Nhiều phụ nữ trong giai đoạn nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ thường lo lắng về tình trạng đau lưng, mỏi gối và băn khoăn liệu cơ thể mình đang bị "rút cạn" bao nhiêu dưỡng chất mỗi ngày. Nỗi sợ hãi về việc loãng xương sớm hay răng yếu đi sau sinh khiến không ít bà mẹ tìm đến các loại viên uống bổ sung một cách vội vã.

Thực tế từ các nghiên cứu sinh lý học cho thấy, mỗi ngày người mẹ chuyển khoảng 200 mg canxi vào dòng sữa ngọt ngào để nuôi dưỡng em bé [1]. Dù con số này không hề nhỏ, cơ thể phụ nữ đã phát triển những cơ chế sinh học tinh vi để điều phối và bù đắp lượng khoáng chất thiếu hụt này nhằm bảo vệ sức khỏe của cả mẹ lẫn con [2].

Lượng canxi mất đi mỗi ngày qua sữa mẹ

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng duy nhất cung cấp toàn bộ lượng canxi cần thiết cho sự phát triển hệ xương nhanh chóng của trẻ sơ sinh [1]. Để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng vượt bậc này của con, cơ thể người mẹ đang cho con bú phải vận chuyển khoảng 200 mg canxi vào sữa mỗi ngày [1].

Nhu cầu cung cấp khoáng chất trong thai kỳ và giai đoạn tiết sữa rất lớn, thậm chí có thể vượt quá lượng canxi mà người phụ nữ nạp vào hàng ngày qua khẩu phần ăn thông thường [3]. Trước đó, khi còn trong bụng mẹ, em bé tích lũy khoảng 30 g canxi cho đến lúc chào đời, trong đó tốc độ tích lũy canxi ở giai đoạn ba tháng cuối thai kỳ có thể lên tới 340 mg mỗi ngày [4].

Khi bước vào giai đoạn cho con bú, quá trình tiết sữa tiếp tục đặt một áp lực đáng kể lên hệ thống cân bằng nội môi canxi của người mẹ [5]. Để duy trì nồng độ canxi ổn định trong sữa mẹ mà không làm hạ canxi máu ngoại vi, cơ thể bắt buộc phải kích hoạt hàng loạt phản ứng thích ứng toàn thân [3].

Cơ chế mẹ "rút xương" để tạo dòng sữa mát

Nhiều người lầm tưởng rằng khi cho con bú, ruột của người mẹ sẽ tăng cường hấp thu canxi từ thức ăn giống như giai đoạn mang thai. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt sinh học rất rõ nét giữa hai thời kỳ này [3].

Trong thai kỳ, sự hấp thu canxi và photphat qua đường ruột tăng hơn gấp đôi, đóng vai trò là cơ chế thích ứng chính để đáp ứng nhu cầu khoáng chất của thai nhi [3]. Ngược lại, trong giai đoạn cho con bú, khả năng hấp thu canxi tại ruột của người mẹ lại ở mức bình thường [3].

Thay vào đó, canxi cần thiết cho việc sản xuất sữa được huy động chủ yếu từ chính bộ xương của người mẹ thông qua sự gia tăng đột biến của tốc độ tiêu xương [2]. Quá trình giải phóng canxi này diễn ra thông qua hai con đường chính: tiêu xương qua trung gian tế bào hủy xương và hiện tượng tiêu tiêu cốt bào bởi các tế bào xương [3].

Bên cạnh việc huy động từ khung xương, cơ thể người mẹ còn thích nghi bằng cách giảm bài tiết canxi qua thận để hạn chế tối đa lượng khoáng chất bị thất thoát ra ngoài qua nước tiểu [2]. Sự phối hợp này đảm bảo nguồn canxi luôn sẵn sàng để các tế bào biểu mô tuyến vú thu nhận từ dịch ngoại bào và vận chuyển vào lòng ống sữa [1].

Trục nội tiết và hệ miễn dịch điều hòa việc phóng thích canxi

Quá trình rút canxi từ xương mẹ không diễn ra ngẫu nhiên mà được kiểm soát chặt chẽ bởi các tín hiệu hormone và hệ miễn dịch [6]. Trong suốt thời gian cho con bú, tuyến vú của người mẹ sản xuất ra một loại hormone đặc biệt gọi là protein liên quan đến hormone cận giáp (PTHrP) [3].

Chính loại protein PTHrP do tuyến vú tiết ra này đóng vai trò dẫn đường, thúc đẩy quá trình tiêu xương để cung cấp canxi liên tục cho dòng sữa [6]. Hiện tượng này đôi khi có thể tạo ra tình trạng giả cường cận giáp, một dạng tăng canxi máu do PTHrP gây nên [3].

Mặt khác, sự sụt giảm nồng độ estrogen sau sinh cũng đóng góp một phần quan trọng vào việc kích hoạt tiêu xương [6]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên chuột công bố năm 2024 đã làm sáng tỏ mắt xích miễn dịch chưa từng được biết tới trước đây [6].

Nghiên cứu năm 2024 này phát hiện rằng sự suy giảm estrogen trong thời kỳ cho con bú kích hoạt các tế bào T nhớ của hệ miễn dịch [6]. Các tế bào T nhớ này sản sinh ra các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha và IL-17A, từ đó hỗ trợ tích cực cho quá trình tiêu xương và phóng thích canxi [6]. Phát hiện này nhấn mạnh sự giao thoa phức tạp giữa trục não - xương - tuyến vú - nội tiết và hệ miễn dịch để bảo vệ nguồn sữa cho thế hệ sau [6].

Xương mẹ có bị tổn thương vĩnh viễn?

Tình trạng tiêu xương nhanh chóng khiến mật độ khoáng của xương (BMD) ở phụ nữ cho con bú suy giảm tạm thời trong suốt giai đoạn tiết sữa [7]. Điều này làm dấy lên câu hỏi liệu việc sinh nở và cho con bú có để lại những tổn thương xương không thể đảo ngược hay không [5].

Một nghiên cứu theo dõi diễn tiến xương từ giai đoạn trước khi thụ thai đến sau khi cai sữa đã ghi nhận kết quả rất khả quan [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sau khi cai sữa, mật độ khoáng xương tại cột sống của người mẹ phục hồi hoàn toàn và phục hồi gần như hoàn toàn tại vùng xương hông [4].

Mặc dù phần lớn các nghiên cứu mô tả tình trạng mất xương xốp (xương bè) và có bằng chứng về tiêu xương nội mạc ở xương bàn tay trong lúc cho con bú, khung xương sẽ tự tái tạo sau khi trẻ ngừng bú mẹ [4]. Cùng với sự hồi phục mật độ khoáng, thể tích xương và đường kính lát cắt ngang của xương cũng tăng lên, giúp bù đắp cho những vi cấu trúc bè xương chưa phục hồi trọn vẹn [3].

Về mặt dịch tễ học lâu dài, đối với phần lớn phụ nữ, số lần sinh con và thời gian cho con bú không làm tăng nguy cơ suy giảm mật độ xương dài hạn, không gây loãng xương hay gia tăng tỷ lệ gãy xương trong tương lai [3]. Bộ xương của nữ giới dường như đã được lập trình tiến hóa để vượt qua sự hao hụt này một cách an toàn [2].

Vai trò của thụ thể RANKL và bài học từ nghiên cứu thực nghiệm

Để hiểu rõ hơn về việc liệu canxi từ khẩu phần ăn có thể thay thế hoàn toàn cho việc tiêu xương hay không, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên sâu [8]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột đang cho con bú đã sử dụng osteoprotegerin tái tổ hợp (OPG) để can thiệp vào con đường truyền tín hiệu RANKL - yếu tố kích hoạt tiêu xương [8].

Kết quả nghiên cứu năm 2015 cho thấy việc điều trị bằng OPG đã làm giảm tốc độ tiêu xương và ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng mất xương trong thời gian chuột tiết sữa [8]. Thật bất ngờ, việc ngăn ngừa mất xương này không hề làm giảm sản lượng sữa, không làm đổi nồng độ canxi trong sữa và không ảnh hưởng đến cân bằng canxi của chuột mẹ nếu chúng được duy trì một chế độ ăn đầy đủ canxi chuẩn [8].

Tuy nhiên, một phát hiện quan trọng khác xuất hiện: khi chế độ ăn của chuột mẹ bị hạn chế canxi, việc dùng OPG để khóa quá trình tiêu xương đã dẫn tới tình trạng hạ canxi máu nghiêm trọng ở chuột mẹ, gây tử vong và làm giảm mạnh sản lượng sữa [8]. Nghiên cứu này chứng minh rằng tín hiệu RANKL là bắt buộc đối với hiện tượng tiêu xương khi cho con bú, và sự tiêu xương của người mẹ là phao cứu sinh tuyệt đối cần thiết để duy trì sự sống và dòng sữa nếu lượng canxi nạp vào từ chế độ ăn không đầy đủ [8].

Ngoài ra, ở người phụ nữ, hiện tượng mất khối lượng và độ bền xương tạm thời do cho con bú không thể bị ngăn chặn hoàn toàn chỉ bằng việc tăng lượng canxi nạp vào từ chế độ ăn hàng ngày [3]. Điều này cho thấy sự tiêu xương sinh lý là một phản xạ tự nhiên đã được cài đặt sẵn [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi bù đắp canxi sau sinh

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều bà mẹ cho rằng nếu uống thật nhiều canxi liều cao trong thời gian cho con bú thì xương sẽ hoàn toàn không bị mất đi. Nghiên cứu sinh lý học đã chỉ ra rằng việc bổ sung lượng canxi chế độ ăn cao hơn mức thông thường không thể dập tắt được hiện tượng mất khối lượng xương và độ bền xương trong giai đoạn tiết sữa [3].

Hiểu lầm thứ hai là việc mang thai và cho con bú ở độ tuổi quá trẻ, chẳng hạn như vị thành niên, chắc chắn sẽ phá hủy khung xương của người mẹ. Một nghiên cứu hồi cứu ở các bà mẹ từng mang thai ở tuổi vị thành niên cho thấy những người cho con bú có mật độ xương hông tương đương với những phụ nữ cùng tuổi chưa từng sinh nở [4]. Đáng chú ý, những người mẹ vị thành niên không cho con bú lại có mật độ xương hông thấp hơn [4].

Tuy vậy, việc hiểu rằng "xương tự phục hồi được" không đồng nghĩa với việc người mẹ được phép lơ là chế độ ăn. Hơn một nửa dân số nữ tại Mỹ không tiêu thụ đủ lượng canxi theo khuyến nghị [7]. Nếu lượng canxi ăn vào quá nghèo nàn, cơ thể buộc phải rút kiệt kho dự trữ canxi trong xương mẹ, khiến tình trạng suy giảm mật độ xương trở nên nghiêm trọng và khó bù đắp hơn sau đó [5, 8].

Ai nên thận trọng và cần theo dõi y tế sát sao?

Mặc dù việc mất xương mang tính tạm thời và có thể hồi phục, vẫn có những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cần được chăm sóc y tế cẩn trọng [1, 3]. Hiếm gặp nhưng trong thực tế lâm sàng, một số phụ nữ vẫn có thể trải qua tình trạng gãy xương do xương dễ vỡ ngay trong giai đoạn mang thai hoặc cho con bú [3].

Những người có tình trạng thiếu hụt vitamin D từ trước hoặc khẩu phần ăn quá thiếu hụt canxi cần được đặc biệt lưu tâm [1, 3]. Phản ứng thích ứng của cơ thể người mẹ khi lượng canxi nạp vào thấp sẽ có sự khác biệt rõ rệt so với khi lượng canxi nạp vào bình thường [4].

Ngoài ra, những người mẹ có tiền sử bệnh lý chuyển hóa xương và khoáng chất như cường cận giáp tiên phát, suy cận giáp, hoặc các rối loạn photphat cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiết theo dõi định kỳ [3]. Việc mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ làm thay đổi cách thức biểu hiện, chẩn đoán và quản lý các bệnh lý chuyển hóa này [3]. Người mẹ không nên tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung liều cao mà chưa có chỉ định của nhân viên y tế nếu thuộc các nhóm nguy cơ trên.

Cách bù đắp và bảo vệ xương trong giai đoạn tiết sữa

Để hỗ trợ quá trình tái tạo xương và cung cấp đủ 200 mg canxi mỗi ngày cho sữa mà không làm suy kiệt cơ thể mẹ, việc bổ sung canxi liên tục là hết sức cần thiết [7, 8]. Việc tiêu thụ canxi được khuyến khích mạnh mẽ trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú nhằm thay thế các kho dự trữ canxi trong xương mẹ bị tiêu hao [7].

Người mẹ có thể đạt được lượng canxi cần thiết thông qua chế độ ăn phong phú hàng ngày bằng cách sử dụng các sản phẩm từ sữa hoặc các loại rau lá xanh đậm, tiêu biểu như cải xoăn [7]. Bên cạnh đó, các loại thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng cũng là nguồn cung cấp canxi hữu ích cho bữa ăn gia đình [7].

Nếu chế độ dinh dưỡng hàng ngày không đáp ứng đủ, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung canxi thông dụng trên thị trường là một giải pháp hợp lý [7]. Đối với những phụ nữ thường xuyên gặp chứng ợ nóng hoặc khó tiêu, việc dùng các thuốc kháng acid chứa canxi có thể vừa giúp giảm triệu chứng ợ nóng vừa cung cấp thêm canxi cho cơ thể một cách tiện lợi [7].

Tóm lại, việc mất khoảng 200 mg canxi mỗi ngày qua sữa mẹ là một hiện tượng sinh lý hoàn toàn tự nhiên và được điều phối nhịp nhàng bởi cơ thể phụ nữ [1]. Khung xương của người mẹ có khả năng phục hồi ấn tượng sau khi cai sữa nếu được chăm sóc dinh dưỡng đúng mức [4]. Hãy duy trì một chế độ ăn giàu canxi từ sữa, cải xoăn hoặc các chế phẩm bổ sung phù hợp, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ để có một hành trình nuôi con an toàn và khỏe mạnh [7].