Nhiều người thường nghĩ rằng mắc bệnh truyền nhiễm một lần thì cơ thể sẽ có miễn dịch bảo vệ suốt đời, nếu có mắc lại cũng chỉ bị nhẹ. Tuy nhiên, với bệnh sốt xuất huyết Dengue, thực tế diễn ra hoàn toàn trái ngược khi lần nhiễm thứ hai lại thường nguy hiểm và chuyển nặng nhanh hơn nhiều so với lần đầu.
Lý do cốt lõi nằm ở hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE). Khi một người nhiễm phân tuýp virus Dengue khác với lần đầu, kháng thể cũ không thể tiêu diệt virus mới mà vô tình trở thành "cầu nối" giúp virus xâm nhập tế bào miễn dịch nhanh hơn, khiến lượng virus nhân lên gấp bội.
Thủ phạm mang tên bốn phân tuýp virus Dengue
Virus Dengue gây sốt xuất huyết là loại virus lây truyền qua muỗi Aedes, gồm có 4 phân tuýp huyết thanh khác nhau đánh số từ DENV-1 đến DENV-4 [5, 7]. Sau lần đầu tiên mắc bệnh, hệ thống miễn dịch sẽ tạo ra hai nhóm kháng thể: nhóm đặc hiệu chỉ nhận diện duy nhất phân tuýp vừa mắc và nhóm phản ứng chéo có thể bám vào hai hoặc nhiều phân tuýp khác [1].
Nhiễm trùng liên tiếp với các phân tuýp Dengue khác nhau làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các biến chứng nặng nề như sốt cao, xuất huyết và sốc [2]. Khi đối mặt với một phân tuýp mới khác với lần đầu, các kháng thể phản ứng chéo sẵn có này không đủ mạnh để trung hòa virus mới [1, 6]. Thay vì bảo vệ cơ thể, chúng lại tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh phát triển [3].
Hiện tượng ADE hoạt động thế nào trong cơ thể?
Về bản chất sinh học, kháng thể IgG tồn tại từ đợt nhiễm trước vẫn nhận ra bề mặt của phân tuýp virus mới và gắn kết với chúng [3]. Do sự khác biệt về cấu trúc giữa các tuýp, kháng thể này chỉ trung hòa yếu, không thể vô hiệu hóa hạt virus [4]. Nguy hại hơn, phức hợp kháng thể - virus này lại tìm đến các tế bào mang thụ thể Fc gamma (Fcgamma receptor) trên bề mặt, chẳng hạn như tế bào bạch cầu đơn nhân (monocyte) [2, 5].
Các tế bào này vốn thuộc hệ miễn dịch, có nhiệm vụ "bắt và nuốt" mầm bệnh để tiêu hủy. Thế nhưng, thông qua thụ thể Fc gamma, phức hợp kháng thể cũ hoạt động như "ngựa thành Troy", đưa mầm bệnh xâm nhập thẳng vào bên trong tế bào mục tiêu [5, 6].
Khi đã vào được nội bào, virus Dengue bắt đầu nhân lên ồ ạt [3]. Quá trình này kích thích giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm, chất hoạt mạch, dẫn đến thoát huyết tương, xuất huyết và sốc đe dọa tính mạng [1, 6]. Mô hình động học chỉ ra rằng việc gia tăng tốc độ nhân lên của virus bên trong tế bào nhiễm làm tăng tổng lượng virus phóng thích, gây ảnh hưởng mạnh nhất đến độ nặng của bệnh trong lần nhiễm thứ hai [5].
Bằng chứng nghiên cứu: Từ phòng thí nghiệm đến giường bệnh
Mối liên hệ giữa kháng thể tăng cường và mức độ nặng của bệnh sốt xuất huyết đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu khoa học từ thực nghiệm đến lâm sàng:
Nghiên cứu theo dõi tiến cứu kinh điển công bố năm 1989 tại Bangkok trên các học sinh tiểu học đã kiểm tra khả năng tăng cường phát triển virus DENV-2 trong tế bào bạch cầu đơn nhân người [6]. Các nhà khoa học so sánh huyết thanh của hai nhóm: 32 trẻ nhiễm thứ cấp không triệu chứng và 9 trẻ nhiễm thứ cấp có triệu chứng nặng (trong đó 8 ca sốc sốt xuất huyết Dengue) [6]. Kết quả cho thấy chỉ có 4/32 mẫu (12%) ở nhóm không triệu chứng có hoạt tính tăng cường, trong khi con số này ở nhóm bệnh nặng lên tới 6/9 mẫu (67%) [6]. Hoạt tính ADE cao làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng lên gấp 6,2 lần ở trẻ em vùng dịch [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2013 phân tích mẫu huyết thanh không pha loãng từ người bệnh sốt xuất huyết thứ phát để phản ánh sát hơn điều kiện sinh học thực tế [7]. Nhóm nghiên cứu phát hiện huyết thanh lấy ở giai đoạn sớm của lần nhiễm thứ cấp có khả năng làm tăng cường nhiễm trùng virus mà không cần pha loãng, chứng minh hiện tượng ADE thực sự xảy ra trong cơ thể người [7]. Ngược lại, mẫu lấy ở giai đoạn muộn lại có hoạt tính tăng cường thấp hoặc không có [7].
Năm 2014, một nghiên cứu sử dụng kỹ thuật loại bỏ kháng thể trên huyết thanh người và thử nghiệm trên chuột AG129 cũng như tế bào K562 [1]. Kết quả ghi nhận việc loại bỏ các kháng thể phản ứng chéo đã triệt tiêu hoàn toàn khả năng tăng cường nhiễm virus khác tuýp trong ống nghiệm và ngăn ngừa tình trạng tử vong do tăng cường kháng thể trên mô hình động vật [1]. Cả kháng thể kháng protein E và kháng protein prM đều đóng góp đáng kể vào hiện tượng này [1].
Nghiên cứu công bố năm 2022 trên 58 trẻ em tại Campuchia bị nhiễm Dengue ghi nhận hiệu giá ADE đối với phân tuýp gây nhiễm đạt mức cao nhất trong đợt nhiễm thứ cấp khác tuýp DENV-2 [8]. Hiệu giá kháng thể IgG, kháng thể trung hòa và hiệu giá ADE cùng đạt đỉnh vào ngày thứ 10 và duy trì đến ngày thứ 60 sau khi xác định nhiễm trùng thứ cấp [8]. Nồng độ IgG gắn trên bề mặt tế bào nhiễm Dengue ở ngày 6 đến ngày 8 cũng liên quan trực tiếp đến mức độ nặng ở bệnh nhân nội trú [8].
Ký ức miễn dịch kéo dài hàng thập kỷ
Một phát hiện đáng lưu ý là "bộ nhớ" miễn dịch tạo ra các kháng thể phản ứng chéo này tồn tại rất lâu. Một nghiên cứu năm 2012 đã phân lập được 37 dòng tế bào lai tiết kháng thể đơn dòng từ 12 cá nhân sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ kể từ lần đầu mắc bệnh [4].
Phần lớn kháng thể thu thập được đều có khả năng phản ứng chéo trên diện rộng, nhận diện các protein vỏ (E) hoặc tiền màng (prM) và có khả năng làm tăng cường nhiễm trùng [4]. Đáng nói, các tế bào lympho B nhớ chịu trách nhiệm sản xuất những kháng thể tăng cường này vẫn chiếm ưu thế trong vòng tuần hoàn máu suốt từ 20 năm trở lên [4]. Điều này đồng nghĩa với việc dù lần đầu mắc bệnh đã diễn ra từ thời thơ ấu, nguy cơ bị sốc do ADE khi tái nhiễm ở tuổi trưởng thành vẫn luôn tiềm ẩn.
Mô hình toán học công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng thời điểm lượng tế bào nhiễm bệnh đạt đỉnh trùng khớp với thời điểm hoạt tính tăng cường miễn dịch đạt tối đa, diễn ra chỉ vài ngày sau khi cơ thể bị virus xâm nhập [2]. Do tải lượng virus nhân lên rất cao, người bệnh nhanh chóng biểu hiện các triệu chứng lâm sàng nặng nề [3]. Dù cơ thể sau đó huy động kháng thể IgM để dọn dẹp virus, nếu không được điều trị và bù dịch kịp thời, bệnh nhân có thể rơi vào sốc xuất huyết và tử vong [3].
Những hiểu lầm thường gặp về sốt xuất huyết
Nhiều người lầm tưởng rằng đã mắc sốt xuất huyết một lần thì cơ thể sẽ miễn dịch vĩnh viễn với bệnh này. Thực tế, người bệnh chỉ có miễn dịch bền vững với đúng phân tuýp virus mình vừa mắc. Vì virus Dengue có tới 4 phân tuýp huyết thanh khác nhau, một người hoàn toàn có thể mắc sốt xuất huyết tới 4 lần trong đời.
Hiểu lầm thứ hai là lần tái nhiễm sau sẽ nhẹ hơn lần trước nhờ cơ thể đã "quen mặt" virus. Trái lại, hiện tượng ADE biến kháng thể cũ thành trợ thủ cho virus mới, khiến lần nhiễm thứ hai thường có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn hẳn lần đầu [1, 2].
Ngoài ra, quan niệm cho rằng sốt xuất huyết chỉ nguy hiểm trong những ngày sốt cao cũng rất tai hại. Hiện tượng tăng cường sao chép virus và tổn thương nội mạch đỉnh điểm thường diễn ra vào giai đoạn hạ sốt (từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh). Đây chính là lúc các biến chứng nặng như thoát huyết tương, cô đặc máu, tụt huyết áp và chảy máu ồ ạt dễ bùng phát nhất.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bất kỳ ai tái nhiễm sốt xuất huyết với phân tuýp khác đều đối diện với rủi ro bệnh nặng do ADE. Tuy nhiên, các nhóm sau cần được theo dõi y tế chặt chẽ:
- Người từng có tiền sử mắc sốt xuất huyết trước đây, đặc biệt là sống trong vùng lưu hành dịch của nhiều phân tuýp [6].
- Trẻ em và thanh thiếu niên: Nghiên cứu thực địa cho thấy trẻ mang kháng thể tăng cường có nguy cơ phát triển sốt xuất huyết Dengue nặng cao gấp 6,2 lần [6].
- Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc cơ địa đặc biệt: Khi xảy ra thoát huyết tương và xuất huyết, cơ thể dễ mất bù nhanh chóng.
Theo dõi và xử trí đúng cách trong đời sống
Sốt xuất huyết hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu [5]. Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết, cần thực hiện đúng các hướng dẫn sau:
Về theo dõi: Cần ghi nhớ chính xác ngày bắt đầu khởi phát sốt. Từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, dù bệnh nhân đã cắt sốt, vẫn phải theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: đau bụng nhiều, nôn ói liên tục, chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, mệt lả, li bì, chân tay lạnh ẩm. Khi có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Về dùng thuốc và bù dịch: Chỉ hạ sốt bằng Paracetamol đơn chất theo đúng hướng dẫn về liều lượng theo cân nặng. Tuyệt đối không tự ý dùng Aspirin hoặc Ibuprofen vì các thuốc này làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng. Uống nhiều nước lọc, nước oresol (pha đúng tỷ lệ hướng dẫn), nước trái cây để bù lại lượng dịch thất thoát. Người có bệnh lý tim mạch, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ về lượng nước bù hàng ngày.
Chủ động phòng ngừa: Biện pháp căn cơ nhất vẫn là tiêu diệt lăng quăng/bọ gậy, loại bỏ các dụng cụ chứa nước đọng quanh nơi ở, nằm màn kể cả ban ngày và dùng kem xua muỗi để ngăn chặn muỗi vằn Aedes truyền bệnh [8].
Hiểu rõ cơ chế tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE) giúp chúng ta bỏ tâm lý chủ quan khi bị sốt xuất huyết lần hai. Nhận biết sớm triệu chứng, theo dõi sát các dấu hiệu trở nặng và tiếp cận cơ sở y tế kịp thời là chìa khóa bảo vệ tính mạng cho bản thân và gia đình.
