Tại sao nam giới lớn tuổi cũng bị loãng xương nhưng ít được phát hiện?

Nhiều người vẫn mặc định loãng xương là căn bệnh độc quyền của phụ nữ sau mãn kinh, trong khi các quý ông lớn tuổi thường tự tin rằng khung xương của mình luôn vững chắc. Sự chủ quan này khiến phần lớn nam giới không hề hay biết bộ xương đang mỏng dần theo năm tháng cho đến khi một cú ngã nhẹ dẫn đến gãy xương nghiêm trọng. Thực tế y khoa cho thấy, đàn ông lớn tuổi hoàn toàn có thể bị loãng xương do sự suy giảm thầm lặng của hormone sinh dục nam, nhưng bệnh lại rất ít được chẩn đoán và điều trị kịp thời ^[1].

Khác với phụ nữ trải qua giai đoạn tụt dốc nội tiết tố đột ngột ở thời kỳ mãn kinh, nồng độ hormone ở nam giới suy giảm từ từ theo tiến trình lão hóa tự nhiên ^[2]. Sự hao hụt testosterone diễn ra một cách êm đềm, không gây ra các triệu chứng bốc hỏa hay thay đổi thể chất tức thì, khiến quá trình mất xương diễn tiến âm thầm suốt hàng chục năm. Chính sự sụt giảm dần dần này là chiếc bẫy vô hình làm lu mờ nguy cơ, khiến việc tầm soát xương ở phái mạnh thường xuyên bị bỏ qua ^[3], ^[1].

Gánh nặng loãng xương ở nam giới: Hiểm họa lớn bị che khuất

Loãng xương ở nam giới hiện nay đã được y học công nhận là một rối loạn bệnh lý rõ ràng với đầy đủ các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị lâm sàng ^[3]. Số liệu dịch tễ học chỉ ra rằng gần 30% tổng số các ca gãy xương do loãng xương xảy ra ở nam giới từ 50 tuổi trở lên ^[2]. Đáng chú ý hơn, theo một ước tính toàn cầu vào năm 2000, có tới 39% số ca gãy xương do loãng xương trên thế giới được ghi nhận ở phái mạnh ^[2].

Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh không hề nhỏ, thực trạng đáng lo ngại là nam giới bị loãng xương vẫn ít được chẩn đoán và điều trị hơn rất nhiều so với phụ nữ ^[1]. Gánh nặng bệnh tật này được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng mạnh mẽ khi tuổi thọ trung bình của cả hai giới ngày càng tăng cao ^[1]. Ở phụ nữ, nguy cơ gãy xương bắt đầu tăng vọt ngay từ độ tuổi 50, nhưng ở nam giới, tỷ lệ này thường gia tăng theo cấp số nhân muộn hơn, chủ yếu sau mốc 70 tuổi ^[2]. Do xuất hiện muộn kết hợp với tuổi thọ trung bình của nam giới ngắn hơn phụ nữ, căn bệnh này từng bị hiểu lầm là rất hiếm gặp ở đàn ông ^[2].

Cơ chế hormone: Testosterone và estrogen duy trì xương phái mạnh ra sao?

Bộ xương của người trưởng thành liên tục trải qua chu trình tái tạo, trong đó các tế bào hủy xương phá vỡ xương cũ và các tế bào tạo xương xây dựng cấu trúc mới. Sự thiếu hụt hormone sinh dục có mối liên quan trực tiếp đến hiện tượng mất chất khoáng trong xương và làm tăng nguy cơ gãy xương ở người già ^[1]. Khi nồng độ hormone sinh dục lưu hành trong máu suy giảm, tốc độ tiêu xương sẽ vượt trội so với quá trình bù đắp ^[1].

Mối liên hệ giữa testosterone và mật độ xương đã được chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu. Tình trạng suy giảm testosterone không chỉ gắn liền với việc tiêu xương mà còn dẫn đến tình trạng suy nhược thể chất chung ở nam giới ^[3]. Không những vậy, từ năm 1985, một nghiên cứu lâm sàng trên 10 nam giới trẻ tuổi bị suy sinh dục kèm loãng xương đã hé lộ thêm một cơ chế sinh hóa khác ^[4]. Trước điều trị, nồng độ testosterone và calcitonin trong huyết tương của những bệnh nhân này thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng khỏe mạnh (lần lượt với p < 0,001 và p < 0,01) ^[4]. Sau khi được tiêm testosterone enanthate với liều 200 mg mỗi 3 tuần trong vòng 4 tháng, nồng độ calcitonin huyết thanh đã tăng lên rõ rệt (p < 0,05) ^[4]. Từ đó, các nhà khoa học kết luận rằng thiếu hụt androgen có thể gây loãng xương thông qua việc làm giảm tiết calcitonin – một loại hormone quan trọng giúp ức chế tiêu xương ^[4].

Bên cạnh testosterone, một yếu tố then chốt khác thường bị bỏ sót là hormone estrogen. Ở nam giới, một phần testosterone được chuyển đổi thành estradiol để bảo vệ xương ^[2]. Tình trạng thiếu hụt estrogen đã được chứng minh là có tác động sâu sắc và mạnh mẽ đến cân bằng nội môi của xương ở phái mạnh ^[5]. Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy mối liên hệ giữa nồng độ estrogen với các chỉ số sức khỏe xương là rất rõ ràng, thậm chí trong một số trường hợp mối liên hệ này còn chặt chẽ hơn cả testosterone ^[2]. Cả hai loại hormone sinh dục này đều đóng vai trò thiết yếu để duy trì hệ thống xương khớp vững vàng ^[2].

Tỷ lệ suy giảm mật độ xương: Bằng chứng từ khảo sát lâm sàng

Để hiểu rõ hơn về mức độ phổ biến của tình trạng này trong đời sống, một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2018 đã tiến hành khảo sát trên 200 nam giới trên 55 tuổi (là người nhà đi cùng bệnh nhân đến khám tại khoa nội tiết) ^[6]. Kết quả kiểm tra mật độ khoáng của xương và các chỉ số sinh hóa đã mang lại nhiều con số rất đáng suy ngẫm cho cộng đồng ^[6].

Nghiên cứu ghi nhận có tới 80 người (chiếm tỷ lệ 40%) gặp tình trạng giảm khối lượng xương nói chung ^[6]. Tỷ lệ thiếu hoặc không đủ vitamin D lên tới 43,5% (93 người), và tỷ lệ suy giảm androgen được ghi nhận ở 19,5% (39 người) ^[6]. Tỷ lệ loãng xương thực thụ chiếm 8,5% toàn bộ nhóm nghiên cứu, và điều đặc biệt là toàn bộ bệnh nhân loãng xương này đều đã trên 70 tuổi (độ tuổi trung bình là 73,82 ± 2,79 tuổi) ^[6]. Trong nhóm bệnh nhân loãng xương, có tới 70% trường hợp có nồng độ testosterone trong máu thấp và 70% bị thiếu hoặc không đủ vitamin D ^[6].

Ngoài ra, tình trạng thiếu xương (tiền loãng xương) được phát hiện ở 31,5% số người tham gia khảo sát, với độ tuổi trung bình trẻ hơn là 67,47 ± 6,35 tuổi ^[6]. Trong số những người bị thiếu xương, 35% có thiếu hụt androgen và 25% bị thiếu hoặc không đủ vitamin D ^[6]. Các phân tích chỉ ra rằng độ tuổi trên 70, nồng độ testosterone huyết thanh dưới 3 ng/ml và vitamin D dưới 30 ng/ml là những yếu tố nguy cơ mạnh mẽ dẫn tới loãng xương ^[6]. Khi phân tích đa biến, các yếu tố nguy cơ độc lập gây loãng xương ở nam giới bao gồm: tuổi trên 70, androgen thấp (< 3 ng/ml), có sử dụng thuốc steroid và vitamin D thấp (< 20 ng/ml) ^[6].

Bất ngờ từ vai trò của estrogen và giả thuyết "ngưỡng xương"

Mặc dù testosterone là biểu tượng của phái mạnh, các nhà khoa học phát hiện ra rằng sự suy giảm estrogen đôi khi còn chiếm ưu thế lớn hơn trong cơ chế gây bệnh loãng xương nguyên phát ở đàn ông ^[7]. Một nghiên cứu năm 2000 được thực hiện trên 63 nam giới nhập viện vì loãng xương trong khoảng thời gian 2 năm (chẩn đoán dựa trên gãy đốt sống do chấn thương nhẹ hoặc chỉ số T-score tại cột sống/khớp háng ≤ -2,5) ^[7]. Trong số này, 36 bệnh nhân bị gãy xương cột sống, 47 người có T-score cột sống thắt lưng ≤ -2,5 và 39 người có T-score khớp háng ≤ -2,5 ^[7].

Khi phân loại chi tiết, có 42 bệnh nhân được xác định mắc loãng xương nguyên phát ^[7]. Đáng ngạc nhiên, có đến 14 người trong số đó (tỷ lệ 33%) có nồng độ estradiol trong huyết thanh thấp hơn mức bình thường (p < 0,001), trong khi chỉ có vỏn vẹn 2 bệnh nhân (chiếm 3%) có nồng độ testosterone huyết thanh thấp dưới mức bình thường ^[7]. Khi đánh giá ở phân nhóm 26 bệnh nhân loãng xương nguyên phát có đủ dữ liệu xét nghiệm estrogen hoàn chỉnh, không có trường hợp nào bị suy sinh dục nam do thiếu testosterone, nhưng có tới 10 người (tỷ lệ 38%) có nồng độ estradiol huyết thanh tụt xuống mức không thể phát hiện được (< 48 pM) ^[7]. Kết quả này chứng minh sự thiếu hụt estrogen phổ biến hơn nhiều so với thiếu hụt androgen trong bệnh cảnh loãng xương nguyên phát ở nam giới, đồng thời gợi ý việc sàng lọc loãng xương ở đàn ông nên bao gồm cả xét nghiệm estradiol ^[7].

Mặt khác, một tổng quan y khoa năm 2022 đã đưa ra góc nhìn thận trọng về mức độ suy giảm hormone ^[1]. Khác với phụ nữ sau mãn kinh bị cắt đứt nguồn hormone đột ngột, sự sụt giảm tương đối nhỏ của nồng độ steroid sinh dục tuần hoàn ở đàn ông lớn tuổi có thể chỉ đóng góp một phần nhỏ vào tiến trình loãng xương và gãy xương ^[1]. Các tác giả ủng hộ giả thuyết về một "ngưỡng xương" (bone threshold) đối với chứng loãng xương do suy sinh dục ^[1]. Tức là cơ thể chỉ thực sự bị hủy hoại xương khi nồng độ hormone sinh dục tụt xuống dưới một ngưỡng nghiêm trọng nhất định – mức độ thiếu hụt sâu mà phần lớn nam giới lớn tuổi bình thường không chạm tới ^[1].

Hiệu quả và giới hạn của liệu pháp bổ sung testosterone

Khi phát hiện nam giới bị suy giảm testosterone và giảm mật độ xương, liệu pháp bổ sung testosterone thường được cân nhắc. Nhiều nghiên cứu dịch tễ quan sát thấy rằng những người đàn ông lớn tuổi có nồng độ testosterone cao hơn thường bảo tồn được mật độ khoáng của xương tốt hơn và ít bị gãy xương hơn ^[2]. Việc bổ sung testosterone đã được chứng minh là giúp cải thiện mật độ khoáng của xương (BMD) ở nam giới ^[1], ^[5].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2023 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân nam 54 tuổi bị gãy xương tự phát kèm loãng xương dù nồng độ testosterone máu ban đầu vẫn nằm trong ngưỡng mà nhiều người coi là bình thường ^[8]. Bệnh nhân này trước đó dùng testosterone dạng tiêm nhưng không ghi nhận cải thiện thể chất lẫn lâm sàng ^[8]. Tuy nhiên, sau một năm chuyển sang điều trị bằng testosterone dạng viên cấy dưới da duy trì nồng độ ổn định đạt mức 943 ng/dL, hình ảnh chụp DEXA cho thấy bệnh nhân đã đảo ngược được tình trạng loãng xương, đồng thời cải thiện chất lượng sống và hội chứng ngưng thở khi ngủ ^[8]. Báo cáo này nhấn mạnh thiếu hụt testosterone là một hội chứng lâm sàng và loãng xương vẫn có thể xuất hiện ngay cả khi nồng độ hormone vượt trên ngưỡng tiêu chuẩn thông thường là 300 ng/dL ^[8].

Dù có những tín hiệu khả quan, các hướng dẫn y khoa quốc tế vẫn đưa ra cảnh báo khắt khe về giới hạn của bằng chứng. Theo Hướng dẫn lâm sàng năm 2018 của Viện Nam học Châu Âu (EAA), việc phòng ngừa và kiểm soát loãng xương ở nam giới đến khám nam khoa vì testosterone thấp hiện vẫn còn nhiều khoảng trống kiến thức ^[3]. Mặc dù liệu pháp thay thế testosterone có thể được chỉ định cho người suy sinh dục, dữ liệu chứng minh hiệu quả của nó trong việc giảm thiểu nguy cơ gãy xương thực tế vẫn còn thiếu thốn ^[3].

Tổng quan năm 2022 cũng khẳng định dữ liệu về việc dùng testosterone trên đối tượng nam giới cao tuổi bị loãng xương còn rất khan hiếm và hoàn toàn thiếu bằng chứng giảm nguy cơ gãy xương ^[1]. Do đó, các chuyên gia nhấn mạnh liệu pháp thay thế testosterone tuyệt đối không được sử dụng như một phương pháp điều trị đặc hiệu duy nhất cho bệnh loãng xương ở nam giới lớn tuổi ^[1]. Bệnh nhân thường cần phối hợp thêm các loại thuốc chống loãng xương chuyên biệt, đặc biệt là những người có nồng độ testosterone rất thấp mang nguy cơ tiêu xương cao hoặc người không thể tiếp nhận testosterone ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến khiến nam giới chậm đi khám

Chính những định kiến sai lệch trong đời sống hàng ngày là nguyên nhân lớn nhất khiến bệnh loãng xương ở phái mạnh bị bỏ quên:

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng loãng xương chỉ xảy ra ở nữ giới. Thực tế sinh học cho thấy dù không trải qua thời kỳ mãn kinh nhanh chóng, xương của nam giới vẫn suy thoái dần dần theo tuổi tác và tỷ lệ gãy xương tăng vọt sau tuổi 70 ^[2]. Gần một phần ba các ca gãy xương trên thế giới xảy ra ở đàn ông ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần xét nghiệm thấy testosterone "trên mức tối thiểu" là hệ xương đã an toàn. Ca lâm sàng năm 2023 đã cho thấy loãng xương vẫn có thể xảy ra ở người có mức testosterone trên mốc 300 ng/dL, bởi vì nhu cầu nội tiết để duy trì mô xương của mỗi cơ thể là khác nhau ^[8]. Bên cạnh đó, việc chỉ kiểm tra testosterone mà bỏ quên xét nghiệm estrogen cũng khiến nhiều ca bệnh bị bỏ sót, vì thiếu hụt estradiol mới là yếu tố rất phổ biến trong loãng xương nguyên phát ở nam giới ^[7].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần uống vài viên canxi là đủ để điều trị. Nghiên cứu năm 2018 cho thấy việc can thiệp loãng xương ở nam giới là một phác đồ phối hợp toàn diện, bao gồm bổ sung canxi carbonat (1000 - 1500 mg/ngày), 25-hydroxy-vitamin D (400 - 600 IU/ngày), dùng thuốc nhóm bisphosphonate khi có chỉ định, kết hợp bù đắp androgen hoặc dùng vitamin D liều cao (như vitamin D3 60.000 IU/tuần trong 8 tuần đầu) nếu bị thiếu hụt ^[6].

Ai là người cần tầm soát và đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng, nam giới thuộc các nhóm sau đây cần chủ động đánh giá sức khỏe xương và tình trạng nội tiết:

• Nam giới từ 70 tuổi trở lên: Đây là nhóm tuổi có nguy cơ loãng xương cao nhất, nơi tỷ lệ mắc bệnh bùng phát và phần lớn các ca bệnh đều tập trung ở mốc này ^[6], ^[2].
• Nam giới được chẩn đoán hoặc nghi ngờ suy sinh dục: Những người có nồng độ testosterone huyết thanh dưới 3 ng/ml hoặc có dấu hiệu suy giảm chức năng sinh dục cần được đánh giá xương toàn diện ^[3], ^[6].
• Người có tiền sử sử dụng thuốc steroid: Việc dùng glucocorticoid kéo dài là yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu gây loãng xương ở nam giới ^[6].
• Người bị thiếu hụt vitamin D: Nồng độ vitamin D trong máu dưới 20 - 30 ng/ml làm gia tăng đáng kể nguy cơ suy giảm chất lượng xương ^[6].
• Người từng bị gãy xương sau các va chạm hoặc chấn thương nhẹ (chẳng hạn như gãy lún đốt sống hoặc gãy vùng hông) ^[7].

Viện Nam học Châu Âu khuyến cáo quy trình đánh giá sức khỏe xương ở bệnh nhân suy sinh dục phải bao gồm khai thác kỹ tiền sử bệnh, khám thực thể các dấu hiệu liên quan đến nguy cơ gãy xương và chỉ định chụp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) để xác định chính xác nguy cơ ^[3].

Ứng dụng thực tế: Bảo vệ khung xương phái mạnh đúng cách

Để phòng ngừa và hỗ trợ kiểm soát tình trạng mất xương, nam giới cần chủ động áp dụng các giải pháp thực tế đã được khoa học ghi nhận:

Về lối sống và dinh dưỡng, người cao tuổi cần chú trọng chế độ ăn đủ chất, vận động chịu lực phù hợp để kích thích tạo xương. Trong nghiên cứu lâm sàng can thiệp cho nam giới lớn tuổi, việc bổ sung canxi carbonat với hàm lượng 1000 - 1500 mg mỗi ngày kết hợp với 25-hydroxy-vitamin D liều 400 - 600 IU mỗi ngày đã chứng minh hiệu quả tích cực trong việc cải thiện mật độ khoáng của xương ^[6]. Đối với những người bị thiếu hụt vitamin D nặng, bác sĩ có thể chỉ định phác đồ điều trị chuyên biệt như dùng vitamin D3 liều cao 60.000 IU mỗi tuần một lần trong 8 tuần, sau đó duy trì mỗi tháng một lần ^[6].

Về mặt y tế, nam giới lớn tuổi không nên tự ý mua các sản phẩm nội tiết testosterone trôi nổi để tự điều trị loãng xương. Liệu pháp hormone thay thế (dù là dạng tiêm, uống như testosterone undecanoate hay cấy dưới da) đều cần có chỉ định, theo dõi nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa ^[8], ^[6]. Hơn nữa, vì testosterone không thể thay thế hoàn toàn các thuốc chống loãng xương đặc hiệu, bệnh nhân có nguy cơ cao cần được kết hợp các liệu pháp như bisphosphonate để thực sự bảo vệ xương khỏi nguy cơ gãy ^[3], ^[1], ^[6]. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về suy giảm nội tiết hay đau mỏi xương khớp bất thường, việc đi khám chuyên khoa để đo mật độ xương và làm xét nghiệm hormone là bước đi đúng đắn nhất.

Loãng xương ở nam giới lớn tuổi là một thực tế y khoa hoàn toàn có thật và để lại hậu quả nặng nề không kém gì ở phụ nữ. Sự sụt giảm êm đềm của testosterone và estrogen theo tuổi tác chính là thủ phạm khiến bệnh tiến triển trong bóng tối suốt nhiều năm. Nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ, chủ động đo mật độ xương từ mốc 70 tuổi và phối hợp lối sống lành mạnh cùng tư vấn của bác sĩ là chìa khóa vàng giúp phái mạnh giữ vững khung xương chắc khỏe khi về già.