Nhiều phụ nữ nhận thấy những ngày trước và trong kỳ kinh nguyệt, cơ thể dường như đau nhức dữ dội hơn bình thường. Một đêm mất ngủ hoặc chuỗi ngày thức khuya làm việc căng thẳng dường như khiến cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới trở nên khó chịu đựng hơn. Liệu đây chỉ là cảm giác tâm lý nhất thời hay thực sự có mối liên hệ sinh học giữa giấc ngủ và ngưỡng chịu đau?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học là có. Tình trạng thiếu ngủ, rối loạn nhịp sinh học và ngủ không đủ giấc trước chu kỳ kinh nguyệt có tác động trực tiếp làm gia tăng tính nhạy cảm với cơn đau vùng chậu và làm trầm trọng thêm các triệu chứng tiền kinh nguyệt [1].

Cơ chế sinh học: Giấc ngủ và ngưỡng chịu đau liên quan thế nào?

Thống kinh nguyên phát, hay đau bụng kinh không do bệnh lý vùng chậu, ảnh hưởng từ 45% đến 95% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [2]. Tình trạng này đặc trưng bởi các cơn co thắt tử cung đau đớn xuất hiện sát và trong kỳ kinh nguyệt [3]. Dù rất phổ biến, nhiều người vẫn xem đây là điều hiển nhiên mà bỏ qua các tác động sinh học sâu xa của nó lên hệ thần kinh [2].

Mối liên hệ giữa giấc ngủ và cơn đau mang tính chất hai chiều. Cơn đau kích thích liên tục vào hệ thần kinh trung ương mỗi tháng có thể dẫn đến hiện tượng tăng tính nhạy cảm đau (hyperalgesia) [4]. Khi các tín hiệu đau từ tử cung liên tục truyền về tủy sống và não bộ, hệ thần kinh trải qua hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương (central sensitization) [2]. Hậu quả là ngưỡng chịu đau của cơ thể bị hạ thấp, không chỉ ở vùng bụng dưới mà còn lan rộng ra các khu vực khác [2], [4].

Mặt khác, ngay trước khi kỳ kinh xuất hiện, phụ nữ bị thống kinh nguyên phát đã có những thay đổi sinh học rõ rệt [3]. Họ có nồng độ estrogen buổi sáng cao hơn, nồng độ prolactin trong giai đoạn hoàng thể cao hơn và thân nhiệt trung bình khi ngủ trên giường cao hơn so với người bình thường [3]. Thân nhiệt ban đêm tăng cao có liên quan trực tiếp đến việc sụt giảm giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh (REM) [3]. Khi cấu trúc giấc ngủ bị phá vỡ, cơ thể mất đi cơ chế ức chế đau tự nhiên, làm cho các kích thích co bóp tử cung trở nên đau đớn hơn rất nhiều [2], [3].

Nghiên cứu nói gì về giấc ngủ và mức độ đau kinh nguyệt?

Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã làm sáng tỏ mối liên hệ này trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Đầu tiên là nghiên cứu khảo sát cắt ngang công bố năm 2023 trên 519 nữ sinh trung học từ 15 đến 18 tuổi tại Gyeonggido, Hàn Quốc, trong giai đoạn đại dịch COVID-19 [1]. Nghiên cứu sử dụng thang đo thị giác (VAS) để đánh giá cường độ đau, thang điểm triệu chứng kinh nguyệt Cox (CMSS), công cụ sàng lọc triệu chứng tiền kinh nguyệt (PSST) và chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) [1]. Kết quả cho thấy khoảng 68% nữ sinh ngủ từ 7 giờ trở xuống mỗi đêm và 60% có chất lượng giấc ngủ kém [1]. Đáng chú ý, 64% đi ngủ sau 1 giờ sáng [1]. Việc đi ngủ muộn làm gia tăng đáng kể điểm số đau VAS (P = 0,05), mức độ nghiêm trọng và tần suất triệu chứng CMSS (cả hai P < 0,01), cũng như triệu chứng tiền kinh nguyệt PSST (P < 0,01) [1]. Ngủ ít hơn 5 giờ mỗi đêm làm tăng tần suất triệu chứng CMSS (P < 0,05) và triệu chứng PSST (P < 0,001); trong đó tác động lên triệu chứng tiền kinh nguyệt vẫn có ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã kiểm soát các biến số nhiễu (P < 0,05) [1]. Chất lượng giấc ngủ chung kém và các thành phần như thời gian vào giấc kéo dài, rối loạn giấc ngủ và rối loạn chức năng ban ngày đều ảnh hưởng rõ rệt đến tần suất triệu chứng kinh nguyệt [1]. Điểm giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền trong bối cảnh giãn cách xã hội vì dịch bệnh [1].

Thứ hai, một nghiên cứu sinh học năm 1999 so sánh giấc ngủ, thân nhiệt ban đêm và hồ sơ hormone giữa 10 phụ nữ trẻ bị thống kinh nguyên phát và 8 phụ nữ có chu kỳ kinh nguyệt bình thường [3]. Kết quả ghi nhận cơn đau kinh nguyệt làm giảm đáng kể chất lượng giấc ngủ chủ quan, hiệu quả giấc ngủ và giấc ngủ REM, nhưng không làm thay đổi giấc ngủ sóng chậm (SWS) so với giai đoạn không đau và nhóm đối chứng [3]. Đáng chú ý, ngay cả trước kỳ kinh khi chưa có cơn đau, nhóm phụ nữ bị thống kinh đã biểu hiện kiểu hình giấc ngủ khác biệt, thân nhiệt ban đêm cao hơn, nồng độ estrogen tăng ở giai đoạn giữa nang noãn, giữa hoàng thể và hành kinh, cũng như nồng độ prolactin cao hơn ở pha hoàng thể [3]. Cả hai nhóm đều bị giảm ngủ REM khi thân nhiệt tăng cao trong giai đoạn hoàng thể và hành kinh [3]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu tương đối nhỏ (18 người) [3].

Thứ ba, một thử nghiệm can thiệp chéo mù đôi năm 2018 trên 14 phụ nữ bị thống kinh nguyên phát (tuổi trung bình 27,5) kéo dài qua 3 chu kỳ kinh [5]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả của melatonin và meloxicam đối với giấc ngủ (đo bằng máy gia tốc actigraph và chỉ số PSQI) và mức độ đau (thang VAS) [5]. Tại thời điểm ban đầu, giấc ngủ của người bệnh bị suy giảm cả về mặt chủ quan lẫn khách quan, đi kèm mức độ đau cao [5]. Khi được can thiệp bằng melatonin hoặc meloxicam, giấc ngủ chủ quan được cải thiện, mức độ đau giảm, hiệu quả giấc ngủ khách quan tăng lên và thời gian đi vào giấc ngủ rút ngắn lại [5]. Trong đó, hiệu quả của melatonin vượt trội hơn so với meloxicam trong việc cải thiện các chỉ số này [5]. Nghiên cứu chỉ ra vai trò điều hòa nhịp sinh học của melatonin trong việc giảm đau và cải thiện giấc ngủ liên quan đến thống kinh, dù đây là nghiên cứu thí điểm với số lượng người tham gia khiêm tốn [5].

Thứ tư, nghiên cứu chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2009 trên 10 phụ nữ (21 ± 1 tuổi) bị thống kinh nguyên phát cho thấy nhóm dùng giả dược có tâm trạng kém hơn (P < 0,01), giảm hiệu quả giấc ngủ (P < 0,05), giảm ngủ REM (P < 0,05), tăng giấc ngủ giai đoạn 1 (P < 0,01) và tăng số lần chuyển giai đoạn giấc ngủ mỗi giờ (P < 0,05) [6]. Khi sử dụng diclofenac potassium liều 150 mg mỗi ngày, cơn đau kinh nguyệt được giảm bớt (P < 0,05), đồng thời hiệu quả giấc ngủ và tỷ lệ ngủ REM tăng lên (P < 0,05 và P < 0,01), tỷ lệ giấc ngủ giai đoạn 1 và số lần đổi giai đoạn giấc ngủ giảm (P < 0,05), chất lượng giấc ngủ chủ quan và độ tỉnh táo buổi sáng được cải thiện rõ rệt (P < 0,05) [6].

Hiện tượng quá mẫn cảm và biến đổi hệ thần kinh

Các bằng chứng khoa học khẳng định rằng đau bụng kinh không đơn thuần là một cơn đau cục bộ xuất hiện rồi biến mất theo ngày hành kinh. Một tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng phụ nữ bị thống kinh có độ nhạy cảm cao hơn với các kích thích đau thực nghiệm ở cả khu vực xuất hiện đau kinh nguyệt và các khu vực nằm ngoài vùng đau [2]. Hiện tượng tăng nhạy cảm đau này tồn tại ngay cả trong những giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt mà họ hoàn toàn không có triệu chứng đau [2].

Điều này được chứng minh cụ thể trong một nghiên cứu năm 2013 trên 12 phụ nữ bị thống kinh nặng và 9 phụ nữ không bị đau, sử dụng kỹ thuật tiêm nước muối ưu trương gây đau cơ sâu [4]. Kích thích được thực hiện ở vùng lưng dưới (vùng đau quy chiếu của kinh nguyệt) và cẳng tay (vùng xa) qua 3 giai đoạn: hành kinh, nang noãn và hoàng thể [4]. Kết quả cho thấy phụ nữ bị thống kinh biểu hiện sự tăng mẫn cảm rõ rệt đối với cơn đau cơ thực nghiệm tại cả lưng dưới lẫn cẳng tay (dựa trên điểm đau đỉnh VAS, diện tích dưới đường cong VAS và thời gian đau kéo dài hơn), bất kể chu kỳ kinh đang ở giai đoạn nào [4]. Điều này xác nhận những thay đổi lâu dài của hệ thần kinh trung ương vượt ra ngoài những ngày hành kinh [2], [4].

Nghiên cứu cập nhật năm 2023 cũng nhấn mạnh rằng đau bụng kinh từ trung bình đến nặng có liên quan đến việc tăng độ nhạy cảm bàng quang, gây đau và mót tiểu ở dung tích bàng quang thấp hơn [7]. Khoảng một phần tư phụ nữ trẻ bị thống kinh có bằng chứng về độ nhạy cảm bàng quang này, phản ánh sự nhạy cảm chéo giữa các tạng (viscero-visceral convergence giữa tử cung và bàng quang) tại hệ thần kinh trung ương [7]. Thống kinh nguyên phát còn có yếu tố di truyền với ước tính mức độ di truyền từ 57% đến 67% trong các nghiên cứu sinh đôi, liên quan đến các biến thể gen như NGF (liên quan đến tăng cảm giác đau) và ZMIZ1 (liên quan đến tự miễn) [7].

Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 58 phụ nữ chưa sinh con ghi nhận rằng liệu pháp nhiệt lạnh (cryotherapy) giúp giảm cường độ đau từ 7,1 ± 1,4 xuống 1,8 ± 1,7 (p < 0,001), đồng thời cải thiện chất lượng giấc ngủ từ 6,90 ± 3,0 xuống 5,03 ± 2,5 trên thang điểm PSQI [8]. Bằng chứng này củng cố thêm rằng việc can thiệp giảm đau hiệu quả có tác động tích cực đến việc phục hồi chất lượng giấc ngủ [8].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đau bụng kinh là điều bình thường mà mọi phụ nữ đều phải chịu đựng và việc thiếu ngủ chỉ khiến cơ thể mệt mỏi chứ không ảnh hưởng đến mức độ đau [2]. Thực tế, sự thiếu ngủ và rối loạn nhịp sinh học tác động trực tiếp vào ngưỡng chịu đau của hệ thần kinh trung ương [2], [1].

Một hiểu lầm khác là cơn đau chỉ tồn tại trong vài ngày hành kinh rồi biến mất hoàn toàn mà không để lại di chứng. Dữ liệu khoa học cho thấy các cơn đau lặp đi lặp lại hàng tháng làm thay đổi lâu dài cách hệ thần kinh xử lý tín hiệu đau, làm tăng nguy cơ phát triển các hội chứng đau mãn tính khác sau này như hội chứng ruột kích thích, hội chứng bàng quang đau hoặc đau cân cơ vùng chậu [2], [4], [7].

Ai nên thận trọng?

Những phụ nữ có các đặc điểm sau cần đặc biệt chú ý và nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa:

  • Những người thường xuyên ngủ dưới 5 giờ mỗi đêm hoặc có thói quen thức rất khuya (sau 1 giờ sáng) và gặp phải cơn đau kinh nguyệt dữ dội [1].
  • Phụ nữ có cơn đau không đáp ứng với các biện pháp nghỉ ngơi thông thường hoặc đau lan kèm theo các triệu chứng tiết niệu như mót tiểu, tiểu gấp, đau bàng quang [7].
  • Những trường hợp nghi ngờ đau bụng kinh thứ phát do các bệnh lý thực thể như lạc nội mạc tử cung, lạc tuyến cơ tử cung (adenomyosis) hoặc u xơ tử cung [7]. Các tình trạng này cần được chẩn đoán hình ảnh và can thiệp y tế chuyên biệt, không nên tự điều trị tại nhà [7].
  • Phụ nữ có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, tim mạch hoặc thận cần thận trọng trước khi sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid như diclofenac hay meloxicam và bắt buộc phải tuân theo chỉ định của bác sĩ [5], [6].

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ nhịp sinh học và giảm đau

Để hạn chế tình trạng sụt giảm ngưỡng chịu đau trước kỳ kinh nguyệt, phụ nữ có thể áp dụng các thói quen sau:

  • Ổn định giờ giấc đi ngủ: Cố gắng duy trì thời gian ngủ trên 7 giờ mỗi đêm và tránh thức khuya sau 1 giờ sáng, đặc biệt là trong giai đoạn hoàng thể (khoảng 1-2 tuần trước khi hành kinh) [1].
  • Kiểm soát nhiệt độ phòng ngủ: Do thân nhiệt ban đêm có xu hướng tăng cao trong giai đoạn trước và trong kỳ kinh làm gián đoạn giấc ngủ REM, việc giữ phòng ngủ thông thoáng, mát mẻ có thể hỗ trợ duy trì chất lượng giấc ngủ tốt hơn [3].
  • Can thiệp giảm đau đúng cách: Khi xuất hiện cơn đau, việc kiểm soát sớm theo hướng dẫn y khoa (như sử dụng thuốc chống viêm phù hợp hoặc liệu pháp nhiệt) không chỉ giúp giảm đau mà còn bảo vệ cấu trúc giấc ngủ ban đêm [8], [6].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước, tập thể dục vừa phải và thư giãn tinh thần giúp điều hòa trục thần kinh - nội tiết, giảm bớt căng thẳng trước kỳ kinh [1].

Thiếu ngủ và đau bụng kinh tạo thành một vòng xoắn bệnh lý tác động qua lại lẫn nhau. Chăm sóc giấc ngủ đầy đủ và duy trì nhịp sinh học ổn định chính là biện pháp tự nhiên, hiệu quả giúp nâng cao ngưỡng chịu đau và cải thiện chất lượng sống cho phụ nữ trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt.