Người bị bệnh hen suyễn có nên dùng thảo dược ba gạc hoa đỏ?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại dược liệu tự nhiên để hỗ trợ sức khỏe khi mắc các bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc sử dụng thảo dược tùy tiện đôi khi dẫn tới những phản ứng sinh lý ngoài ý muốn, thậm chí gây nguy hiểm tính mạng. Đối với thắc mắc người bị hen suyễn có nên sử dụng thảo dược ba gạc hoa đỏ hay không, câu trả lời dựa trên các cơ chế bệnh học đường thở là tuyệt đối không nên tự ý sử dụng.

Nguyên nhân cốt lõi đến từ nguy cơ kích hoạt và làm trầm trọng thêm các đợt co thắt phế quản cấp tính, đe dọa trực tiếp chức năng hô hấp của người bệnh.

Bản chất của cơn hen và sự nhạy cảm đường thở

Bệnh hen suyễn là một tình trạng đặc trưng bởi sự tăng phản ứng đường thở trước nhiều kích thích khác nhau như dị nguyên, không khí lạnh hay gắng sức ^[1]. Ở những người mắc hen suyễn dị ứng, đường dẫn khí xuất hiện hiện tượng phì đại cơ trơn, tăng sinh tuyến nhầy cùng sự thâm nhiễm của bạch cầu ái toan ^[1]. Khi dị nguyên gắn kết với kháng thể IgE trên bề mặt dưỡng bào, các chất trung gian gây viêm như histamin hay bradykinin được giải phóng ồ ạt ^[1].

Hệ quả trực tiếp của chuỗi phản ứng này là làm co thắt cơ trơn phế quản, phù nề niêm mạc và tăng tiết dịch nhầy làm tắc nghẽn lòng ống dẫn khí ^[1]. Đáng chú ý, các chất trung gian giải phóng từ bạch cầu ái toan còn gây tổn thương biểu mô phế quản, từ đó kích thích phản xạ thần kinh phó giao cảm (phản xạ phế vị) làm phế quản co thắt mạnh hơn và tiết nhầy nhiều hơn ^[1]. Hiện tượng tắc nghẽn luồng khí ở bệnh nhân hen không chỉ đơn thuần do co thắt phế quản mà còn do phù nề viêm và các nút nhầy bít kín lòng đường thở ^[2].

Nguy cơ từ sự kích thích thần kinh phó giao cảm

Trong hệ thống điều hòa hô hấp, sự cân bằng trương lực thần kinh giữ vai trò then chốt đối với độ thông thoáng của phế quản. Khi hệ thần kinh phó giao cảm bị kích thích hoặc gia tăng hoạt tính, chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine sẽ gắn vào các thụ thể trên cơ trơn phế quản, trực tiếp gây co rút lòng đường thở và thúc đẩy bài tiết dịch nhầy.

Ở người bị bệnh hen, đường thở vốn đã có tính phản ứng quá mức với mọi tác nhân kích thích ^[1]. Bất kỳ yếu tố nào làm giảm hoạt động của hệ giao cảm hoặc đẩy mạnh trương lực phó giao cảm đều có thể trở thành ngòi nổ dẫn đến co thắt phế quản kháng trị. Các nghiên cứu sinh lý bệnh cho thấy cơ chế phản xạ phế vị đóng vai trò rõ nét trong việc làm tăng nặng phản ứng tắc nghẽn đường dẫn khí [1, 5]. Do đó, việc can thiệp bằng các chất tác động lên hệ thần kinh tự chủ cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh nguy cơ khởi phát cơn hen ác tính.

Nghiên cứu thực nghiệm về phó giao cảm và co thắt phế quản

Vai trò của hệ phó giao cảm và sự phản ứng của đường thở đã được phân tích qua nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Trong một nghiên cứu công bố năm 1977, các nhà khoa học đã kiểm tra vai trò của phản xạ co thắt phế quản qua dây thần kinh phế vị trên 6 tình nguyện viên mắc hen suyễn dị ứng khi hít dị nguyên cỏ phấn hương ^[3]. Kết quả cho thấy khi tiếp xúc dị nguyên đơn thuần, tình nguyện viên bị tăng sức cản đường thở, hạn chế lưu lượng thở ra gắng sức và biến đổi thể tích phổi ^[3].

Khi những người này được dùng trước atropine sulfate - một chất ức chế phó giao cảm, thể tích thở ra gắng sức trong 1 giây (FEV1) đã tăng trung bình 0,380 lít (P < 0,025) và độ dẫn truyền đường thở riêng tăng trung bình 0,067 sec-1-cm H2O-1 (P < 0,005) ^[3]. Việc ức chế phó giao cảm giúp các đối tượng bắt đầu thử nghiệm với chức năng phổi tốt hơn và duy trì mức chức năng cao hơn ở một liều dị nguyên nhất định, dù atropine không ngăn chặn hoàn toàn phản ứng với dị nguyên ở liều rất cao ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 1976 trên 11 bệnh nhân có cơ địa dị ứng đã đánh giá hiệu quả của ipratropium-bromide (chất đối kháng cholinergic) sau khi gây co thắt phế quản nhân tạo bằng dị nguyên đặc hiệu và acetylcholine ^[4]. Kết quả ghi nhận đáp ứng điều trị phụ thuộc lớn vào mức độ co thắt phế quản trước đó, chứng minh rằng sự kích thích qua thụ thể cholinergic có khả năng làm biến đổi mạnh mẽ sức cản đường thở ^[4].

Khó khăn khi đường thở bị tắc nghẽn kháng trị

Khi xảy ra tình trạng co thắt phế quản nghiêm trọng, việc kiểm soát hô hấp trở nên vô cùng phức tạp và tiềm ẩn nguy cơ tử vong. Tình trạng co thắt cơ trơn phế quản có thể đảo ngược bằng các thuốc kích thích thụ thể beta như albuterol ^[1]. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người bệnh có thể gặp hiện tượng co thắt phế quản nghịch thường hoặc trơ với điều trị thông thường do phản ứng viêm tăng cao và tăng tính phản ứng đường thở ^[5].

Một báo cáo năm 2015 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 60 tuổi bị hen suyễn khó điều trị, nhập viện với tình trạng khó thở, thở khò khè và ho khan kéo dài 3 tuần ^[6]. Bệnh nhân có độ bão hòa oxy chỉ đạt 90% khi thở khí phòng và không đáp ứng với các phác đồ điều trị hen tiêu chuẩn ^[6]. Những ca bệnh co giật phế quản kháng trị này đòi hỏi phải rà soát kỹ lưỡng các bất thường phối hợp để tìm ra nguyên nhân cản trở luồng khí ^[6].

Đối với các cơn co thắt phế quản kịch phát đe dọa tính mạng tại khoa cấp cứu, khi bệnh nhân bị hạn chế luồng khí nghiêm trọng, ứ khí phổi và sức cản đường thở tăng cao, các bác sĩ thậm chí phải sử dụng tới các biện pháp cứu vãn chuyên sâu như khí mê bốc hơi đường hít để làm giãn cơ trơn phế quản ^[7].

Hiểu lầm về việc dùng thảo dược tự nhiên trị bệnh hô hấp

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Nhiều người bệnh hen suyễn khi thấy khó thở thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự uống với hy vọng trị dứt điểm căn nguyên.

Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo dược có dược tính rất phức tạp. Những loại cây chứa các alkaloid tác động lên hệ thần kinh tự chủ có thể vô tình làm tăng hoạt tính phó giao cảm hoặc ức chế hệ thần kinh giao cảm. Điều này phá vỡ thế cân bằng trương lực phế quản, khiến các cơ trơn đường thở co thắt đột ngột, làm nặng thêm tình trạng thiếu oxy mô ở người bệnh vốn có sẵn nền viêm phế quản mạn tính [5, 8].

Ai cần tuyệt đối tránh xa các thảo dược tác động thần kinh?

Nhóm đối tượng cần thận trọng cao độ và tránh xa các loại thảo mộc chưa qua chỉ định gồm:

• Người đã được chẩn đoán mắc hen phế quản ở mọi mức độ, từ hen dị ứng theo mùa đến hen dai dẳng ^[8].
• Bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc có tiền sử co thắt phế quản cấp tính phải nhập viện cấp cứu ^[7].
• Người có cơ địa dị ứng, tăng phản ứng phế quản với các tác nhân hóa học, dị nguyên môi trường hoặc bài test gắng sức [5, 6].
• Người đang trong đợt cấp của viêm đường hô hấp, có tổn thương niêm mạc phế quản và tăng tiết đờm dãi ^[2].

Lời khuyên kiểm soát bệnh an toàn trong đời sống

Người mắc bệnh hen suyễn cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn điều trị từ các bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Bệnh nhân không được tự ý ngừng thuốc xịt cắt cơn hay thuốc kháng viêm định kỳ để chuyển sang các bài thuốc thảo dược chưa rõ tác động sinh học.

Trong sinh hoạt hàng ngày, cần chủ động phòng tránh các yếu tố kích phát cơn co thắt phế quản như khói bụi, nấm mốc, phấn hoa, không khí lạnh và các bài tập gắng sức quá mức khi chưa khởi động kỹ [5, 6]. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như thở rít, nặng ngực, ho khan dai dẳng hoặc độ bão hòa oxy suy giảm, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp kịp thời ^[6]. Hãy luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ loại dược liệu hay sản phẩm hỗ trợ nào vào chế độ điều trị của mình.