Nhiều người thường xuyên phải chịu đựng tình trạng bụng dạ bất an, vừa ăn xong bữa sáng đã phải vội vã tìm nhà vệ sinh, hoặc ngược lại, bị những cơn đau quặn thắt và táo bón hành hạ suốt nhiều ngày liền. Tình trạng này rất phổ biến ở những người mắc hội chứng ruột kích thích, một rối loạn tiêu hóa mạn tính tái đi tái lại gây nhiều phiền toái [1]. Nhiều người bệnh dù đã kiêng khem cẩn thận nhưng các triệu chứng vẫn bùng phát dữ dội mà không rõ nguyên nhân.
Các bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng thiếu hụt vitamin D có mối liên hệ mật thiết với mức độ nghiêm trọng của hội chứng ruột kích thích [2], [3]. Sự sụt giảm nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh không chỉ làm tăng độ nhạy cảm nội tạng mà còn liên quan đến phản ứng viêm mức độ thấp tại niêm mạc ruột, khiến các triệu chứng đường tiêu hóa trở nên nặng nề hơn [4], [5].
Cầu nối giữa vi chất ánh nắng và phản ứng viêm đường ruột
Hội chứng ruột kích thích từ lâu đã được xem là một vấn đề phức tạp với nhiều cơ chế bệnh sinh đan xen [5]. Bệnh liên quan đến tình trạng viêm nhẹ cục bộ ở niêm mạc ruột, sự kích hoạt của hệ miễn dịch toàn thân, biến đổi tính thấm thành ruột và gia tăng độ nhạy cảm của các dây thần kinh cảm giác nội tạng [5]. Bên cạnh đó, những thay đổi trong quá trình xử lý tín hiệu tại hệ thần kinh trung ương và rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột cũng góp phần thúc đẩy bệnh [5].
Vitamin D, hay dạng lưu hành chính trong máu là 25-hydroxyvitamin D, không chỉ đơn thuần là một vi chất giúp xương chắc khỏe mà còn đóng vai trò điều hòa miễn dịch mạnh mẽ [3], [5]. Khi cơ thể thiếu hụt loại vitamin này, khả năng kiểm soát phản ứng viêm tại hàng rào biểu mô ruột bị suy giảm [4], [5]. Sự căng thẳng thể chất cùng tình trạng viêm vi thể tại đường tiêu hóa có thể kích thích sản sinh các chất trung gian gây viêm như interleukin-6 (IL-6) và hormone giải phóng corticotropin (CRH), làm rối loạn nhu động ruột [4].
Thiếu vitamin D còn tác động tiêu cực đến chỉ số nhạy cảm nội tạng, khiến các đầu mút thần kinh ở ruột trở nên nhạy cảm quá mức với áp lực căng trướng hoặc thức ăn [6], [5]. Kết quả là ngay cả một kích thích co bóp nhẹ cũng có thể truyền tín hiệu đau đớn dữ dội về não bộ của người bệnh [6], [5].
Tỷ lệ thiếu hụt vitamin D đáng báo động ở người bệnh ruột kích thích
Tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích trong dân số nói chung dao động từ khoảng 7% đến 12% [7], thậm chí lên tới 11,2% ở một số thống kê dân số [5]. Điều đáng chú ý là phần lớn những bệnh nhân này đều nằm trong nhóm có nồng độ vitamin D trong máu thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [2], [5].
Một nghiên cứu mô tả cắt ngang công bố năm 2021 được thực hiện trên 71 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích tại phòng khám ngoại trú của một bệnh viện tuyến cuối ở Kathmandu, Nepal từ tháng 11 năm 2020 đến tháng 7 năm 2021 [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ người có nồng độ vitamin D huyết thanh ở mức thấp lên tới 61,97% [8]. Trong số những bệnh nhân có lượng vitamin D dưới chuẩn này, có 52,27% ở mức thiếu hụt nhẹ (insufficiency) và 47,72% rơi vào tình trạng thiếu hụt thực sự (deficiency) [8].
Tương tự, một nghiên cứu cắt ngang khác thực hiện trong 6 tháng tại một bệnh viện tuyến ba, công bố năm 2025 trên 120 bệnh nhân trưởng thành có các vấn đề tiêu hóa mạn tính bao gồm táo bón, đầy hơi, khó tiêu và hội chứng ruột kích thích [3]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận có tới 81,7% bệnh nhân bị thiếu vitamin D với nồng độ trung bình huyết thanh chỉ đạt 16,8 ng/mL [3].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ vitamin D giảm với sự gia tăng độ nặng của các triệu chứng tiêu hóa [3]. Cụ thể, lượng vitamin D thấp tương quan đáng kể với trào ngược nghiêm trọng (r = -0,31, p = 0,009), táo bón (r = -0,42, p < 0,001), đau bụng (r = -0,37, p = 0,003), tích tụ khí và đầy hơi (r = -0,34, p = 0,005), cùng tình trạng đại tiện không tự chủ (r = -0,27, p = 0,018) [3]. Ngoài ra, có tới 65% người tham gia ghi nhận sự gia tăng nồng độ cortisol và hormone tuyến cận giáp PTH [3].
Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về việc bổ sung vitamin D?
Để kiểm tra xem việc nâng cao nồng độ 25-hydroxyvitamin D có thực sự làm dịu tình trạng nhạy cảm viêm ruột hay không, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng [4], [6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng bằng giả dược được tiến hành từ tháng 2 năm 2017 đến tháng 5 năm 2018 tại Bệnh viện Rasoul-e-Akram, Tehran, Iran trên bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) từ 18 đến 65 tuổi theo tiêu chuẩn Rome IV [4]. Có 88 bệnh nhân bị thiếu hụt hoặc không đủ vitamin D tham gia và 74 người đã hoàn thành nghiên cứu [4]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp uống 50.000 IU vitamin D3 mỗi tuần, còn nhóm đối chứng dùng giả dược trong 9 tuần liên tục, đồng thời cả hai nhóm đều uống Mebeverine 135 mg hai lần mỗi ngày [4].
Kết quả sau 9 tuần cho thấy mức độ nghiêm trọng của triệu chứng theo thang điểm IBS-SSS và nồng độ chất gây viêm IL-6 ở nhóm uống vitamin D3 giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [4]. Trong nhóm dùng vitamin D3, điểm IBS-SSS và mức IL-6 đều giảm đáng kể so với thời điểm ban đầu [4]. Tuy nhiên, nồng độ hormone CRH trong máu không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [4].
Cũng trên chính nhóm 74 bệnh nhân thuộc thử nghiệm lâm sàng tại Bệnh viện Rasoul-e-Akram này, các nhà nghiên cứu đã đánh giá thêm về tâm lý, chất lượng sống và các chất dẫn truyền thần kinh [6]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung 50.000 IU vitamin D3 mỗi tuần ghi nhận sự cải thiện vượt trội về mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (p < 0,001), chất lượng sống (p = 0,049), điểm trầm cảm trên thang đo HADS (p = 0,023) và chỉ số nhạy cảm nội tạng VSI (p = 0,008) so với nhóm giả dược [6]. Dù vậy, không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm đối với triệu chứng đầy hơi, điểm lo âu, nồng độ serotonin (5-HT), 5-HIAA hay tỷ lệ 5-HIAA/5-HT [6].
Góc nhìn từ các phân tích gộp: Hiệu quả đến đâu?
Dù các nghiên cứu đơn lẻ ghi nhận kết quả rất hứa hẹn, các phân tích gộp quy mô lớn lại mang đến cái nhìn đa chiều và thận trọng hơn [2], [7].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã sàng lọc các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trước ngày 20 tháng 12 năm 2021 từ nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế lớn [2]. Dữ liệu tổng hợp từ 12 thử nghiệm lâm sàng với 1331 bệnh nhân ruột kích thích khẳng định rằng người mắc bệnh này có nồng độ vitamin D huyết thanh tương đối thấp [2]. Việc bổ sung vitamin D giúp cải thiện đáng kể điểm số chất lượng cuộc sống nhưng lại chưa mang lại tác động rõ rệt có ý nghĩa thống kê đối với tổng điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (SSS) trên toàn bộ mẫu gộp [2].
Một phân tích gộp khác cũng công bố vào năm 2022, thu thập các bài báo xuất bản đến ngày 4 tháng 4 năm 2022 từ 6 cơ sở dữ liệu y khoa, đã tổng hợp 6 thử nghiệm với 616 bệnh nhân [7]. Phân tích kết hợp nhận thấy không có sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm dùng vitamin D và nhóm dùng giả dược trong việc giảm điểm IBS-SSS (MD: -45,82, khoảng tin cậy 95% [-93,62, 1,98], p = 0,06) [7]. Dẫu vậy, can thiệp vitamin D vẫn vượt trội hơn hẳn giả dược trong việc cải thiện chất lượng sống IBS-QoL (MD: 6,19, khoảng tin cậy 95% [0,35, 12,03], p = 0,04) và nâng cao nồng độ 25(OH)D trong máu (MD: 25,2, p = 0,00001) [7].
Trước đó, một tổng quan vào năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ 7 nghiên cứu (gồm 4 nghiên cứu quan sát và 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên) cũng đưa ra kết luận tương đồng [1]. Tất cả các nghiên cứu quan sát đều chỉ ra một tỷ lệ lớn bệnh nhân ruột kích thích bị thiếu vitamin D, đồng thời cho thấy mối tương quan nghịch giữa nồng độ vi chất này và độ nặng của bệnh [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng lúc bấy giờ vẫn còn hạn chế về quy mô mẫu, chưa đủ độ khái quát hóa cao để có thể xem vitamin D như một liệu pháp điều trị độc lập [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D cho bệnh đường ruột
Rất nhiều người lầm tưởng rằng vitamin D là "thần dược" có thể chữa khỏi hoàn toàn hội chứng ruột kích thích. Thực tế khoa học chỉ ra đây chỉ là yếu tố hỗ trợ điều hòa miễn dịch và cải thiện ngưỡng chịu đựng của thần kinh nội tạng [6], [5]. Việc bổ sung vitamin D không giải quyết được triệt để tất cả biểu hiện, chẳng hạn như triệu chứng đầy hơi hay nồng độ serotonin đường ruột vẫn không thay đổi trong thử nghiệm lâm sàng [6].
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý mua các chế phẩm vitamin D liều cao về uống kéo dài mà không qua xét nghiệm kiểm tra. Nhiều người bệnh nghĩ rằng uống càng nhiều thì đường ruột càng nhanh phục hồi. Đây là quan niệm nguy hiểm vì vitamin D là loại tan trong dầu, có khả năng tích lũy trong cơ thể và gây ngộ độc nếu nồng độ vượt quá ngưỡng an toàn.
Bên cạnh đó, không ít người bỏ qua các phương pháp điều trị nền tảng đã được bác sĩ chỉ định. Trong các nghiên cứu lâm sàng mang lại hiệu quả cao, bệnh nhân không chỉ dùng vitamin D đơn độc mà vẫn tiếp tục duy trì phác đồ chuẩn như dùng thuốc chống co thắt cơ trơn Mebeverine [4]. Vitamin D không thể thay thế lối sống lành mạnh hay thuốc chuyên khoa mà cần được phối hợp đồng bộ.
Ai nên thận trọng khi bổ sung vitamin D?
Mặc dù việc nâng cao nồng độ vitamin D là cần thiết cho người bị thiếu hụt, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Những người có tiền sử sỏi thận, bệnh lý thận mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa canxi không được tự ý sử dụng vi chất này.
Bệnh nhân mắc các rối loạn nội tiết phối hợp cũng cần đặc biệt lưu ý [3]. Nghiên cứu cho thấy có tới 65% người có vấn đề tiêu hóa mạn tính bị tăng nồng độ cortisol và hormone tuyến cận giáp PTH [3]. Việc sử dụng vitamin D liều cao trên nền rối loạn hormone tuyến cận giáp đòi hỏi phải theo dõi chặt chẽ chỉ số canxi huyết và chức năng nội tiết để tránh biến chứng nguy hiểm.
Những người đang dùng các thuốc điều trị tim mạch, thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc đường tiêu hóa khác cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung để tránh tương tác thuốc bất lợi. Việc tự ý tăng liều khi chưa xác định nồng độ 25(OH)D trong máu có thể dẫn đến quá liều không đáng có.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và khoa học
Để kiểm soát hội chứng ruột kích thích và cải thiện độ nhạy cảm của đường tiêu hóa một cách an toàn, người bệnh nên bắt đầu bằng việc đi kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu tại các cơ sở y tế [6], [3]. Bác sĩ sẽ dựa vào kết quả xét nghiệm để đánh giá chính xác mức độ thiếu hụt và chỉ định liều lượng phù hợp, tránh tình trạng tự phỏng đoán [6], [3].
Trong các thử nghiệm lâm sàng đem lại hiệu quả cải thiện triệu chứng và giảm viêm, liều lượng được áp dụng là 50.000 IU vitamin D3 mỗi tuần trong vòng 9 tuần liên tục dưới sự theo dõi của bác sĩ [4], [6]. Bệnh nhân không được tự ý sao chép mức liều cao này tại nhà nếu không có chỉ định chuyên môn rõ ràng từ cán bộ y tế [4].
Song song với việc điều trị y khoa, người bệnh có thể tăng cường tổng hợp vitamin D tự nhiên bằng cách tắm nắng hợp lý vào buổi sáng. Đồng thời, chế độ ăn uống nên bổ sung các thực phẩm lành mạnh giàu vitamin D như cá béo (cá hồi, cá thu), lòng đỏ trứng và các sản phẩm sữa phù hợp với thể trạng đường ruột. Việc kết hợp dinh dưỡng đầy đủ, kiểm soát căng thẳng và tuân thủ đơn thuốc chỉ định sẽ giúp hàng rào ruột khỏe mạnh hơn [4], [5].
Hội chứng ruột kích thích là một tình trạng mạn tính đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp toàn diện từ lối sống đến dinh dưỡng [1], [5]. Mối liên hệ giữa thiếu hụt vitamin D và sự gia tăng nhạy cảm viêm ruột đã mở ra một hướng hỗ trợ đầy tiềm năng giúp cải thiện chất lượng sống [2], [4], [6]. Tuy nhiên, người bệnh cần luôn lắng nghe cơ thể, chủ động xét nghiệm kiểm tra và thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào [6], [3].