Sau những kỳ nghỉ lễ dài, những đợt ăn uống thả ga hoặc giai đoạn cố gắng tăng cân cấp tốc, không ít người bất ngờ khi thấy cân nặng nhảy vọt chỉ sau vài tuần ngắn ngủi. Nhiều người lầm tưởng rằng tăng cân nhanh chỉ đơn thuần ảnh hưởng đến vóc dáng bên ngoài hay khiến trang phục trở nên chật chội. Tuy nhiên, dưới góc độ sinh lý học, việc nạp vào năng lượng vượt ngưỡng một cách đột ngột sẽ đặt các cơ quan chuyển hóa vào tình trạng báo động đỏ.
Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là: Việc tăng cân quá nhanh trong thời gian ngắn sẽ thúc đẩy sự tích tụ ồ ạt của mỡ nội tạng, khởi phát tình trạng kháng insulin tại gan và toàn thân, đồng thời gây suy giảm chức năng hô hấp thông qua các phản ứng viêm mạn tính. Khi cơ thể không kịp thích nghi với lượng calo dư thừa, mô mỡ dưới da sẽ bị quá tải, buộc chất béo phải tràn vào các cơ quan nội tạng và kích hoạt hàng loạt rối loạn tim mạch - chuyển hóa nguy hiểm.
Khi cơ thể tích mỡ với tốc độ chóng mặt
Chế độ dinh dưỡng giàu carbohydrate, nhiều chất béo kết hợp cùng lối sống ít vận động tạo ra sự mất cân bằng năng lượng nghiêm trọng [1]. Khi năng lượng nạp vào vượt xa năng lượng tiêu hao, cơ thể sẽ lập tức tìm cách dự trữ phần dư thừa dưới dạng chất béo [1]. Trong những năm gần đây, tình trạng béo phì nội tạng đã tăng vọt trên toàn cầu ở cả người lớn lẫn trẻ em, trở thành một hội chứng phổ biến đi kèm với sự gia tăng của nhiều bệnh lý chuyển hóa [1].
Sự tích tụ mỡ quá mức trong khoang bụng không chỉ là vấn đề về thẩm mỹ mà là biểu hiện của tình trạng rối loạn chức năng mô mỡ dưới da và sự lắng đọng triglyceride lạc chỗ [2]. Hiện tượng này có mối liên hệ mật thiết với hàng loạt yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa [2]. Khi cơ thể đối mặt với trạng thái cân bằng năng lượng dương và tăng cân nhanh, các hormone sinh dục, sự sản xuất cortisol cục bộ tại mô mỡ bụng cùng lượng fructose tiêu thụ từ khẩu phần ăn sẽ cùng nhau thúc đẩy mỡ tích tụ ưu tiên tại vùng bụng [2].
Tăng mỡ nội tạng: Hiểm họa thầm lặng quanh các cơ quan
Mô mỡ tích tụ bên trong khoang bụng được gọi là mỡ nội tạng, phân bố bao quanh các cơ quan nội tạng quan trọng [3]. Khác với mỡ tích tụ ở phần dưới cơ thể hoặc dưới da vốn ít gây xáo trộn chuyển hóa, mỡ vùng bụng trên và mỡ nội tạng lại liên quan trực tiếp đến những biến loạn chuyển hóa nghiêm trọng [3]. Béo phì nội tạng làm gia tăng rõ rệt nguy cơ mắc các rối loạn như rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, kháng insulin và đái tháo đường týp 2 [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 cho thấy sự gia tăng mỡ nội tạng đi kèm với tình trạng tăng triglyceride máu, tăng lượng axit béo tự do lưu hành và giảm nồng độ cholesterol tốt HDL [2]. Bên cạnh đó, gan cũng tăng cường tổng hợp và bài tiết lipoprotein tỷ trọng rất thấp VLDL, đồng thời làm suy giảm khả năng thanh thải các hạt mỡ giàu triglyceride và hình thành các hạt cholesterol xấu LDL nhỏ, đậm đặc [2].
Đặc biệt, mỡ nội tạng còn là đặc trưng quan trọng của bệnh viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chức năng chuyển hóa (MASH) [1]. MASH là giai đoạn tiến triển ác tính của bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MAFLD) [1]. Trong các mô hình thực nghiệm năm 2025, chế độ ăn giàu chất béo dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng khối lượng mỡ quanh thận và kích hoạt các thụ thể peptide ức chế dạ dày (GIP), thúc đẩy quá trình tạo mỡ và gây viêm mô mỡ [1].
Con đường tĩnh mạch cửa và sự khởi phát kháng insulin
Một trong những cơ chế nguy hiểm nhất của việc tăng cân nhanh là tác động trực tiếp của mỡ nội tạng lên gan thông qua giải phẫu tĩnh mạch cửa [4]. Giả thuyết tĩnh mạch cửa kết hợp với quá trình tái cấu trúc bệnh lý của mỡ nội tạng được xem là yếu tố nguyên nhân cốt lõi giải thích tác hại độc lập của béo phì nội tạng đối với các bệnh tim mạch và chuyển hóa [4].
Khi mô mỡ nội tạng phì đại quá mức trong quá trình tăng cân nhanh, chúng rơi vào tình trạng thiếu oxy, viêm và xơ hóa [4]. Các tế bào mỡ bị rối loạn chức năng sẽ giải phóng một lượng lớn axit béo tự do, glycerol cùng các chất trung gian gây viêm và xơ hóa trực tiếp vào dòng máu tĩnh mạch cửa để đổ thẳng về gan [4]. Do gan là trung tâm điều hòa chuyển hóa của toàn bộ cơ thể, sự tấn công ồ ạt của các chất chuyển hóa này sẽ gây lắng đọng mỡ lạc chỗ trong tế bào gan [4].
Hậu quả tất yếu là tình trạng kháng insulin tại gan xuất hiện và thúc đẩy phản ứng viêm tiến triển [2]. Khi gan bị kháng insulin, khả năng ức chế sản xuất glucose bị suy giảm, khiến đường huyết tăng cao và kéo theo tình trạng kháng insulin trên toàn cơ thể [4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng các yếu tố sinh lý như tình trạng thiếu oxy mạn tính cũng có thể gây tăng nồng độ insulin lúc đói và khởi phát kháng insulin toàn thân ở giai đoạn sớm [5].
Phản ứng viêm và sự xuất hiện của cấu trúc "vương miện"
Khi trọng lượng cơ thể tăng lên dồn dập, các tế bào mỡ không chỉ tăng về số lượng mà còn bị kéo giãn quá mức về kích thước [6]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2021 trên mô hình chuột giai đoạn trưởng thành sớm từ 2 đến 6 tháng tuổi (tương đương với độ tuổi khoảng 30 ở con người), sự mở rộng tự nhiên của các kho mỡ nội tạng đi kèm với hiện tượng tế bào mỡ phì đại và chiêu mộ ồ ạt các đại thực bào [6].
Sự phì đại quá mức của tế bào mỡ dẫn đến stress tế bào và làm bùng phát phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp [6]. Dấu hiệu chẩn đoán đặc trưng của tình trạng rối loạn chức năng mô mỡ là sự xuất hiện của các cấu trúc dạng vương miện (crown-like structures), được tạo thành bởi các đại thực bào bao quanh các tế bào mỡ đã hoại tử [6]. Các cấu trúc vương miện này xuất hiện với mật độ rất dày đặc tại các kho mỡ nội tạng khi cơ thể thừa cân, béo phì [6].
Các mô mỡ rối loạn chức năng này liên tục tiết ra các chất gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và leptin, đồng thời làm sụt giảm hormone chống viêm adiponectin [7]. Dòng thác cytokine viêm này không chỉ gây tổn thương mạch máu mà còn phá vỡ hàng rào biểu mô ruột và gây thiếu oxy cục bộ, từ đó tạo thành vòng xoắn bệnh lý thúc đẩy rối loạn chuyển hóa thêm trầm trọng [1].
Ảnh hưởng bất ngờ tới chức năng hô hấp và phổi
Ít ai ngờ rằng việc tăng cân nhanh còn gây ra những hệ lụy trực tiếp lên hệ hô hấp. Một nghiên cứu theo dõi dọc năm 2018 trên người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy sự gia tăng cân nặng có mối liên hệ mật thiết với sự suy giảm nhanh chóng của dung tích sống gắng sức (FVC) ở phổi [7]. Ngược lại, việc giảm cân giúp cải thiện rõ rệt chức năng thông khí [7].
Tình trạng tích tụ mỡ làm suy giảm dung tích phổi thông qua hai cơ chế chính: cơ học và viêm [7]. Về mặt cơ học, sự tích tụ mỡ ở bụng và lồng ngực làm giảm độ giãn nở của hệ hô hấp, làm giảm thể tích phổi và gây ứ khí do đường thở nhỏ bị đóng sớm, đặc biệt là ở phần đáy phổi [7]. Về mặt sinh hóa, các cytokine gây viêm do mô mỡ tiết ra như IL-6 và TNF-alpha gây viêm toàn thân, trực tiếp hoặc gián tiếp dẫn đến phù nề và viêm nhiễm các đường thở nhỏ [7].
Tình trạng viêm và đóng sớm đường dẫn khí này lại càng khuếch đại tác động cơ học tiêu cực lên lồng ngực, khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng khó thở khi gắng sức [7]. Sự suy giảm nhanh chức năng phổi là một trong những yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), đồng thời các bệnh lý hô hấp mạn tính này cũng làm tăng nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa và đái tháo đường [7].
Hiểu lầm phổ biến: Cân nặng tổng thể hay chất lượng mô mỡ?
Nhiều người thường chỉ dựa vào chỉ số khối cơ thể (BMI) để đánh giá mức độ béo phì và sức khỏe chuyển hóa. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng "chất lượng" và vị trí phân bố của mô mỡ quan trọng hơn nhiều so với "số lượng" khối lượng mỡ đơn thuần [3]. Tác hại của béo phì xuất phát từ những biến đổi nội tại về cấu trúc, sinh lý và chuyển hóa của mô mỡ hơn là tổng trọng lượng của cơ thể [3].
Nghiên cứu dân số quy mô lớn tại Pháp của tác giả Leone và cộng sự đã chứng minh rằng béo bụng, ngay cả ở những người có chỉ số BMI hoàn toàn bình thường, vẫn có liên quan đến việc suy giảm chỉ số FVC ở phổi [7]. Do đó, một người có vẻ ngoài không quá to béo nhưng nếu tăng cân đột ngột và dồn mỡ vào bụng thì vẫn phải đối mặt với nguy cơ kháng insulin và viêm nhiễm nội tạng rất cao [7].
Trong thực hành lâm sàng, việc đo chu vi vòng eo kết hợp cùng chỉ số BMI được khuyến nghị là phương pháp hữu ích giúp xác định và quản lý nhóm đối tượng thừa cân hoặc béo phì có nguy cơ cao [2]. Bên cạnh đó, chỉ số mỡ nội tạng (VAI) cũng được sử dụng như một dấu ấn sinh học đáng tin cậy để đánh giá mức độ rối loạn chức năng của mô mỡ [8].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Tác động tiêu cực của việc tăng cân quá nhanh không phân bố đồng đều mà phụ thuộc vào tuổi tác, giới tính, yếu tố di truyền và chủng tộc của mỗi cá nhân [2]. Những người bước vào giai đoạn đầu của tuổi trưởng thành (từ 20 đến 30 tuổi) cần đặc biệt chú ý, bởi đây là giai đoạn cơ thể có xu hướng mở rộng ưu tiên các kho mỡ nội tạng một cách tự nhiên ngay cả khi chưa có sự thay đổi lớn về mức độ vận động [6].
Phụ nữ sau mãn kinh và nam giới bị suy giảm androgen cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ tích tụ mỡ bụng cao do sự thay đổi của các hormone sinh dục [2]. Ngoài ra, những bệnh nhân mắc chứng tăng prolactin máu cũng thường đối mặt với tình trạng tăng cân, kháng insulin, rối loạn cân bằng glucose và rối loạn lipid máu [8]. Một nghiên cứu can thiệp năm 2019 theo dõi trên 40 bệnh nhân u tuyến tiết prolactin và 40 bệnh nhân tăng prolactin máu vô căn trong vòng 12 tháng cho thấy, việc điều trị bằng cabergoline giúp cải thiện chỉ số mỡ nội tạng VAI và các thông số chuyển hóa, song hiệu quả có sự khác biệt rõ rệt tùy theo nguyên nhân bệnh lý nền [8].
Những người có tiền sử bệnh gan, người có nguy cơ mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ hoặc có vấn đề về đường hô hấp cũng cần cảnh giác cao độ trước bất kỳ sự tăng cân mất kiểm soát nào, vì tình trạng thiếu oxy mạn tính có thể kết hợp cùng béo phì làm trầm trọng thêm các rối loạn chuyển hóa toàn thân [7], [5].
Kiểm soát cân nặng an toàn và bền vững
Để ngăn ngừa những hệ lụy nguy hiểm từ việc tăng mỡ nội tạng và kháng insulin cấp tính, việc điều chỉnh lối sống là biện pháp then chốt hàng đầu. Các can thiệp lối sống dẫn đến giảm cân thường tạo ra sự huy động ưu tiên đào thải mỡ nội tạng trước tiên [2]. Điều này có nghĩa là khi chúng ta bắt đầu giảm cân lành mạnh, lượng mỡ độc hại quanh các cơ quan sẽ được giải phóng nhanh hơn so với mỡ dưới da [2].
Mặc dù một số liệu pháp dùng thuốc như nhóm thiazolidinedione hoặc liệu pháp thay thế hormone đã từng được nghiên cứu để điều chỉnh sự phân bố mỡ và giảm thiểu nguy cơ tim mạch, nhưng một số phương pháp này phải được cân nhắc rất kỹ lưỡng do tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Do đó, việc tự ý sử dụng các loại thuốc hỗ trợ chuyển hóa hoặc cố tình áp dụng các chế độ ăn vỗ béo cấp tốc là điều tuyệt đối không nên làm.
Thay vì tìm cách thay đổi cân nặng trong chốc lát, mục tiêu an toàn là duy trì mức cân bằng năng lượng thông qua khẩu phần ăn hợp lý, hạn chế các loại đường tự do như fructose và các chất béo bão hòa có hại [2]. Đồng thời, duy trì thói quen đo chu vi vòng eo định kỳ sẽ giúp bạn sớm nhận diện sự tích tụ bất thường của mỡ nội tạng trước khi các biến chứng chuyển hóa xuất hiện [2].
Tăng cân quá nhanh trong thời gian ngắn không đơn thuần là sự thay đổi về vóc dáng mà là một cú sốc chuyển hóa thực sự đối với gan, hệ tim mạch và phổi. Giữ cho cân nặng tăng giảm ở mức độ vừa phải, kết hợp chế độ ăn uống khoa học và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa vàng để bảo vệ sức khỏe lâu dài. Trước khi thực hiện bất kỳ kế hoạch tăng cân hay giảm cân nhanh nào, bạn nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tối đa cho cơ thể.
