Nhiều người thường trải qua những cơn ho khan dai dẳng từng cơn, gây ngứa rát cổ họng, tức ngực và cản trở giấc ngủ dù đã dùng nhiều loại thuốc ngậm hay siro giảm ho thông thường. Khi cơn buồn ho ập đến bất ngờ tại nơi công cộng hoặc trong phòng họp, phản xạ ho khạc dữ dội gần như không thể kìm nén, khiến không ít người bối rối và mệt mỏi. Trước tình trạng này, liệu các kỹ thuật tập thở chậm sâu, đặc biệt là tập thở bằng cơ hoành kết hợp với kỹ thuật kiểm soát luồng khí, có thực sự giúp ức chế và làm dịu phản xạ ho khan hay không?

Câu trả lời theo góc nhìn y học phục hồi chức năng phổi là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Các bài tập thở có kiểm soát kết hợp cùng liệu pháp ức chế ho đã được chứng minh giúp bệnh nhân làm chủ lại phản xạ đường thở, nâng cao ngưỡng kích thích và giảm tần suất ho một cách rõ rệt [1], [2]. Thay vì cố gắng ho tống hơi thật mạnh gây tổn thương niêm mạc họng, người bệnh hoàn toàn có thể chủ động ngắt cơn ho thông qua các bài tập điều hòa nhịp thở và thư giãn thanh quản [3], [4].

Vì sao phản xạ ho khan lại khó dứt điểm?

Ho bản chất là một phản xạ tự nhiên có chức năng bảo vệ đường thở, giúp tống xuất đờm dãi, bụi bẩn hoặc dị vật ra khỏi phổi và phế quản [5]. Tuy nhiên, trong trường hợp ho khan mạn tính hoặc ho dai dẳng sau viêm nhiễm, đường hô hấp trên và vùng thanh quản thường rơi vào trạng thái quá mẫn cảm [3], [4]. Hiện tượng này khiến cho một kích thích vô cùng nhỏ như một luồng gió lạnh, nói chuyện quá nhiều, mùi thơm nhẹ hay thậm chí chỉ là một hơi hít sâu đột ngột cũng có thể kích hoạt thụ thể ho tại thanh quản và dây thần kinh phế vị [4], [5].

Khi cảm giác buồn ho bùng phát dữ dội, người bệnh ho liên tục trong vô thức [3], [2]. Động tác ho gắng sức tạo ra áp lực rất lớn khiến hai dây thanh môn va đập mạnh vào nhau nhiều lần liên tiếp, làm trầm trọng thêm tình trạng viêm trợt, kích ứng cơ học và khô rát tại chỗ [3], [2]. Tình trạng này vô tình tạo nên một "vòng xoắn luẩn quẩn": niêm mạc càng kích ứng thì càng buồn ho, và càng ho dữ dội thì cổ họng càng bị tổn thương sâu sắc hơn [4], [2]. Ngoài ra, một số bệnh nhân còn gặp phải hội chứng chuyển động nghịch thường của dây thanh môn, nghĩa là dây thanh khép lại thay vì mở ra trong thì hít vào, gây cảm giác ngột ngạt khó thở và kích hoạt cơn ho kéo dài [3], [5].

Cơ chế kiểm soát cơn ho qua kỹ thuật tập thở

Liệu pháp ức chế ho hay vật lý trị liệu phục hồi chức năng giọng nói và hô hấp hoạt động dựa trên nguyên lý thay thế hành vi có chủ ý [3], [1]. Khi người bệnh cảm nhận được dấu hiệu sớm báo trước cơn ho sắp đến, thay vì phó mặc cho phản xạ ho tự động diễn ra, họ sẽ chủ động thực hiện một chuỗi động tác thở chậm, êm hoặc nuốt nước bọt nhằm ngăn cản hai dây thanh va chạm thô bạo vào nhau [3].

Việc tập thở cơ hoành kết hợp hít vào nhẹ nhàng bằng mũi và thở ra chậm qua miệng giúp điều hòa luồng khí đi qua thanh quản một cách mượt mà và ấm ẩm hơn. Động tác thở sâu và êm này giúp giảm hiện tượng tăng phản ứng quá mức của đường thở ngoài lồng ngực và thư giãn các nhóm cơ vùng thanh quản đang bị co thắt nghẽn cứng [1], [4]. Khi thanh quản không còn phải chịu các chấn thương cơ học liên tục từ những cú ho giật mạnh, tình trạng kích ứng tại chỗ sẽ thoái lui dần [4], [2]. Nhờ đó, tính nhạy cảm của phản xạ ho giảm xuống và ngưỡng kích thích ho được nâng lên đáng kể, giúp cơ thể lấy lại quyền kiểm soát tự chủ đối với đường thở [3], [2].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả của việc kết hợp các bài tập thở với chiến lược ức chế ho đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trên thế giới:

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn có đối chứng giả dược năm 2006 được thực hiện trên 87 bệnh nhân bị ho mạn tính dai dẳng dù đã điều trị nội khoa chuẩn mực [6]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp trị liệu ngôn ngữ chuyên sâu gồm 4 buổi thực hành kỹ thuật ức chế ho, tập thở và vệ sinh giọng, hoặc nhóm nhận liệu pháp giả dược [6]. Kết quả sau can thiệp cho thấy, nhóm can thiệp giảm rõ rệt điểm triệu chứng ho từ mức 8,9 xuống 4,6 điểm, triệu chứng khó thở giảm từ 7,9 xuống 4,7 điểm, triệu chứng giọng nói giảm từ 7,3 xuống 4,6 điểm và mức độ hạn chế hoạt động sinh hoạt giảm từ 2,3 xuống 1,6 điểm (tất cả p < 0,001) [6]. Dù nhóm giả dược cũng có sự cải thiện nhẹ, mức độ cải thiện ở nhóm can thiệp thực sự vượt trội hơn hẳn [6]. Đánh giá lâm sàng ghi nhận tỷ lệ cải thiện thành công đạt 88% ở nhóm can thiệp so với chỉ 14% ở nhóm giả dược [6].

Năm 2009, một nghiên cứu lâm sàng trên 87 bệnh nhân ho mạn tính kháng trị cũng xác nhận rằng chương trình trị liệu đa chiều gồm tập thở, vệ sinh thanh môn và ức chế ho giúp làm giảm rõ rệt các triệu chứng đường thở trên, cải thiện chất lượng âm học của giọng nói như kéo dài thời gian phát âm tối đa và giảm độ run giật của dây thanh [4].

Đến năm 2010, một nghiên cứu theo dõi 17 người trưởng thành bị ho khan mạn tính kháng trị được đánh giá toàn diện trước, trong và sau can thiệp liệu pháp ngôn ngữ và bài tập thở [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc cả chỉ số chủ quan lẫn khách quan [2]. Sau liệu trình, điểm chất lượng cuộc sống liên quan đến ho tăng từ trung vị 13,5 lên 16,9 điểm [2]. Tần suất ho đo lường tự động bằng máy giảm ngoạn mục từ trung bình 72,5 cơn ho/giờ xuống còn 25 cơn ho/giờ [2]. Đặc biệt, độ nhạy phản xạ ho trước chất kích thích capsaicin được cải thiện khi ngưỡng kích thích log C5 tăng từ 0,88 lên 1,65 [2]. Kết quả này chứng minh rằng việc can thiệp tập luyện giúp làm dịu kích ứng thanh quản, làm giảm cảm giác thôi thúc buồn ho và nâng cao ngưỡng chịu đựng của phản xạ ho [2], [7].

Năm 2020, một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên trên 18 bệnh nhân trưởng thành ho mạn tính điều trị ngoại trú tại bệnh viện tuyến ba đã so sánh hiệu quả giữa việc can thiệp trị liệu trực tiếp đơn thuần và can thiệp trực tiếp có bổ sung video quay sẵn để tự luyện tập thở và ức chế ho tại nhà [8]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện rất tốt về mức độ nghiêm trọng và tần suất triệu chứng ho, đồng thời việc có thêm video hướng dẫn tự tập không tạo ra sự chênh lệch vượt trội hay tăng độ chính xác so với việc được chuyên viên y tế hướng dẫn trực tiếp bài bản [8].

Các tổng quan y khoa năm 2018 và hướng dẫn quốc tế của Hiệp hội Hô hấp Châu Âu (ERS) cũng nhấn mạnh rằng liệu pháp ức chế ho đa mô thức ngoại trú, thường chỉ cần từ 2 đến 4 buổi hướng dẫn, là giải pháp phi dược lý an toàn và hiệu quả, rất đáng cân nhắc cho những người bị ho mạn tính không rõ nguyên nhân hoặc ho trơ với thuốc điều trị thông thường [3], [1], [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của phương pháp

Ưu điểm nổi bật nhất của việc tập thở và áp dụng kỹ thuật ức chế ho là tính an toàn, hoàn toàn không xâm lấn và không gây tác dụng phụ như các loại thuốc ức chế ho trung ương hay thuốc an thần [1]. Phương pháp này mang lại công cụ chủ động để người bệnh tự kiểm soát cơ thể ngay tại chỗ mà không bị lệ thuộc vào thuốc [3], [1]. Người bệnh không chỉ giảm được số cơn ho phiền toái mà còn cải thiện được tình trạng khàn tiếng, cảm giác nghẹn vướng cổ họng và nâng cao chất lượng cuộc sống hàng ngày [4], [6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của phương pháp là đòi hỏi sự kiên trì và thực hành đúng kỹ thuật [3], [8]. Các bài tập phục hồi chức năng hô hấp này tập trung vào khía cạnh điều hòa thần kinh - cơ và giảm tính quá mẫn cảm của đường thở chứ không thể thay thế việc điều trị nguyên nhân gốc rễ nếu ho xuất phát từ các bệnh lý thực thể nghiêm trọng [3], [5]. Nếu ho do viêm phế quản cấp nhiễm khuẩn, trào ngược dạ dày thực quản nặng hay do u bướu chèn ép, người bệnh vẫn cần được điều trị y khoa song song [5].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị ho khan

Rất nhiều người lầm tưởng rằng "cứ buồn ho là phải ho thật mạnh ra cho thông cổ họng". Trên thực tế đối với ho khan không có đờm, việc ho gắng sức không tống xuất được bất kỳ chất tiết nào mà chỉ khiến dây thanh môn va đập dữ dội, gây rách xước vi thể niêm mạc và khiến phản xạ ho bùng phát dữ dội hơn ở những phút tiếp theo [3], [4], [2].

Một hiểu lầm khác là tự ý mua thuốc kháng viêm corticosteroid dạng hít (ICS) về xịt họng mỗi khi ho dai dẳng. Theo các tài liệu y khoa chính thức, corticosteroid dạng hít chỉ phát huy tác dụng trên nền viêm đường thở có tăng bạch cầu ái toan hoặc ở bệnh nhân hen phế quản [3]. Các hướng dẫn điều trị khuyến cáo rõ ràng không nên kê đơn hoặc lạm dụng ICS cho người lớn bị ho mạn tính không rõ nguyên nhân mà không có tình trạng tăng phản ứng phế quản hay không tăng bạch cầu ái toan, bởi vì thuốc hoàn toàn không giúp cải thiện triệu chứng ho trong những trường hợp này [3].

Bên cạnh đó, việc chỉ xem lướt các đoạn video trên mạng mà không chú ý đến cảm giác thanh quản của bản thân thường không đem lại hiệu quả tối ưu bằng việc nắm vững nguyên lý tự cảm nhận dấu hiệu kích thích sớm để ngắt cơn ho chủ động [3], [8].

Ai nên thận trọng và cần đi khám bác sĩ trước?

Phương pháp tập thở và ức chế ho phù hợp nhất cho những người bị ho khan kéo dài sau nhiễm virus hô hấp, người được chẩn đoán ho mạn tính kháng trị, hoặc người có hội chứng chuyển động nghịch thường dây thanh môn sau khi đã được thăm khám y khoa toàn diện [3], [1], [5].

Người bệnh cần đặc biệt thận trọng và phải đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa ngay lập tức nếu cơn ho đi kèm các "dấu hiệu cờ đỏ" cảnh báo bệnh lý nguy hiểm:

  • Ho có đờm đặc màu vàng, xanh hoặc ho ra máu tươi lẫn máu cục.
  • Ho kèm theo sốt cao kéo dài, sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân, đổ mồ hôi trộm về đêm.
  • Khó thở dữ dội, thở rít thanh quản khi nghỉ ngơi hoặc đau tức ngực liên tục.
  • Bệnh nhân có tiền sử hút thuốc lá lâu năm hoặc đang có bệnh nền mạn tính nặng như suy tim, xơ phổi, giãn phế quản chưa được kiểm soát ổn định.
  • Bệnh nhân có biểu hiện khó nuốt vùng miệng - hầu hoặc có nguy cơ cao bị hít sặc thức ăn vào đường thở [7].

Hướng dẫn các bước áp dụng kỹ thuật ức chế ho trong đời sống

Để biến việc thở bằng cơ hoành và kỹ thuật ngắt ho thành phản xạ tự nhiên mỗi khi cơn buồn ho xuất hiện, bạn có thể thực hiện theo quy trình sau:

  1. Nhận diện sớm kích thích: Ngay khi cảm thấy có luồng ngứa râm ran, châm chích hoặc cảm giác tức nghẹn ở vùng hầu họng báo hiệu sắp sửa ho, hãy lập tức nhắc nhở bản thân không được mở miệng ho bật ra ngay [3].
  2. Kỹ thuật nuốt và khép nhẹ môi: Ngậm nhẹ môi, nuốt nước bọt một hoặc hai lần liên tiếp để làm ẩm thanh quản và giữ hai dây thanh ở trạng thái thư giãn [3].
  3. Thở chậm bằng cơ hoành: Đặt một tay lên ngực và một tay lên bụng để cảm nhận chuyển động. Hít vào thật chậm rãi và êm dịu bằng mũi trong khoảng 2 đến 3 giây sao cho bàn tay ở bụng phồng lên, hạn chế tối đa việc nhô cao lồng ngực. Luồng không khí đi qua mũi sẽ được lọc sạch, làm ấm và làm ẩm trước khi chạm vào thanh quản [3], [1].
  4. Thở ra chúm môi: Chúm nhẹ môi như đang chuẩn bị thổi tắt một ngọn nến ở xa và từ từ thở ra thật êm trong vòng 4 đến 5 giây để bụng xẹp xuống. Áp lực dương tạo ra khi thở chúm môi giúp giữ đường thở thông thoáng và dập tắt cảm giác co thắt thanh quản [1], [4].
  5. Lặp lại chu kỳ: Thực hiện liên tục 3 đến 5 nhịp thở êm sâu như trên cho đến khi cảm giác ngứa họng và xung lực thôi thúc buồn ho lắng dịu hoàn toàn [3], [2].
  6. Vệ sinh thanh môn và bù nước: Duy trì thói quen uống từng ngụm nước ấm nhỏ đều đặn trong ngày, hạn chế hắng giọng khô khốc và giữ ấm cổ họng khi thay đổi thời tiết để duy trì lớp ẩm tự nhiên bảo vệ niêm mạc [3], [1].

Nhìn chung, tập thở cơ hoành kết hợp kỹ thuật ức chế phản xạ ho là một giải pháp can thiệp phi dược lý đã được y học chứng minh mang lại hiệu quả rất rõ nét cho người hay bị ho khan phiền toái. Tuy nhiên, việc luyện tập cần sự kiên nhẫn và đúng kỹ thuật để mang lại kết quả bền vững. Người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hô hấp để loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm trước khi bước vào quá trình tự luyện tập phục hồi chức năng đường thở tại nhà.