Áp lực lấy lại vóc dáng cấp tốc khiến nhiều người chọn cách nhịn ăn hoàn toàn hoặc cắt giảm khẩu phần xuống mức tối thiểu. Tuy nhiên, không ít trường hợp đang ép cân đột ngột lại rơi vào tình trạng hoa mắt, tụt huyết áp, đánh trống ngực và phải nhập viện cấp cứu vì tim đập loạn nhịp. Vậy việc nhịn ăn giảm cân quá nhanh làm loạn nhịp tim ra sao?
Các tài liệu y khoa cho thấy chế độ ăn kiêng quá ít calo hoặc nhịn ăn hoàn toàn có thể phá vỡ cân bằng nước và điện giải, gây biến đổi cấu trúc cơ tim và kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ [1], [2]. Những thay đổi này làm rối loạn hoạt động điện học của tim, dẫn đến loạn nhịp thất nguy hiểm, thậm chí gây tử vong đột ngột [3], [4]. Đáng chú ý, nguy cơ biến chứng không chỉ xảy ra trong lúc nhịn đói mà còn xuất hiện ngay cả khi người bệnh bắt đầu ăn uống trở lại không đúng cách [5], [6].
Cơ chế mất điện giải và tổn thương tim khi ép cân
Trái tim hoạt động như một chiếc bơm sinh học được điều khiển bằng các xung điện. Nghiên cứu công bố năm 1986 chỉ ra rằng rối loạn điện giải đóng vai trò trực tiếp sinh ra loạn nhịp tim thông qua ba cơ chế tác động lên đặc tính điện học của tim [4]. Trong đó, thiếu hụt magiê liên quan mật thiết đến việc mất ổn định nhịp tim, còn nồng độ kali lại điều chỉnh tác động của canxi lên tế bào cơ tim [4]. Ở bệnh nhân có bệnh tim thiếu máu cục bộ, tình trạng hạ kali máu và hạ magiê máu tương quan chặt chẽ với tần suất xuất hiện các cơn loạn nhịp nghiêm trọng [4]. Ngay cả tình trạng hạ kali máu mức độ nhẹ cũng có thể kích phát loạn nhịp thất ở những người nhạy cảm [4].
Khi cắt giảm năng lượng đột ngột hoặc nhịn ăn hoàn toàn, cơ thể nhanh chóng rơi vào trạng thái phá vỡ cân bằng nội môi về nước và chất điện giải [1]. Quá trình nhịn đói gây ra hiện tượng bài tiết natri qua nước tiểu, làm giảm thể tích tuần hoàn và dẫn đến tụt huyết áp tư thế đứng do cạn kiệt natri kèm theo suy giảm hoạt động hệ thần kinh giao cảm [1], [2]. Ở mô hình động vật bị hạn chế thức ăn nghiêm trọng, chỉ số dung tích hồng cầu (haematocrit) tăng thêm 10%, phản ánh tình trạng cô đặc máu do giảm thể tích huyết tương [7].
Bên cạnh sự thiếu hụt điện giải, việc thiếu năng lượng cấp tính còn gây dị hóa protein (phân hủy cơ bắp để lấy năng lượng) và làm tổn thương trực tiếp cấu trúc tim [5], [2]. Các báo cáo y khoa đã ghi nhận tình trạng tổn thương sợi cơ tim (myofibrillar damage) ở người ăn kiêng kiểu bỏ đói [2]. Trên điện tâm đồ (ECG), sự suy kiệt dinh dưỡng biểu hiện qua điện thế phức bộ QRS thấp và sự kéo dài khoảng QT kèm tăng độ phân tán QT [5], [2]. Khoảng QT là thời gian tâm thất khử cực và tái cực; khi khoảng này kéo dài do đói cấp tính, tim rất dễ rơi vào các cơn loạn nhịp thất và ngừng tim đột ngột [5], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu trên người và động vật
Mối liên hệ giữa chế độ ăn cực ít calo và tử vong đột ngột đã được cảnh báo từ nghiên cứu năm 1981 [3]. Nhóm tác giả phân tích 17 trường hợp tử vong đột ngột do loạn nhịp thất sau thời gian dài (trung vị 5 tháng) áp dụng chế độ ăn giảm cân rất ít năng lượng, chỉ khoảng 300 đến 400 kcal mỗi ngày, thành phần hoàn toàn hoặc chủ yếu là chất đạm [3]. Điểm chung của 17 ca này là béo phì nặng khi bắt đầu ăn kiêng và sụt cân nhanh, nhiều [3]. Kết quả kiểm tra điện tâm đồ và mẫu bệnh phẩm cho thấy các biến đổi ở tim giống hệt mô hình tổn thương do chết đói [3].
Một nghiên cứu trước đó vào năm 1977 theo dõi 200 bệnh nhân béo phì (hầu hết có kèm bệnh nội khoa) áp dụng phương pháp nhịn ăn hoàn toàn để giảm cân cấp tốc [1]. Kết quả ghi nhận 8% số bệnh nhân xuất hiện biến chứng đôi khi rất nặng [1]. Cụ thể, 3 bệnh nhân tăng huyết áp bị thiếu máu não cục bộ có hồi phục khi huyết áp hạ về mức bình thường do thải natri lúc nhịn ăn [1]. Các bệnh nhân khác gặp tình trạng sụp đổ cân bằng nước và điện giải dẫn đến trụy tuần hoàn, nôn mửa, chóng mặt, tăng men gan (transaminase) lên tới 200 mu/ml và xuất hiện loạn nhịp tim [1].
Tuy nhiên, tác động của việc nhịn ăn ngắn hạn dưới sự giám sát chặt chẽ lại cho kết quả khác biệt. Năm 1993, một nghiên cứu theo dõi điện tâm đồ 24 giờ (Holter ECG) trên 11 bệnh nhân béo phì bệnh lý (chỉ số khối cơ thể BMI trên 35 kg/m2), độ tuổi từ 19 đến 58 (trung bình 43,6 tuổi) [8]. Những người này không mắc tiểu đường, bệnh tim, gan, thận hay tuyến giáp, và chỉ dùng thuốc Allupurinol 300 mg mỗi ngày [8]. Họ điều trị nội trú bằng chế độ ăn 0 calo trong 10 ngày, sau đó chuyển sang ngoại trú với mức 800 kcal mỗi ngày [8]. So sánh bản ghi điện tâm đồ ngày trước khi nhịn ăn và ngày thứ 10 cho thấy không có ca nào bị loạn nhịp tim đáng kể hay kéo dài khoảng QT [8].
Để làm rõ hơn tổn thương mạch máu và cơ tim ở mức độ tế bào, một nghiên cứu năm 2020 đã tiến hành thử nghiệm trên chuột đực Fischer trưởng thành trong 14 ngày [7]. Chuột được chia làm nhóm đối chứng và nhóm hạn chế thức ăn nghiêm trọng (chỉ ăn bằng 40% lượng ăn của nhóm đối chứng, mô phỏng các chương trình ăn kiêng cấp tốc cung cấp khoảng 800 đến 1000 kcal mỗi ngày ở người) [7]. Sau 2 tuần, nhóm chuột ăn kiêng giảm 16% trọng lượng cơ thể [7].
Phân tích mạch máu của nhóm chuột ép cân cho thấy tình trạng rối loạn chức năng nội mô ở động mạch mạc treo ruột [7]. Mạch máu tăng nhạy cảm bất thường với các chất gây co mạch là angiotensin II (mức tối đa 11,5% so với 1,30% ở nhóm chứng, n = 7) và phenylephrine (94,5% so với 78,5% ở nhóm chứng, n = 7), đồng thời giảm nhạy cảm với chất giãn mạch acetylcholine (nồng độ EC50 là 71,6 nm so với 49,2 nm ở nhóm chứng, n = 7) [7]. Khi tách rời tim để kiểm tra phản ứng với tình trạng thiếu máu cục bộ - tái tưới máu, tim của chuột ép cân có tỷ lệ loạn nhịp cao gấp 1,7 lần, kèm theo xáo trộn cấu trúc sợi cơ tim và tiêu hủy tế bào cơ tim nhiều hơn hẳn nhóm ăn bình thường [7].
Nguy cơ từ hội chứng nuôi ăn lại sau chuỗi ngày nhịn đói
Không chỉ giai đoạn nhịn ăn mới gây hại, quá trình nạp năng lượng trở lại sau thời gian suy kiệt (gọi là giai đoạn nuôi ăn lại - refeeding) cũng tiềm ẩn rủi ro tim mạch lớn. Hội chứng nuôi ăn lại có thể gây rối loạn điện giải, suy tim sung huyết, loạn nhịp tim và đôi khi dẫn đến tử vong ở những bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng [5], [6].
Nghiên cứu công bố năm 2000 đã khảo sát biến đổi điện tâm đồ và điện giải huyết thanh trong 37 đợt nhập viện của 32 nữ thiếu niên mắc chứng rối loạn ăn uống [5]. Khi nhập viện, các bệnh nhân đều đang trong đà sụt cân, cân nặng trung bình chỉ còn 37,0 kg sau khi đã mất đi trung bình 14,2 kg [5]. Dù nồng độ natri, kali và magiê trong máu hầu hết vẫn ở mức bình thường, nồng độ creatinine huyết thanh lại cao so với trọng lượng cơ thể thấp, báo hiệu tình trạng cơ thể đang tự phân hủy đạm [5]. Điện tâm đồ lúc nhập viện ghi nhận sự kéo dài khoảng QT và tăng độ phân tán QT [5].
Khi được nuôi ăn lại bằng đường miệng có kiểm soát, trong 2 tuần đầu, các bệnh nhân tăng trung bình 1,7 kg mà không xuất hiện hội chứng nuôi ăn lại hay rối loạn điện giải [5]. Đặc biệt, tình trạng kéo dài và phân tán khoảng QT đã trở về bình thường chỉ trong vòng 3 ngày đầu nạp dinh dưỡng [5].
Ngược lại, việc nạp năng lượng qua đường tĩnh mạch ở người suy kiệt lâu năm có thể gây biến chứng bất ngờ. Báo cáo ca bệnh năm 2017 mô tả một phụ nữ 46 tuổi mắc chứng chán ăn tâm thần, đã theo đuổi chế độ ăn thiếu hụt tinh bột và chất béo trong hơn 10 năm [6]. Bệnh nhân nhập viện vì khó thở khi gắng sức, chức năng tâm thu thất trái suy giảm nghiêm trọng [6]. Trong quá trình tăng dần lượng calo, dù không có bất thường về điện giải hay khoáng chất, nhưng ngay sau khi truyền tĩnh mạch nhũ tương chất béo, bệnh nhân lập tức rơi vào sốc tim [6]. Nguyên nhân do tắc nghẽn giữa tâm thất trái tạm thời, hình thành bởi sự co bóp tim quá mức, thành thất trái dày và thiếu hụt thể tích nội mạch [6]. Rất may, sau khi ngừng truyền chất béo và bù dịch, bệnh nhân đã thoát sốc và siêu âm tim trở lại bình thường khi xuất viện [6].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Nhìn tổng thể, các chế độ ăn giảm cân có thể giúp làm giảm mức độ nghiêm trọng của các yếu tố nguy cơ bệnh mạch vành như tiểu đường, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu [2]. Ngay cả chế độ ăn rất ít calo nhìn chung vẫn được đánh giá là dung nạp tốt ở một số nhóm đối tượng, hoặc việc nhịn ăn 0 calo ngắn hạn (10 ngày) có thể mang lại sự khích lệ thể chất và tâm lý nếu thực hiện dưới sự giám sát y tế nghiêm ngặt ở người béo phì không có bệnh nền [2], [8].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này là ranh giới an toàn rất mong manh. Nghiên cứu 0 calo năm 1993 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ (11 người), thời gian ngắn (10 ngày) và loại trừ toàn bộ người có bệnh lý nền [8]. Trong khi đó, các dữ liệu thực tế rộng hơn đều cảnh báo biến chứng tụt huyết áp, loạn nhịp thất không bền vững và đột tử do tim [3], [2]. Thử nghiệm gây rối loạn nội mô mạch máu năm 2020 được thực hiện trên chuột đực, do đó cần thêm các nghiên cứu đánh giá chức năng tim mạch trực tiếp trên người ăn kiêng khắc nghiệt [7].
Một hiểu lầm cực kỳ phổ biến của người giảm cân là chỉ cần uống bù kali hoặc dùng sản phẩm đạm chất lượng cao kèm theo sự theo dõi của nhân viên y tế thì nhịn ăn dài ngày sẽ an toàn. Thực tế từ 17 ca tử vong năm 1981 cho thấy cái chết đột ngột do loạn nhịp thất xảy ra hoàn toàn độc lập với loại hình giám sát y tế trong lúc ăn kiêng, độc lập với liều lượng bổ sung kali hằng ngày và chất lượng sinh học của loại protein sử dụng [3]. Một hiểu lầm khác là xét nghiệm máu thấy điện giải bình thường thì tim đã an toàn; thực tế ở cả bệnh nhân thiếu niên năm 2000 và bệnh nhân 46 tuổi năm 2017, nồng độ natri, kali, magiê máu đều bình thường nhưng điện tâm đồ đã biến đổi khoảng QT hoặc tim đã suy giảm chức năng nặng dẫn đến sốc tim [5], [6].
Ai nên thận trọng với các chế độ cắt giảm calo sâu?
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, những nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không tự ý áp dụng các phương pháp nhịn ăn hoặc ép cân cực đoan:
- Người có dấu hiệu lâm sàng của xơ vữa động mạch như có tiếng thổi mạch máu, đau thắt ngực và đau cách hồi (đau bắp chân khi đi bộ); đây là các chống chỉ định tương đối của việc nhịn ăn hoàn toàn [1].
- Bệnh nhân mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc có bất thường trên điện tâm đồ dù không có triệu chứng, vì sự sụt giảm kali và magiê rất dễ kích phát loạn nhịp thất gây đột tử [4].
- Người đang điều trị tăng huyết áp, đặc biệt là người đang dùng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide [1], [4]. Thuốc lợi tiểu thiazide vốn làm cạn kiệt kali và magiê trong cơ thể; nếu kết hợp với nhịn ăn gây thải natri, người bệnh vừa dễ bị thiếu máu não cục bộ do tụt huyết áp, vừa tăng nhạy cảm với loạn nhịp tim (tuổi tác cao cũng là một yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ này) [1], [4].
- Người có bệnh lý nội khoa phối hợp như tiểu đường, bệnh gan, thận, rối loạn tuyến giáp, tuyến yên, hoặc có tiền sử đái huyết sắc tố kịch phát ban đêm và bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin [1], [8].
- Người đang bị suy kiệt thể trạng, mắc chứng rối loạn ăn uống hoặc suy giảm chức năng tâm thu thất trái [5], [6].
Áp dụng giảm cân và phục hồi dinh dưỡng sao cho an toàn?
Các nhà khoa học từ năm 1981 đã kết luận rằng việc sử dụng các phác đồ giảm cân rất ít calo (như mức 300 đến 400 kcal mỗi ngày kéo dài nhiều tháng) cần phải được hạn chế cho đến khi có các nghiên cứu xác định được cách điều chỉnh đảm bảo an toàn [3]. Người muốn giảm cân không nên tự ý theo đuổi các chương trình ép cân thương mại hoặc tự phát cung cấp mức năng lượng quá thấp (khoảng 800 đến 1000 kcal mỗi ngày hoặc thấp hơn) trong thời gian dài mà thiếu sự kiểm tra tim mạch [3], [7].
Trong trường hợp bắt buộc phải can thiệp giảm cân tích cực cho người béo phì nặng, hoặc khi có bất kỳ nghi ngờ nào về sức khỏe, phương pháp cắt giảm calo chỉ được phép thực hiện trong môi trường bệnh viện dưới sự giám sát y tế nghiêm ngặt [1], [8]. Tại đây, bác sĩ sẽ theo dõi sát huyết áp, men gan, cân bằng nước - điện giải và gắn máy theo dõi điện tâm đồ liên tục để phát hiện sớm sự kéo dài khoảng QT [1], [8].
Đối với những người đã trót nhịn ăn dài ngày dẫn đến gầy sộc, suy kiệt, việc bắt đầu ăn uống trở lại cần được thực hiện tại bệnh viện để theo dõi điện tâm đồ và điện giải huyết thanh, nhằm cân bằng giữa việc phục hồi dinh dưỡng, rút ngắn khoảng QT bệnh lý và phòng ngừa hội chứng nuôi ăn lại [5]. Ưu tiên nuôi ăn lại qua đường miệng theo từng bước tăng dần calo và thận trọng tối đa khi truyền dịch hoặc nhũ tương chất béo qua đường tĩnh mạch ở người đã có suy giảm chức năng co bóp cơ tim [5], [6].
Giảm cân là hành trình cải thiện sức khỏe tim mạch lâu dài chứ không phải cuộc đua cắt bỏ năng lượng cấp tốc [2]. Việc ép cơ thể chịu đói khắc nghiệt có thể đánh đổi bằng chính nhịp đập ổn định của trái tim [3], [7]. Nếu bạn đang có bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc muốn thiết lập một chế độ ăn kiêng an toàn, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu.
