Cứ đến kỳ kinh nguyệt, rất nhiều phụ nữ lại phải đối mặt với những cơn co thắt dữ dội ở vùng bụng dưới, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và công việc [1, 2]. Tuy nhiên, phần lớn chị em đều nhận thấy một quy luật chung: cơn đau thường bùng phát dữ dội nhất trong ngày đầu tiên hoặc ngày thứ hai, sau đó bắt đầu giảm dần và biến mất [1]. Liệu hiện tượng này chỉ là cảm giác chủ quan hay thực sự có cơ chế sinh học đằng sau?
Câu trả lời nằm ở động học bài tiết và thoái giáng của prostaglandin – hợp chất trung gian hóa học được tích tụ trong lớp niêm mạc tử cung [1, 7]. Khi kinh nguyệt bắt đầu, niêm mạc tử cung bong ra kéo theo lượng lớn prostaglandin thoát ra ngoài theo máu kinh [4, 7]. Sau 48 giờ đầu tiên, khi phần lớn mô niêm mạc đã thoái hóa và bài tiết xong, nồng độ prostaglandin trong tử cung sụt giảm nhanh chóng, làm giảm áp lực co thắt cơ trơn và chấm dứt cơn đau [2, 4, 7].
Nguồn cơn của những cơn đau thắt bụng ngày “đèn đỏ”
Thống kinh, hay đau bụng kinh, là tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến hơn 50% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, dẫn đến suy giảm chất lượng sống và tổn thất kinh tế do phải nghỉ làm, nghỉ học [2, 6]. Y học phân chia tình trạng này thành hai nhóm chính: thống kinh nguyên phát và thống kinh thứ phát [2, 5, 6]. Thống kinh nguyên phát là dạng đau quặn vùng trên xương mu xuất hiện ở hoặc ngay sau tuổi dậy thì mà không có bất kỳ tổn thương thực thể nào trong khung chậu [1]. Ngược lại, thống kinh thứ phát bắt nguồn từ các bệnh lý vùng chậu rõ ràng như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, dính buồng tử cung, hẹp cổ tử cung hoặc u nang buồng trứng [1].
Trong thống kinh nguyên phát, nguyên nhân bệnh sinh cốt lõi được xác định là do sự sản xuất và giải phóng quá mức của các prostaglandin trong tử cung [1, 2, 7]. Hợp chất này được tổng hợp từ các tế bào nội mạc tử cung [2]. Dưới tác động của sự thay đổi hormone vào cuối chu kỳ kinh, mạch máu nhỏ ở tử cung co thắt dẫn đến thiếu máu cục bộ mô nội mạc, kích hoạt quá trình tổng hợp ồ ạt prostaglandin [5, 7].
Khi prostaglandin tích tụ với lượng lớn, chúng gây co bóp mạnh lớp cơ tử cung và làm tăng áp lực buồng tử cung [1, 7]. Sự co thắt quá mức này siết chặt các mạch máu nuôi dưỡng, làm giảm lưu lượng máu đến tử cung và gây thiếu máu cục bộ mô [1, 7]. Tình trạng thiếu máu cục bộ kết hợp với áp lực buồng tử cung tăng cao chính là tác nhân trực tiếp phát sinh cảm giác đau đớn dữ dội [1, 7].
Động học prostaglandin: Vì sao đau nhất 48 giờ đầu rồi dịu dần?
Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận cơn đau bụng kinh thường kéo dài khoảng 48 đến 72 giờ trong suốt đợt hành kinh và đạt cường độ nặng nề nhất vào ngày thứ nhất hoặc ngày thứ hai [1]. Diễn tiến thời gian này khớp hoàn toàn với động học tích lũy và bài tiết prostaglandin tại niêm mạc tử cung [2, 4, 7].
Vào cuối chu kỳ kinh nguyệt, nồng độ prostaglandin đạt đỉnh điểm trong các tế bào niêm mạc chuẩn bị bong tróc [5, 7]. Khi dòng kinh bắt đầu chảy, các tế bào nội mạc tử cung vỡ ra, phóng thích ồ ạt prostaglandin vào buồng tử cung và dịch kinh nguyệt [1, 4, 7]. Đây là lý do tại sao trong 24 đến 48 giờ đầu tiên, nồng độ prostaglandin tự do tại chỗ ở mức cao nhất, kích thích các cơn co thắt cơ trơn dồn dập và gây đau nhức đỉnh điểm [2, 7].
Tuy nhiên, quá trình bong tróc nội mạc cũng chính là cơ chế đào thải chất này [4, 7]. Khi dòng máu kinh mang theo các mô nội mạc thoái hóa cùng lượng prostaglandin tích tụ thoát ra ngoài cơ thể qua đường âm đạo, nguồn dự trữ gây đau giảm dần [4, 7]. Sau ngày thứ hai của chu kỳ, phần lớn lớp niêm mạc chức năng đã bong hết, lượng prostaglandin tổng hợp mới không còn nhiều và nồng độ chất này trong dịch tử cung tụt dốc [2, 4, 8]. Do không còn kích thích từ prostaglandin, áp lực trong buồng tử cung giảm xuống, mạch máu giãn ra, lượng máu nuôi phục hồi và cơn đau co thắt tự nhiên dịu bớt [2, 7].
Bằng chứng khoa học về nồng độ prostaglandin trong kỳ kinh
Vai trò của prostaglandin trong đau bụng kinh đã được chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng [1, 7]. Các nhà khoa học đã tiến hành đo lường trực tiếp hoạt chất này trong tử cung để làm sáng tỏ mối liên hệ giữa nồng độ chất trung gian và cường độ đau [3, 4, 8].
Một nghiên cứu công bố năm 1975 đã sử dụng kỹ thuật rửa buồng tử cung bằng tia nước (endometrial jet wash) trên bệnh nhân bị thống kinh nguyên phát chức năng kéo dài hơn 2 năm trong giai đoạn đang ra máu kinh [3]. Kết quả phân tích dịch rửa cho thấy nồng độ prostaglandin F tăng cao rõ rệt so với người bình thường [3]. Đáng chú ý, sau khi bệnh nhân được điều trị bằng indomethacin (chất ức chế prostaglandin), nồng độ prostaglandin F trong dịch rửa sụt giảm nghiêm trọng và bệnh nhân hoàn toàn hết triệu chứng đau [3]. Nghiên cứu này đặt nền móng khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa prostaglandin F và cơn đau bụng kinh [3].
Đến năm 1981, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng, bắt chéo đã theo dõi sự giải phóng prostaglandin trong dịch kinh ở 14 bệnh nhân thống kinh dùng ibuprofen và 2 bệnh nhân dùng thuốc tránh thai đường uống, trên tổng số 89 chu kỳ kinh nguyệt [4]. Kết quả cho thấy ibuprofen làm giảm giải phóng prostaglandin trong dịch kinh và làm dịu cơn đau bụng kinh, trong khi giả dược không có tác dụng này [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận thuốc tránh thai đường uống làm giảm lượng máu kinh, giảm phóng thích prostaglandin và làm giảm đau bụng kinh [4]. Giới hạn của thử nghiệm là quy mô mẫu còn khiêm tốn (16 bệnh nhân) nhưng số lượng chu kỳ theo dõi khá lớn (89 chu kỳ) đã cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng việc giảm prostaglandin kinh nguyệt tương ứng trực tiếp với sự thuyên giảm triệu chứng [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1987 đo nồng độ prostaglandin trong niêm mạc tử cung vào ngày thứ hai của chu kỳ ở những người bình thường và bệnh nhân bị rong kinh, đau bụng kinh [5]. Kết quả cho thấy nhóm bị rong kinh có nồng độ prostaglandin dòng E và F cao hơn đáng kể so với người bình thường, trong đó nồng độ prostaglandin E cao hơn hẳn prostaglandin F [5]. Khi điều trị bằng axit mefenamic trong một nghiên cứu mù đôi trên 10 bệnh nhân rong kinh, có 9 người giảm nồng độ prostaglandin nội mạc tử cung một cách có ý nghĩa thống kê, đồng thời giảm lượng máu kinh [5].
Prostaglandin tràn vào máu: Căn nguyên các triệu chứng toàn thân
Cơn ác mộng ngày đèn đỏ của phụ nữ không chỉ dừng lại ở vùng bụng dưới [2]. Rất nhiều người phải chịu đựng thêm các triệu chứng toàn thân như đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy và đi tiểu nhiều lần [2]. Nghiên cứu y học xác nhận các triệu chứng này không phải do yếu tố tâm lý mà hoàn toàn bắt nguồn từ cùng một thủ phạm: prostaglandin [2].
Khi nội mạc tử cung co bóp và thoái hóa, lượng prostaglandin F2 alpha dư thừa không chỉ tác động tại chỗ mà còn khuếch tán vào hệ tuần hoàn chung [2]. Sự gia tăng nồng độ prostaglandin trong huyết tương kích thích các cơ quan ngoài tử cung [2]. Khi đi đến đường tiêu hóa, chúng kích thích cơ trơn ruột co bóp dẫn đến tiêu chảy và buồn nôn [2]. Khi tác động lên hệ mạch máu và thần kinh, chúng kích hoạt cảm giác đau đầu và tình trạng tiểu rắt [2]. Các triệu chứng này thường xuất hiện đồng thời và cũng có xu hướng giảm dần sau 48 giờ khi nồng độ chất này trong máu lắng xuống [2, 5].
Hiểu lầm thường gặp về đau bụng kinh
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng đau bụng kinh là điều hiển nhiên mà người phụ nữ nào cũng phải cắn răng chịu đựng, không cần và không thể can thiệp [1, 2]. Trên thực tế, thống kinh là tình trạng y khoa có cơ chế sinh học rõ ràng và có thể kiểm soát hiệu quả bằng các can thiệp nội khoa [2, 6]. Việc âm thầm chịu đựng cơn đau quá mức gây ảnh hưởng lớn đến học tập, lao động và chất lượng sống [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi cơn đau bụng kinh đều giống nhau. Nhiều người nghĩ cơn đau nào cũng chỉ là do co bóp tử cung thông thường [2, 7]. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ thống kinh nguyên phát (vốn giảm dần sau 48-72 giờ và đáp ứng tốt với thuốc ức chế prostaglandin) với thống kinh thứ phát do các bệnh lý thực thể vùng chậu như lạc nội mạc tử cung hay u xơ tử cung [2, 6]. Nếu cơn đau kéo dài dai dẳng suốt kỳ kinh hoặc ngày càng nặng hơn, đó không còn là hiện tượng đào thải prostaglandin sinh lý đơn thuần [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các loại thuốc giảm đau hay thuốc tránh thai đều hoạt động theo cùng một cách thức [4]. Thực tế, thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen ức chế trực tiếp quá trình tổng hợp prostaglandin qua hệ enzym cyclooxygenase [1, 4, 6]. Trong khi đó, thuốc tránh thai đường uống làm dịu cơn đau nhờ cơ chế ức chế rụng trứng và ngăn cản sự phát triển chu kỳ của nội mạc tử cung, từ đó làm giảm độ dày mô niêm mạc và giảm lượng prostaglandin sinh ra [2, 4, 6].
Ai nên thận trọng và cần thăm khám y tế?
Mặc dù đau bụng kinh nguyên phát là lành tính, có khoảng 20% đến 25% trường hợp bệnh nhân không đạt được hiệu quả giảm đau khi sử dụng các phác đồ điều trị tiêu chuẩn [2]. Phụ nữ cần hết sức lưu ý các dấu hiệu cảnh báo để đi khám chuyên khoa kịp thời [1].
Người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và có thể cần nội soi ổ bụng nếu việc điều trị bằng thuốc ức chế prostaglandin kéo dài đến 6 tháng mà không đem lại hiệu quả rõ rệt, hoặc khi phát hiện bất thường ở vùng chậu qua thăm khám lâm sàng [1]. Đây có thể là dấu hiệu của thống kinh thứ phát xuất phát từ u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, dính buồng tử cung hoặc dị tật bẩm sinh của tử cung [1]. Những bệnh lý này đòi hỏi phải điều trị căn nguyên thực thể mới có thể chấm dứt cơn đau [1].
Ngoài ra, những phụ nữ có rối loạn chức năng cột sống thắt lưng cùng đi kèm cũng cần thận trọng [2]. Tình trạng thoái hóa hoặc rối loạn chức năng đốt sống vùng thắt lưng cùng có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh thực vật gây đau quy chiếu và rối loạn chức năng tạng vùng chậu, khiến cơn đau bụng kinh trở nên nghiêm trọng và dai dẳng hơn [2]. Với những đối tượng này, việc kết hợp trị liệu thần kinh cột sống có thể mang lại sự cải thiện rõ rệt [2]. Phụ nữ đang có bệnh nền hoặc sử dụng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc giảm đau nào.
Gợi ý kiểm soát cơn đau bụng kinh trong đời sống
Dựa trên các nghiên cứu khoa học, phụ nữ có thể áp dụng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả để kiểm soát cơn đau trong chu kỳ kinh nguyệt [6]. Lựa chọn điều trị đầu tay đối với thống kinh nguyên phát là các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) do khả năng ức chế enzym tạo prostaglandin [2, 6]. Với những người có nhu cầu tránh thai, thuốc tránh thai đường uống là giải pháp hữu hiệu giúp làm teo mỏng nội mạc và giảm đau [2, 4, 6]. Đối với phụ nữ mang vòng tránh thai (IUD) bị đau bụng, thuốc ức chế prostaglandin cũng kiểm soát triệu chứng rất tốt [1]. Bên cạnh đó, paracetamol cũng là một lựa chọn dùng thuốc khác [6].
Bên cạnh thuốc, các biện pháp can thiệp không dùng thuốc có bằng chứng khoa học mạnh mẽ bao gồm liệu pháp nhiệt (chườm ấm vùng bụng) và tập thể dục thể thao [6]. Nhiệt lượng giúp giãn cơ tử cung, trong khi vận động thể chất hỗ trợ lưu thông tuần hoàn máu [6]. Các phương pháp khác như bổ sung dinh dưỡng qua chế độ ăn, châm cứu hoặc kích thích dây thần kinh qua da (TENS) có ít bằng chứng khoa học hơn, nhưng vẫn có thể cân nhắc phối hợp với điều trị ban đầu sau khi đã thảo luận về lợi ích và rủi ro [6].
Hiểu rõ quy luật đào thải prostaglandin giúp phụ nữ chủ động hơn trong việc chăm sóc bản thân khi bước vào kỳ kinh nguyệt [2, 4]. Cơn đau dữ dội trong hai ngày đầu thực chất là đỉnh điểm của phản ứng sinh học bình thường và sẽ thoái lui khi lớp niêm mạc được bài tiết sạch sẽ [2, 7]. Lắng nghe cơ thể, áp dụng các biện pháp can thiệp khoa học và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa để vượt qua những ngày “đèn đỏ” một cách nhẹ nhàng.
