Nhiều người quyết tâm bỏ thuốc lá thường rơi vào cảnh trằn trọc suốt đêm và dễ nổi nóng vô cớ với người xung quanh chỉ sau vài ngày ngừng hút. Tình trạng mệt mỏi này khiến không ít người nản lòng và nhanh chóng tìm lại điếu thuốc để giải tỏa căng thẳng.
Thực tế, mất ngủ và cáu gắt là hai triệu chứng điển hình nhất của hội chứng cai nicotine cấp tính [1]. Khi cơ thể đột ngột mất đi nguồn cung cấp nicotine quen thuộc, sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh và sự rối loạn hệ thống phản ứng căng thẳng trong não bộ sẽ trực tiếp gây ra những xáo trộn về giấc ngủ và cảm xúc [1].
Não bộ phản ứng thế nào khi ngừng hút thuốc?
Khi một người hút thuốc lá trong thời gian dài, não bộ sẽ thích nghi với sự hiện diện thường xuyên của nicotine và thiết lập một trạng thái cân bằng mới đòi hỏi phải có chất này để duy trì [1]. Khi ngừng hút thuốc, những thích nghi thần kinh này không còn phù hợp nữa, tạo ra sự mất cân bằng hóa học thần kinh trong não và dẫn đến hội chứng cai [1].
Các triệu chứng cai nicotine là tập hợp các biểu hiện thể chất và cảm xúc, thường xuất hiện chỉ trong vòng vài giờ sau khi ngừng đưa nicotine vào cơ thể [1]. Những triệu chứng nổi bật nhất bao gồm cáu gắt, lo âu, tức giận, khó tập trung, rối loạn giấc ngủ, tăng cảm giác thèm ăn và tăng cân [1]. Ngoài ra, người cai thuốc còn đối mặt với cảm giác thèm thuốc mãnh liệt, dễ bị kích hoạt bởi các ký ức liên quan đến thuốc lá như nhìn thấy điếu thuốc hoặc đi qua nơi từng hút thuốc [1].
Về mặt sinh học, các nhà khoa học còn ghi nhận những biến đổi có thể đo lường được khi cai nicotine như giảm nhịp tim, thay đổi hồ sơ hormone thần kinh và gián đoạn sóng não theta trên điện não đồ [1]. Sự xuất hiện của các cảm xúc tiêu cực như buồn bã, lo âu, cáu gắt chính là dấu hiệu của sự lệ thuộc và là nguyên nhân thúc đẩy hành vi tìm kiếm thuốc lá trở lại [1].
Cơ chế gây cáu gắt và mất ngủ từ hệ thần kinh
Nicotine là hợp chất có hoạt tính dược lý chính trong thuốc lá, tác động lên hệ thần kinh trung ương bằng cách kích thích các thụ thể nicotine-acetylcholine [2]. Sự kích hoạt này làm giải phóng hàng loạt chất dẫn truyền thần kinh quan trọng bao gồm acetylcholine, dopamine, serotonin, norepinephrine và gamma-aminobutyric acid (GABA) [2]. Các chất này tác động độc lập và tương tác lẫn nhau lên cơ chế trung ương điều hòa chu kỳ thức - ngủ, làm tăng thời gian đi vào giấc ngủ và gây rối loạn giấc ngủ [2].
Khi cai thuốc, sự rối loạn giấc ngủ phản ánh một trạng thái kích thích quá mức phức tạp, liên quan đến các rối loạn căng thẳng do hiện tượng thèm thuốc và sự mất cân bằng dẫn truyền thần kinh đặc thù [3]. Hệ thống cholinergic vốn là thành phần chính thúc đẩy sự tỉnh táo và kích thích vỏ não thông qua các thụ thể nicotine acetylcholine [3]. Nghiên cứu trên chuột thiếu gen tiểu đơn vị beta2 của thụ thể nicotine acetylcholine cho thấy chúng giảm sự phân mảnh giấc ngủ không cử động mắt nhanh (NREM) thông qua việc giảm các vi thức giấc [3].
Đối với triệu chứng cáu gắt và lo âu, cơ chế bắt nguồn từ sự rối loạn điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) và hệ thống phản ứng căng thẳng của cơ thể [1]. Việc ngừng thuốc cấp tính làm tăng hormone căng thẳng corticosterone và yếu tố giải phóng corticotropin (CRF), trong đó thụ thể CRF1 trực tiếp ảnh hưởng đến sự lo âu và chức năng khen thưởng của não [1]. Đồng thời, triệu chứng cáu gắt và lo âu còn liên quan đến sự thay đổi ở hệ thống opioid nội sinh (đặc biệt là sự gia tăng dynorphin tại vùng nhân nằm) cùng các vùng não khác như hạch hạnh nhân [4]. Trong khi đó, các biểu hiện giống trầm cảm khi cai thuốc có thể liên quan đến sự biến đổi đường dẫn truyền dopamine mesolimbic từ vùng bụng trần đến nhân nằm [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Nhiều công trình nghiên cứu đã đi sâu phân tích mối liên hệ giữa việc ngừng nicotine, giấc ngủ và cảm xúc thông qua các thiết kế thực nghiệm cụ thể.
Một nghiên cứu năm 2005 ghi nhận kết quả đo đa ký giấc ngủ trong tuần đầu tiên sau khi cai nicotine ở những người nghiện thuốc lá nặng cho thấy sự gián đoạn giấc ngủ gia tăng rõ rệt [3]. Nghiên cứu này cũng so sánh việc dùng miếng dán nicotine 16 giờ (chỉ dán khi thức) và miếng dán 24 giờ (dán liên tục cả ngày đêm) [3]. Kết quả cho thấy miếng dán 24 giờ giúp giảm đáng kể các vi thức giấc, cải thiện sự phân mảnh giấc ngủ và tăng tỷ lệ giấc ngủ sóng chậm ở người đang cai thuốc so với miếng dán 16 giờ [3]. Ngược lại, ở những người tình nguyện khỏe mạnh không hút thuốc, việc dán miếng nicotine 24 giờ lại gây tác dụng làm gián đoạn giấc ngủ [3].
Một nghiên cứu năm 2020 được thực hiện nhằm xây dựng mô hình chuột khảo sát tác động của việc dùng và cai nicotine đường uống lên giấc ngủ và điện não đồ [5]. Thí nghiệm tiến hành trên 10 con chuột đực giống C57BL/6J 9 tuần tuổi, nuôi nhốt riêng lẻ theo chu kỳ 12 giờ sáng - 12 giờ tối (bật đèn lúc 7 giờ sáng), được tiếp cận tự do với thức ăn và dung dịch chứa 0,2% saccharin; trong đó 1 con bị loại khỏi phân tích thống kê do các chỉ số lệch chuẩn quá mức [5]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng dù cấu trúc giấc ngủ giữa loài gặm nhấm và người có khác biệt, các cơ chế não bộ kiểm soát thời gian, độ sâu và thời lượng giấc ngủ là tương đồng, giúp làm rõ vai trò nhân quả tiềm tàng của rối loạn giấc ngủ đối với việc tái nghiện [5].
Liên quan đến giải pháp hỗ trợ bằng hoạt chất, một bài tổng quan hệ thống năm 2022 đã dẫn lại nghiên cứu đánh giá hiệu quả của melatonin trên người hút thuốc lá thường xuyên sau 3,5 giờ ngừng nicotine [6]. Những người tham gia được uống một liều melatonin duy nhất ở mức rất thấp là 0,3 mg [6]. Kết quả cho thấy melatonin giúp giảm điểm số tự đánh giá về sự thay đổi tâm trạng trên thang đo tương tự trực quan, nhưng không làm thay đổi đáng kể kết quả trong các bài kiểm tra hiệu suất [6]. Các tác giả lưu ý giới hạn của thử nghiệm này là chỉ dùng một liều đơn với nồng độ rất thấp, dẫn đến kết quả chưa mang tính kết luận [6].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã thử nghiệm tác động của việc tập thể dục vừa phải 30 phút mỗi ngày (so sánh giữa tập buổi sáng và buổi tối) lên các chỉ số đa ký giấc ngủ trong 3 ngày đầu (72 giờ) cai nicotine cấp tính [7]. Nghiên cứu bao gồm 49 người hút thuốc hàng ngày (53% là nam giới), mỗi người trải qua 3 giai đoạn kiêng thuốc riêng biệt tương ứng với 3 điều kiện: tập thể dục buổi sáng, tập buổi tối, hoặc nhóm đối chứng chỉ đọc tạp chí không tập luyện [7]. Giữa các giai đoạn kiêng thuốc 3 ngày có khoảng nghỉ 1 tuần để xóa bỏ tác động tồn dư [7]. Kết quả cho thấy việc tập thể dục làm giảm đáng kể tần suất thức giấc giữa đêm và giảm sự suy giảm duy trì giấc ngủ [7]. Đặc biệt, những người có mức độ cai thuốc nặng nhất thường mất nhiều thời gian nhất để đi vào giấc ngủ, nhưng lại đạt được sự cải thiện rõ rệt nhất về thời gian vào giấc sau khi tập thể dục buổi tối [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các mô hình nghiên cứu trên động vật gặm nhấm mang lại lợi ích lớn vì tính đơn giản, nhanh chóng, chi phí thấp, giúp sàng lọc sơ bộ các phương pháp điều trị cai thuốc lá và làm tăng nhanh kiến thức về cơ chế thần kinh của sự lệ thuộc nicotine [4]. Tuy nhiên, giới hạn lớn là trong khi hầu hết các khía cạnh của cai nicotine đã được hiểu rõ, mối quan hệ giữa việc bỏ thuốc lá và giấc ngủ vẫn là một trong những vấn đề ít được hiểu rõ nhất [5]. Rối loạn giấc ngủ từng là triệu chứng phổ biến duy nhất ở người chưa được mô hình hóa đầy đủ trên động vật gặm nhấm trong thời gian dài [5].
Về mặt điều trị lâm sàng, dù rối loạn giấc ngủ được công nhận là triệu chứng chính khi cai thuốc và làm tăng nguy cơ tái nghiện trong 4 tuần đầu tiên, vấn đề này lại chưa được giải quyết thỏa đáng trong các hướng dẫn lâm sàng điều trị lệ thuộc nicotine [7]. Đối với melatonin, hiện tại vẫn chưa có đủ bằng chứng trong y văn để biện minh cho việc sử dụng hoạt chất này trong điều trị hội chứng cai nicotine, đòi hỏi phải có thêm các nghiên cứu với liều cao hơn, thời gian dài hơn trên số lượng bệnh nhân lớn hơn [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi bỏ thuốc
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ khi bắt đầu bỏ thuốc thì giấc ngủ mới bị phá vỡ. Thực tế, ngay cả trước khi cai thuốc, những người đang hút thuốc nặng đã thường xuyên phàn nàn về việc giảm thời gian ngủ và giấc ngủ bị phân mảnh, chủ yếu vào nửa sau của đêm [3]. Nguyên nhân là do thời gian bán thải của nicotine trong cơ thể người chỉ từ 1 đến 2 giờ [2]. Do đó, nồng độ nicotine sụt giảm trong khi ngủ sẽ gây ra các triệu chứng cai và thèm thuốc ngay trong đêm, làm giảm chất lượng giấc ngủ của chính người đang hút thuốc [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng dùng liệu pháp thay thế nicotine hoặc thuốc hỗ trợ sẽ xóa bỏ hoàn toàn chứng mất ngủ khi cai thuốc. Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng liệu pháp thay thế nicotine và các can thiệp dược lý khác thường không làm giảm được chứng rối loạn giấc ngủ do cai thuốc, thậm chí một số loại còn làm trầm trọng thêm tình trạng gián đoạn giấc ngủ [7]. Bên cạnh đó, tác dụng của việc thay thế nicotine điều trị lên giấc ngủ thường bị che lấp bởi chính các triệu chứng cai thuốc [8].
Ai nên thận trọng khi cai thuốc lá?
Những người có tiền sử hoặc đang mắc các rối loạn tâm thần, đặc biệt là bệnh trầm cảm, cần hết sức thận trọng khi bắt đầu lộ trình cai thuốc [8]. Thống kê cho thấy có tỷ lệ hút thuốc lá cao ở bệnh nhân tâm thần và rối loạn giấc ngủ là triệu chứng thường gặp ở nhóm này [8]. Ở người không hút thuốc bị trầm cảm, việc đưa nicotine vào có thể tạo cảm giác cải thiện tâm trạng tạm thời; ngược lại, khi cai nicotine, các triệu chứng trầm cảm và suy giảm giấc ngủ xuất hiện sẽ tác động tiêu cực làm giảm tỷ lệ bỏ thuốc thành công [8]. Do đó, mối quan hệ phức tạp giữa cảm xúc, giấc ngủ và việc cai nicotine ở bệnh nhân trầm cảm cần được theo dõi y tế chặt chẽ trong suốt quá trình can thiệp [8].
Ngoài ra, so với người không hút thuốc, người hút thuốc lá có nguy cơ cao gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần như căng thẳng, trầm cảm, cũng như các bệnh lý thể chất gồm bệnh tim mạch, bệnh hô hấp (như bệnh phổi tắc nghẽn), tiểu đường và béo phì [2]. Người hút thuốc cũng có xu hướng tiêu thụ nhiều rượu và caffeine hơn người không hút thuốc [2]. Những người có các bệnh nền này hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ cai thuốc an toàn.
Áp dụng thực tế để vượt qua giai đoạn cai thuốc
Để giảm thiểu tình trạng mất ngủ và bứt rứt trong những ngày đầu bỏ thuốc, người cai thuốc có thể áp dụng thói quen vận động thể chất dựa trên bằng chứng nghiên cứu. Cụ thể, bạn nên thực hiện 30 phút tập thể dục mức độ vừa phải mỗi ngày trong giai đoạn đầu mới ngưng thuốc [7]. Nếu bạn gặp cảm giác bứt rứt nặng và rất khó chìm vào giấc ngủ, việc sắp xếp bài tập thể dục 30 phút vào buổi tối sẽ mang lại hiệu quả rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ tốt hơn [7].
Song song với vận động, cần điều chỉnh các thói quen sinh hoạt đi kèm vốn phổ biến ở người hút thuốc như hạn chế uống rượu và các đồ uống chứa caffeine để tránh làm nặng thêm tình trạng kích thích thần kinh gây mất ngủ [2]. Bạn cũng nên dọn dẹp bỏ gạt tàn, bật lửa và tránh lui tới những địa điểm từng gắn liền với thói quen hút thuốc để hạn chế các ký ức kích hoạt cơn thèm thuốc đột ngột [1]. Không tự ý mua melatonin hay các thuốc an thần để trị mất ngủ khi cai thuốc mà chưa có chỉ định của bác sĩ vì bằng chứng hiệu quả chưa đủ thuyết phục [6].
Mất ngủ và cáu gắt khi mới bỏ thuốc là phản ứng sinh học tự nhiên của não bộ trước sự thiếu hụt nicotine và sự tái lập lại cân bằng thần kinh [1]. Người cai thuốc nên chuẩn bị sẵn tâm lý đón nhận, kết hợp tập thể dục 30 phút mỗi ngày để cải thiện giấc ngủ [7]. Nếu các triệu chứng rối loạn giấc ngủ hoặc trầm cảm kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe, hãy chủ động tìm đến bác sĩ để được tư vấn phác đồ hỗ trợ phù hợp [8].