóm trẻ nhiễm giun đã cải thiện, đạt mức tương đương với nhóm trẻ khỏe mạnh không nhiễm giun [7]. Sau 1 năm tẩy giun, kết quả xét nghiệm máu trung bình giữa hai nhóm không còn sự khác biệt đáng kể [7].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là hiệu quả tẩy giun không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi bối cảnh. Một nghiên cứu can thiệp kéo dài 5 tháng công bố năm 2014 tại Bờ Biển Ngà (vùng lưu hành đồng thời sốt rét và giun sán) trên học sinh từ 5 đến 14 tuổi, dùng kết hợp thuốc albendazole và praziquantel tại thời điểm ban đầu và nhắc lại sau 2 tháng, cho thấy tẩy giun không tạo ra tác động lên mức huyết sắc tố hay tỷ lệ thiếu máu sau 5 tháng [8]. Nghiên cứu này thậm chí ghi nhận kết quả bất ngờ chưa rõ lý do: các bé trai nhiễm sán máng Schistosoma mansoni nhảy xa tốt hơn nhóm không nhiễm, và nhiễm nhẹ loại sán này lại đi kèm khả năng hiếu khí tốt hơn đôi chút [8]. Tương tự, thử nghiệm tại Zanzibar trên trẻ dưới 5 tuổi cũng không thấy lợi ích tổng thể có ý nghĩa thống kê trên toàn bộ nhóm về tăng trưởng và nhận thức, mà lợi ích chỉ tập trung ở nhóm nhỏ dưới 24-30 tháng tuổi [6].

Bao lâu nên tẩy giun một lần?

Thuốc tẩy giun không có tác dụng ngăn ngừa tái nhiễm, và cơ thể con người cũng không tạo ra miễn dịch bảo vệ vĩnh viễn chống lại giun sán sau khi đã mắc [5]. Tại vùng dịch tễ ở Ethiopia, dù tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng ban đầu từ 38,5% đến 40% và đã thực hiện tẩy giun hàng năm liên tiếp trong 3 năm (với độ bao phủ điều trị sán máng cấp quốc gia đạt 77% trên hơn 19 triệu người), tình trạng nhiễm giun sán vẫn tiếp diễn phức tạp [5]. Do đó, mục tiêu cốt lõi của tẩy giun lặp lại định kỳ là duy trì cường độ nhiễm giun ở mức tối thiểu, giảm tải lượng giun và giảm sản sinh trứng giun, từ đó cắt giảm biến chứng bệnh tật [4][5].

Về khoảng cách giữa các lần tẩy giun, nghiên cứu năm 2020 tại Kenya chỉ ra rằng những học sinh chỉ tẩy giun mỗi năm 1 lần và học sinh không tẩy giun có số ca nhiễm giun đường ruột cao gấp lần lượt 5 lần và 4 lần so với nhóm học sinh được tẩy giun định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng [4]. Nhóm trẻ tẩy giun ở khoảng cách 3 tháng và 6 tháng có cơ hội tránh nhiễm tương đương nhau (dù xét trên tổng thể mẫu nghiên cứu, mối liên hệ thống kê giữa khoảng cách tẩy giun và tỷ lệ lưu hành chung chưa đạt mức ý nghĩa) [4].

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo triển khai tẩy giun cho trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi tại các vùng lưu hành dịch cao, đồng thời đẩy mạnh chương trình tẩy giun tại trường học do chi phí hợp lý và dễ tiếp cận trẻ em vùng khó khăn [1][3]. Với các vùng có mức độ lây truyền trung bình, lịch tẩy giun tối thiểu được khuyến nghị là mỗi năm 1 lần [5]. Tùy thuộc vào mức độ lây truyền của môi trường sống, phụ huynh có thể áp dụng lịch tẩy giun định kỳ mỗi 6 tháng (hoặc 3 đến 6 tháng ở vùng nguy cơ phơi nhiễm cao) theo hướng dẫn y tế địa phương [4][5].

Những hiểu lầm thường gặp về tẩy giun và vệ sinh nguồn nước

Hiểu lầm phổ biến nhất là "chỉ cần uống thuốc tẩy giun là xong". Thực tế, hiệu quả của thuốc phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: hiệu lực của loại thuốc sử dụng, tần suất uống thuốc, yếu tố cơ địa từng trẻ, cường độ lây truyền ký sinh trùng tại nơi ở, điều kiện môi trường giúp ấu trùng giun tồn tại và điều kiện kinh tế xã hội [5].

Hiểu lầm thứ hai là "chỉ cần đun sôi nước uống là con không bị nhiễm giun". Nghiên cứu tại Kenya phát hiện số học sinh nhiễm giun đường ruột ở nhóm dùng nước chưa xử lý cao gấp 3 lần so với nhóm dùng nước đã qua xử lý [4]. Đáng chú ý, riêng việc xử lý nước uống trực tiếp không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, nhưng việc xử lý nguồn nước sinh hoạt gia đình nói chung (nước tắm rửa, giặt giũ, rửa rau quả) lại có tác động tích cực giúp giảm tỷ lệ nhiễm giun [4]. Nếu cha mẹ chỉ lo lọc nước uống mà để trẻ tiếp xúc với nước sinh hoạt nhiễm bẩn hoặc đất cát chứa trứng giun, trẻ vẫn tái nhiễm như thường [4][5].

Ai nên thận trọng khi tẩy giun?

Dù thuốc tẩy giun khá an toàn và được phát đại trà trong nhiều chương trình cộng đồng, một số đối tượng cần được thăm khám kỹ thay vì tự ý mua thuốc uống tại nhà [1][2]:

  • Trẻ dưới 12 tháng tuổi: Dù nghiên cứu ghi nhận trẻ 8 tháng tuổi đã có thể nhiễm giun, khuyến cáo tẩy giun đại trà của WHO hiện tập trung vào nhóm từ 12 đến 24 tháng tuổi trở lên ở vùng dịch tễ [3]. Trẻ dưới 1 tuổi nghi ngờ nhiễm giun cần được bác sĩ khám và chỉ định riêng.
  • Trẻ có triệu chứng tiêu chảy kéo dài hoặc đi ngoài ra máu: Nghiên cứu tại Uganda lưu ý tình trạng tiêu chảy dai dẳng kèm máu là biểu hiện bệnh lý của nhiễm sán máng mạn tính hoặc bệnh lý đường ruột nặng, nhóm này cần được loại trừ khỏi diện uống thuốc đại trà để chuyển tuyến làm xét nghiệm chuyên sâu và điều trị đặc hiệu [6].
  • Trẻ có cơ địa dị ứng hoặc sống vùng sốt rét: Tài liệu nghiên cứu tại Uganda đặt ra giả thuyết cần theo dõi thêm về việc tẩy giun cường độ quá dày có khả năng gây tác dụng bất lợi lên các bệnh lý cơ địa dị ứng (atopic disease) hoặc ảnh hưởng đến mức độ nặng của bệnh sốt rét [6]. Phụ huynh có con mắc bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh khác cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tẩy giun.

Áp dụng thực tế để trẻ hết biếng ăn, bắt kịp đà tăng trưởng

Để bảo vệ đường ruột và giúp trẻ hấp thu trọn vẹn dinh dưỡng, gia đình cần phối hợp đồng bộ các biện pháp sau:

  • Tuân thủ lịch tẩy giun định kỳ: Bắt đầu chú ý lịch tẩy giun khi trẻ bước vào giai đoạn 12-24 tháng tuổi [1][3]. Duy trì lịch tẩy giun mỗi 6 tháng một lần (hoặc từ 3 đến 6 tháng tại nơi điều kiện vệ sinh kém, nhiều đất cát) và ít nhất 1 năm một lần theo chương trình của trường học hoặc trạm y tế [4][5].
  • Bổ sung vi chất sau tẩy giun: Không chỉ uống thuốc giun đơn thuần, việc kết hợp tẩy giun với bổ sung sắt và vitamin A (retinol) đã được chứng minh giúp cải thiện mạnh mẽ tình trạng thiếu máu và nâng chỉ số huyết sắc tố cho trẻ [2]. Sau tẩy giun 2 tháng là giai đoạn cơ thể phục hồi nhanh lượng đạm albumin và hồng cầu, cha mẹ nên tăng cường thực phẩm giàu đạm và sắt trong bữa ăn hàng ngày [7].
  • Kiểm soát nguồn nước sinh hoạt và vệ sinh cá nhân: Đảm bảo xử lý sạch cả nước uống lẫn nước dùng trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ [4]. Kết hợp chương trình vệ sinh (rửa tay bằng xà phòng, cắt móng tay, không đi chân đất) cùng với lịch uống thuốc để chặn đứng vòng lặp tái nhiễm trứng giun từ môi trường [2][5].

Nhiễm giun sán âm thầm lấy đi dưỡng chất, gây viêm ruột và thiếu máu khiến trẻ còi cọc, biếng ăn [1][2]. Tẩy giun định kỳ mỗi 6 tháng đến 1 năm kết hợp vệ sinh nguồn nước và bổ sung vi chất là giải pháp khoa học, tiết kiệm giúp trẻ phục hồi đà tăng trưởng [4][2][5]. Nếu trẻ có biểu hiện thiếu máu nặng, suy dinh dưỡng hoặc tiêu chảy kéo dài, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để xét nghiệm phân và nhận phác đồ điều trị phù hợp từ bác sĩ [6][7].