Nhiều người thường trải qua cảm giác thức dậy với một bên đầu đau nhói sau một đêm trằn trọc mất ngủ. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà là một hiện tượng sinh học có mối liên hệ mật thiết giữa hệ thần kinh và giấc ngủ. Mất ngủ, gián đoạn giấc ngủ hay thức giấc nửa đêm đều có thể đóng vai trò là yếu tố kích hoạt trực tiếp các đợt bùng phát đau nửa đầu [1], [2].
Mối quan hệ giữa rối loạn giấc ngủ và đau nửa đầu là mối quan hệ tương tác hai chiều [1], [3]. Rối loạn giấc ngủ làm tăng tính nhạy cảm với cơn đau, trong khi cơn đau đầu tái diễn lại phá vỡ cấu trúc giấc ngủ tự nhiên [3], [4]. Hiểu rõ cơ chế này giúp người bệnh chủ động cắt đứt vòng lặp bệnh lý dai dẳng.
Giấc ngủ chập chờn và cơn đau nửa đầu: Vòng lặp luẩn quẩn thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi tổng thời gian ngủ bị giảm sút nghiêm trọng thì cơn đau nửa đầu mới xuất hiện. Tuy nhiên, các quan sát cho thấy việc thức giấc thường xuyên trong đêm mới là yếu tố báo trước các cơn đau nửa đầu liên quan đến giấc ngủ, chứ không hẳn là do giảm tổng thời gian ngủ [1]. Sự đứt đoạn của giấc ngủ khiến cơ thể mất khả năng phục hồi thần kinh bình thường [1], [5].
Khi giấc ngủ bị phân mảnh, ngưỡng chịu đau của con người sẽ bị kéo giảm xuống đáng kể [1]. Điều này giải thích tại sao sau những đêm ngủ không sâu giấc, chập chờn hoặc thức dậy quá sớm, người bệnh thường dễ bị đau đầu hơn vào ngày hôm sau [1], [2]. Ngược lại, cơn đau xuất hiện lúc nửa đêm hoặc sáng sớm lại tiếp tục làm gián đoạn giấc ngủ, tạo nên một chu kỳ luẩn quẩn khó dứt [5].
Mất ngủ kích hoạt cơn đau nửa đầu: Cơ chế từ não bộ
Ở cấp độ tế bào, sự can thiệp giữa giấc ngủ và đau nửa đầu diễn ra qua nhiều tầng cơ chế sinh học [6]. Đầu tiên là sự tích tụ adenosine, một chất làm giãn mạch tự nhiên, nồng độ của chất này tăng dần theo thời gian thiếu ngủ và tăng cao trong các cơn đau nửa đầu [6]. Sự dư thừa adenosine kích thích quá mức thụ thể A1, làm tăng tính nhạy cảm với hiện tượng ức chế vỏ não lan tỏa (CSD) vốn là nền tảng điện sinh lý của cơn đau nửa đầu có tiền triệu [7], [6].
Bên cạnh đó, tình trạng thiếu ngủ kéo dài làm thay đổi quá trình chuyển hóa glycogen tại các tế bào hình sao trong não bộ [7]. Khi lượng glycogen dự trữ bị suy giảm, tốc độ tái hấp thu kali và glutamate tại các khớp thần kinh bị chậm lại, dẫn đến tình trạng kích thích thần kinh quá mức và tạo điều kiện cho hiện tượng khử cực vỏ não lan tỏa bùng phát [7]. Đồng thời, nồng độ glutamate kích thích tăng cao cùng sự suy giảm hoạt động của bơm Na+/K+ ATPase trong bối cảnh thiếu năng lượng càng khiến vỏ não dễ bị kích thích hơn [6].
Thiếu ngủ và giấc ngủ bị phân mảnh còn làm giảm ức chế trên đường dẫn truyền cảm giác đau, gây ra trạng thái tăng cảm đau [5]. Đồng thời, tình trạng này kích hoạt chuỗi giải phóng cytokine tiền viêm làm mất nhạy cảm các thụ thể tiếp nhận cảm giác đau [5]. Khi hệ thống kiểm soát ức chế đau giảm dần hoạt động, não bộ trở nên bất lực trong việc điều tiết các tín hiệu đau từ mạch máu màng não [4].
Vùng hạ đồi và hệ thống dẫn truyền thần kinh: Mắt xích chung
Các nhà khoa học nhận thấy đau nửa đầu và rối loạn giấc ngủ thực chất có thể là biểu hiện của cùng một bệnh lý nền tiềm ẩn [1]. Hai tình trạng này chia sẻ chung các cấu trúc giải phẫu dưới vỏ, trong đó nổi bật nhất là vùng hạ đồi [1]. Vùng hạ đồi đóng vai trò trung tâm điều hòa nhịp sinh học, giấc ngủ cũng như điều biến cảm giác đau [4].
Hệ thống tế bào orexin nằm tại vùng hạ đồi hoạt động mạnh trong trạng thái tỉnh táo và tác động lên hoạt động monoaminergic xuyên suốt chu kỳ ngủ [4]. Khi có căng thẳng, mệt mỏi hoặc thiếu ngủ, vùng hạ đồi và hệ thống orexin sẽ bị kích hoạt đồng thời, làm thay đổi trương lực mạch máu thần kinh sinh ba và kích hoạt cơn đau nửa đầu [4]. Sự gián đoạn tín hiệu orexinergic cũng chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng buồn ngủ quá mức vào ban ngày [4].
Mắt xích này còn có sự tham gia của các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và melatonin [1], [4]. Serotonin vừa điều hòa giấc ngủ, tâm trạng vừa giữ vai trò ức chế đau trên đường dẫn truyền thần kinh hướng xuống [1], [4]. Khi thiếu hụt serotonin, khả năng chống đau tự nhiên của cơ thể suy giảm [4]. Cùng lúc đó, tuyến tùng bị rối loạn tiết melatonin – một chất có đặc tính giảm đau theo nhịp ngày đêm – khiến nồng độ melatonin sụt giảm rõ rệt trong các cơn đau [6], [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu đoàn hệ CaMEO thực hiện khảo sát trên diện rộng qua web đã chỉ ra rằng tỷ lệ mắc chứng ngủ ngáy và mất ngủ ở bệnh nhân đau nửa đầu mãn tính (CM) cao hơn rõ rệt so với nhóm đau nửa đầu từng cơn (EM) [5]. Bằng các thang đo chuẩn hóa như MOS và bảng câu hỏi Berlin, các tác giả khẳng định rối loạn giấc ngủ là một đặc trưng nổi bật đi kèm với sự tiến triển nặng lên của bệnh đau nửa đầu [5].
Một nghiên cứu khác so sánh chất lượng giấc ngủ giữa hai nhóm bệnh nhân đau nửa đầu mãn tính và từng cơn thông qua chỉ số PSQI của các tác giả Lucchesi và Ceylan cũng ghi nhận điểm số rối loạn giấc ngủ ở nhóm mãn tính cao hơn [5]. Nghiên cứu này ghi nhận nhóm bệnh nhân đau nửa đầu mãn tính bị thừa cân có nguy cơ ngưng thở cao, thở gấp gắn liền với nguy cơ mãn tính hóa cơn đau (tỷ lệ 17,0 so với 9,5), mức độ buồn ngủ ban ngày cao hơn (33,2 so với 21,9) và cảm nhận giấc ngủ đầy đủ thấp hơn nhiều (38,7 so với 60,5) so với nhóm từng cơn [5].
Nghiên cứu của tác giả Tommaso và cộng sự khi phỏng vấn chi tiết các nhóm đau đầu nguyên phát bằng các thang điểm MOS, SLP6 và SLPQRAW cho thấy thời lượng giấc ngủ bị rút ngắn ở nhóm đau nửa đầu mãn tính [5]. Nghiên cứu này nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa triệu chứng loạn cảm đau (allodynia), tăng nhạy cảm quanh sọ và thời gian ngủ ngắn – dấu hiệu đặc trưng rõ rệt của chứng đau nửa đầu mãn tính [5].
Ngoài ra, thử nghiệm trên những người tình nguyện khỏe mạnh đã ghi nhận hiện tượng mất khả năng ức chế đau và gia tăng cơn đau tự phát chỉ xuất hiện ở những người thường xuyên bị đánh thức nửa đêm, trong khi không xuất hiện ở người chỉ bị hạn chế giấc ngủ một phần [1]. Điều này củng cố bằng chứng rằng việc duy trì tính liên tục của giấc ngủ đóng vai trò quyết định đối với ngưỡng chịu đau [1].
Những hiểu lầm phổ biến về giấc ngủ và đau nửa đầu
Hiểu lầm thường gặp nhất là việc cho rằng ngủ bù thật nhiều vào cuối tuần có thể bù đắp lại các đêm mất ngủ trong tuần và giúp ngăn ngừa đau đầu. Trên thực tế, sự thay đổi về thời lượng và mốc thời gian ngủ vào các ngày cuối tuần hoặc kỳ nghỉ lại là một yếu tố kích hoạt cơn đau nửa đầu rất điển hình [2]. Não bộ của người có cơ địa đau nửa đầu đòi hỏi sự ổn định cao về nhịp sinh học [2], [4].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần dùng thuốc giảm đau là giải quyết được vấn đề giấc ngủ. Nghiên cứu lâm sàng khẳng định việc chỉ làm dịu cơn đau đơn thuần không phải là chiến lược hiệu quả nhất để phục hồi chất lượng giấc ngủ [3]. Việc lạm dụng thuốc giảm đau quá mức thậm chí còn là yếu tố nguy cơ chính khiến bệnh đau nửa đầu chuyển sang thể mãn tính khó điều trị [8].
Nhiều người cũng nghĩ rằng mất ngủ chỉ đơn thuần là do tâm lý lo âu nhất thời. Thực chất, mất ngủ trong bệnh cảnh đau nửa đầu gắn liền với những thay đổi sinh hóa có thật trong não như tích tụ glutamate, cạn kiệt glycogen vỏ não và giảm dẫn truyền serotonin [7], [6], [4]. Việc xem nhẹ giấc ngủ khiến việc điều trị đau nửa đầu bằng thuốc thường không đạt hiệu quả tối ưu [3].
Ai nên thận trọng với tình trạng mất ngủ kèm đau đầu?
Những người được chẩn đoán đau nửa đầu từng cơn có biểu hiện mất ngủ kéo dài cần đặc biệt chú ý, bởi mất ngủ và giấc ngủ kém chất lượng là yếu tố thúc đẩy bệnh tiến triển thành đau nửa đầu mãn tính với tần suất trên 15 ngày đau mỗi tháng [5], [2]. Việc chuyển đổi này làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống và gia tăng mức độ tàn phế của người bệnh [6], [8].
Bệnh nhân mắc kèm hội chứng chân không yên (RLS) hoặc các rối loạn nhịp thở khi ngủ như ngưng thở khi ngủ, ngủ ngáy cần được theo dõi y tế chặt chẽ [5], [8]. Người thừa cân, béo phì mắc chứng đau nửa đầu cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị biến chứng rối loạn hô hấp khi ngủ, gây tụt giảm chất lượng giấc ngủ và làm nặng thêm tình trạng đau đầu [5].
Những người đang gặp các vấn đề về cảm xúc, căng thẳng kéo dài hoặc trầm cảm cũng cần thận trọng [3], [8]. Trầm cảm và căng thẳng cảm xúc không chỉ phá vỡ chu kỳ thức - ngủ mà còn làm gia tăng nồng độ glucocorticoid, ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa glycogen của não và làm trầm trọng thêm sự nhạy cảm với cơn đau [7], [3].
Giải pháp cải thiện giấc ngủ và kiểm soát cơn đau nửa đầu
Để ngăn ngừa cơn đau nửa đầu khởi phát do rối loạn giấc ngủ, người bệnh cần thiết lập một kế hoạch vệ sinh giấc ngủ khoa học và nghiêm ngặt [2], [8]. Phòng ngủ cần được duy trì ở trạng thái yên tĩnh, tối và mát mẻ [8]. Giường ngủ chỉ nên dùng cho mục đích nghỉ ngơi, tuyệt đối tránh đặt hoặc sử dụng điện thoại, máy tính bảng hay tivi trong không gian này [2], [8].
Duy trì giờ thức dậy cố định vào một khung giờ mỗi sáng, kể cả trong các ngày nghỉ cuối tuần, là biện pháp hữu hiệu giúp đồng bộ hóa đồng hồ sinh học [2]. Người bệnh nên hạn chế các giấc ngủ trưa quá dài để tránh gây khó ngủ vào ban đêm [8]. Việc ghi chép đồng thời nhật ký giấc ngủ và nhật ký đau đầu thông qua các ứng dụng điện tử trên điện thoại sẽ giúp nhận diện chính xác các yếu tố kích hoạt và cải thiện mức độ tuân thủ điều trị [2], [8].
Bên cạnh lối sống, các phương pháp can thiệp tâm lý đóng vai trò rất lớn. Liệu pháp nhận thức - hành vi điều trị chứng mất ngủ (CBT-I) đã được chứng minh có khả năng làm giảm đáng kể tần suất đau đầu, thậm chí giúp chuyển đổi đau nửa đầu mãn tính trở lại dạng từng cơn [3], [2]. Với bệnh nhân có ngưng thở khi ngủ, liệu pháp thở áp lực dương liên tục (CPAP) cũng mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc làm giảm tần suất các cơn đau [8].
Mối liên hệ giữa rối loạn giấc ngủ và đau nửa đầu là một vòng xoắn bệnh lý thần kinh phức tạp nhưng hoàn toàn có thể can thiệp được. Việc kiểm soát tốt thời lượng và sự liên tục của giấc ngủ kết hợp cùng giảm căng thẳng cảm xúc sẽ giúp củng cố hệ thống giảm đau tự nhiên của não bộ. Khi gặp phải các rối loạn giấc ngủ kéo dài kèm cơn đau đầu tái diễn, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị toàn diện.
