Nhiều người khi cảm thấy cơ thể suy nhược, mệt mỏi kéo dài hoặc làm việc quá sức thường tìm đến các phòng khám tư, dịch vụ y tế tại nhà để yêu cầu tiêm vitamin B12 với hy vọng "hồi sức cấp tốc". Không ít người coi đây như một loại "thuốc bổ tăng lực" thần kỳ, giúp tinh thần minh mẫn và phục hồi thể lực tức thì sau những chuỗi ngày căng thẳng. Tuy nhiên, liệu việc tiêm loại vi chất này có thực sự mang lại nguồn năng lượng dồi dào như lời đồn thổi, và ai mới là đối tượng thực sự cần đến biện pháp dùng thuốc qua đường tiêm?
Thực tế y khoa cho thấy, tiêm vitamin B12 là một thủ thuật điều trị y tế có chỉ định nghiêm ngặt, hoàn toàn không phải là biện pháp bồi bổ đại trà hay liều "tăng lực" tức thời cho người mệt mỏi thông thường. Phương pháp này chỉ dành cho những bệnh nhân bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng, suy giảm khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa hoặc gặp các tổn thương thần kinh do thiếu B12 [1]. Việc người khỏe mạnh tự ý tiêm hoặc lạm dụng vitamin B12 không những không đem lại thêm năng lượng mà còn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khó lường [2].
Vai trò thực sự của vitamin B12 và cơ chế hấp thu trong cơ thể
Vitamin B12, hay còn gọi là cobalamin, là một loại vitamin tan trong nước đóng vai trò then chốt đối với sự phát triển và duy trì hoạt động khỏe mạnh của hệ thần kinh cũng như quá trình sản sinh các tế bào hồng cầu [2]. Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày (RDA) của vi chất này ở người bình thường tương đối nhỏ, chỉ vào khoảng 2,4 microgam mỗi ngày [1]. Vi chất này thường có mặt tự nhiên trong các loại thực phẩm nguồn gốc động vật hoặc thực phẩm bổ sung vi chất [2].
Ở người bình thường, quá trình hấp thu vitamin B12 từ chế độ ăn diễn ra tương đối phức tạp và phụ thuộc vào hệ thống các protein vận chuyển chuyên biệt trong đường tiêu hóa [3]. Quá trình này đòi hỏi sự tham gia bắt buộc của yếu tố nội tại do tế bào thành dạ dày tiết ra để gắn kết và đưa vitamin B12 đến ruột non hấp thu [1]. Do cơ chế hấp thu tự nhiên này rất dễ bị cản trở bởi các tổn thương ở dạ dày, ruột hoặc tình trạng thiếu hụt dịch vị, cơ thể sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng nếu chu trình vận chuyển này bị đứt gãy [1].
Trong nhiều thập kỷ, đường tiêm bắp được giới y khoa ứng dụng rộng rãi vì khả năng cung cấp sinh khả dụng rất ổn định, đạt khoảng 10% tổng liều tiêm, vượt trội hơn sự biến thiên thất thường của đường uống phụ thuộc thụ thể [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học về sau đã phát hiện ra một cơ chế quan trọng khác: cơ thể vẫn có khả năng hấp thu thụ động một lượng nhỏ vitamin B12 dạng tinh thể qua niêm mạc mà không cần đến yếu tố nội tại hay các chất vận chuyển [3], [1]. Cụ thể, khoảng 1% liều vitamin B12 tinh thể dùng ở mức trên 25 microgam có thể được hấp thu thụ động qua thành ruột, tương đương với 10 microgam khi dùng liều 1000 microgam [1]. Phát hiện này đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm điều trị, mở ra khả năng dùng đường uống liều cao thay vì lệ thuộc vào tiêm bắp [3].
Bằng chứng lâm sàng: Tiêm bắp liệu có vượt trội hơn đường uống?
Nhiều nghiên cứu quy mô đã đặt đường tiêm bắp và đường uống lên bàn cân để so sánh hiệu quả cải thiện nồng độ vitamin B12 trong máu. Báo cáo tổng quan đánh giá vai trò của vitamin B12 công bố năm 2023 cùng một tổng quan Cochrane đã kết luận rằng cả hai đường dùng (tiêm bắp và uống) đều có hiệu quả và độ an toàn tương đương nhau trong việc đưa nồng độ vitamin B12 huyết thanh trở lại mức bình thường [3]. Một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng còn ghi nhận nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh ở nhóm dùng đường uống liều cao đạt mức rất cao so với nhóm tiêm bắp ở mốc theo dõi 2 tháng và 4 tháng [1].
Bên cạnh đó, ba thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 158 bệnh nhân thiếu B12 do nhiều nguyên nhân khác nhau đã chứng minh việc uống bổ sung mang lại hiệu quả tương đương tiêm bắp trong việc chuẩn hóa nồng độ B12 và điều chỉnh các biến đổi huyết học sau thời gian điều trị dưới 4 tháng [4]. Một phân tích tổng hợp trên 108 bệnh nhân đã phẫu thuật cắt dạ dày hoặc bị vô toan dịch vị cho thấy dùng đường uống với liều từ 1000 đến 2000 microgam mỗi ngày trong những tuần đầu, sau đó duy trì hàng tuần và hàng tháng, đạt hiệu quả phục hồi nồng độ B12 tương đương hoặc thậm chí nhanh hơn tiêm bắp [1].
Hiệu quả này cũng được khẳng định rõ nét trên nhóm bệnh nhân đặc thù sau phẫu thuật ung thư dạ dày. Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2011 trên 30 bệnh nhân ung thư dạ dày đã cắt dạ dày toàn phần bị thiếu hụt B12 (dưới 200 pg/ml) được cho dùng mecobalamin đường uống liều 1500 microgam mỗi ngày trong 3 tháng [5]. Kết quả được so sánh với nhóm 30 bệnh nhân tương tự dùng cyanocobalamin tiêm bắp liều 1000 microgam hàng tuần trong 5 tuần đầu rồi chuyển sang tiêm hàng tháng [5]. Sau 30 ngày điều trị, nồng độ B12 huyết thanh ở cả hai nhóm đều tăng rõ rệt và duy trì ổn định đến ngày thứ 90, đi kèm hiện tượng giảm nồng độ homocysteine có hại [5]. Đáng chú ý, trong số 29 bệnh nhân có triệu chứng thần kinh trước điều trị ở nhóm uống, có tới 28 người thuyên giảm triệu chứng và 16 người hoàn toàn hết sạch triệu chứng thần kinh mà không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào [5].
Ngoài ra, đối với bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột mạn tính như bệnh Crohn, việc uống cyanocobalamin liều cao cũng được ghi nhận là phương pháp điều trị tấn công và duy trì hiệu quả cho tình trạng thiếu hụt B12, kể cả ở những người đã trải qua phẫu thuật cắt đoạn hồi tràng [4]. Những dữ liệu này khẳng định rằng, trong đa số trường hợp, người bệnh hoàn toàn có thể phục hồi tốt nhờ đường uống mà không bắt buộc phải chịu đau đớn từ mũi tiêm [3], [4].
Các lựa chọn thay thế mới: Viên ngậm dưới lưỡi và xịt mũi
Không chỉ dừng lại ở viên uống thông thường, y học hiện đại đã phát triển thêm các dạng dùng tiện lợi như viên ngậm dưới lưỡi và thuốc xịt qua đường mũi [3], [1]. Các dạng bào chế này giúp hoạt chất thẩm thấu trực tiếp vào hệ mạch máu niêm mạc, khắc phục nhược điểm gây đau buốt, tâm lý sợ hãi của tiêm bắp và sự kém dung nạp của đường tiêu hóa [3], [6], [7].
Một nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn năm 2019 dựa trên hồ sơ dược phẩm của 4.281 bệnh nhân trên 18 tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 tại Israel đã so sánh hiệu quả giữa 830 người tiêm bắp (chiếm 19,3%) và 3.451 người dùng viên ngậm dưới lưỡi (chiếm 80,7%) [7]. Kết quả cho thấy mức chênh lệch nồng độ B12 huyết thanh trung bình trước và sau điều trị ở nhóm dùng viên ngậm dưới lưỡi cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm tiêm bắp (252 ± 223 ng/L so với 218 ± 184 ng/L) [7]. Nhóm ngậm dưới lưỡi có tỷ số chênh (OR) giúp tăng nồng độ B12 lên tới 1,85 so với nhóm tiêm bắp [7]. Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng viên ngậm dưới lưỡi vượt trội hơn tiêm bắp về nhiều mặt và xứng đáng là lựa chọn hàng đầu cho bệnh nhân thiếu vi chất này [7].
Đối với đối tượng trẻ em, việc tiêm bắp định kỳ thường gây đau đớn dữ dội và tạo áp lực tâm lý nặng nề cho các bé [6]. Một nghiên cứu can thiệp năm 2020 trên 10 trẻ em bị thiếu hụt vitamin B12 được điều trị bằng dung dịch xịt mũi chứa hydroxocobalamin đã ghi nhận nồng độ B12 huyết thanh trung bình tăng vọt từ 126,3 pmol/l lên 1914,7 pmol/l mà không xuất hiện bất kỳ tác dụng phụ nào [6]. Dạng xịt mũi chứng minh là giải pháp thay thế an toàn, hiệu quả, giúp tăng tính tuân thủ điều trị và giảm bớt gánh nặng tâm lý cho bệnh nhi [6].
Hiểu lầm phổ biến: Tiêm vitamin B12 để "tăng lực" và trị mệt mỏi
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là coi vitamin B12 như một mũi tiêm "tăng lực" tức thì. Khi làm việc căng thẳng, thiếu ngủ, kiệt sức hoặc suy nhược, nhiều người tin rằng tiêm một liều B12 liều cao sẽ giúp cơ thể bừng tỉnh, tăng cường sinh lực và xua tan mệt mỏi. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định vitamin B12 chỉ trực tiếp giải quyết cảm giác mệt mỏi, uể oải khi tình trạng đó bắt nguồn từ việc cơ thể bị thiếu hụt vi chất này dẫn đến thiếu máu hoặc suy giảm chức năng thần kinh [2], [8]. Nếu một người có nồng độ vi chất hoàn toàn bình thường, việc tiêm thêm B12 không hề tạo ra bất kỳ nguồn năng lượng phụ trội nào cho cơ thể.
Thêm vào đó, không phải mọi tình trạng thiếu máu hay mệt mỏi đều do thiếu vitamin B12 gây ra. Điển hình như ở bệnh nhân mắc bệnh Crohn, một nghiên cứu ghi nhận khoảng 20% bệnh nhân bị thiếu máu nhưng không hề có trường hợp nào là thiếu máu hồng cầu to đặc trưng của thiếu B12 [4]. Đa phần tình trạng thiếu máu và suy nhược ở nhóm bệnh nhân này xuất phát từ hiện tượng thiếu sắt hoặc do tình trạng viêm mạn tính kéo dài [4]. Do đó, việc tự ý tiêm B12 khi cơ thể mệt mỏi mà không qua thăm khám xét nghiệm vừa không giúp cải thiện bệnh trạng, vừa khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội chẩn đoán đúng nguyên nhân thực sự gây suy nhược [4].
Ai mới là người thực sự cần tiêm vitamin B12?
Mặc dù đường uống và ngậm dưới lưỡi rất hiệu quả, đường tiêm bắp vẫn giữ vai trò cứu cánh thiết yếu trong các trường hợp bệnh lý nghiêm trọng. Đường tiêm bắp được chỉ định ưu tiên cho những người xuất hiện các triệu chứng thiếu hụt B12 mức độ nặng, người không dung nạp qua đường tiêu hóa, bệnh nhân không tuân thủ phác đồ bổ sung đường uống hoặc những trường hợp uống liều cao nhưng nồng độ vi chất trong máu vẫn không duy trì được mức an toàn [1].
Đặc biệt, ở những bệnh nhân trải qua phẫu thuật giảm béo như nối tắt dạ dày kiểu Roux-en-Y (RYGB) hoặc chuyển dòng mật tụy (BPD/DS), việc hấp thu dưỡng chất bị xáo trộn rất mạnh [1]. Dù một tổng quan hệ thống chỉ ra rằng liều B12 dưới 15 microgam là không đủ để khắc phục tình trạng thiếu hụt nhưng liều cực cao 10.000 microgam đường uống có thể ngăn ngừa thiếu hụt, một số nghiên cứu khác lại chỉ ra thuốc uống vẫn không đủ nâng nồng độ huyết thanh ở nhóm bệnh nhân này [1]. Do đó, Hiệp hội Chuyển hóa và Béo phì Anh (BOMSS) khuyến cáo bệnh nhân phẫu thuật RYGB và BPD/DS cần được tiêm bắp vitamin B12 định kỳ 3 tuần một lần để phòng ngừa biến chứng thiếu hụt kéo dài [1].
Theo hướng dẫn của Hiệp hội Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ, phác đồ điều trị thiếu hụt vitamin B12 bằng đường tiêm thường là tiêm bắp 1 mg cyanocobalamin hàng tuần trong 8 tuần liên tục, sau đó duy trì 1 mg mỗi tháng suốt đời; hoặc người bệnh có thể lựa chọn dùng đường uống liều cao từ 1 đến 2 mg mỗi ngày suốt đời [2]. Các đối tượng có nguy cơ cao thiếu hụt cần được bác sĩ theo dõi định kỳ bao gồm người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người ăn chay trường nghiêm ngặt, bệnh nhân suy thận hoặc mắc các bệnh lý đường ruột mạn tính [2].
Cảnh báo an toàn: Rủi ro sốc phản vệ và gánh nặng chi phí
Việc tự ý tìm đến các mũi tiêm vitamin B12 tiềm ẩn những mối nguy hại nghiêm trọng đối với tính mạng mà người dùng không thể lường trước. Mặc dù tiêm bắp là liệu pháp quen thuộc nhất từ trước đến nay, thủ thuật này vẫn có thể gây ra phản ứng sốc phản vệ hiếm gặp nhưng vô cùng nguy hiểm [2]. Y văn từng ghi nhận trường hợp một phụ nữ 55 tuổi bị sốc phản vệ đe dọa tính mạng ngay sau khi tiêm bắp mũi thứ hai chứa cyanocobalamin để điều trị thiếu hụt vi chất [2]. Đặc biệt, việc sử dụng vitamin B12 qua đường tiêm tĩnh mạch còn liên quan trực tiếp đến nguy cơ sốc phản vệ cấp tính [1].
Ngoài nguy cơ sốc phản vệ đe dọa tính mạng, mũi tiêm bắp còn gây ra cảm giác đau đớn, khó chịu tại vị trí tiêm và làm gia tăng nguy cơ tụ máu, chảy máu nguy hiểm ở những bệnh nhân đang phải điều trị bằng thuốc chống đông máu [3]. Bệnh nhân dùng đường tiêm cũng phải thường xuyên đến các cơ sở y tế, gây bất tiện lớn cho sinh hoạt hàng ngày [3], [8].
Về mặt kinh tế y tế, việc duy trì tiêm bắp tạo ra gánh nặng tài chính không nhỏ cho cả người bệnh lẫn hệ thống y tế công cộng [3], [8]. Một nghiên cứu phân tích tác động ngân sách tại Ontario (Canada) đã chỉ ra rằng việc tiêm bắp vitamin B12 tạo ra chi phí y tế và sự bất tiện rất lớn cho bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên [8]. Các chuyên gia kinh tế y tế nhận định việc chuyển đổi từ tiêm bắp sang dùng thuốc uống liều cao sẽ giúp tiết kiệm nguồn ngân sách khổng lồ cho hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng [8]. Nhờ những lợi ích toàn diện này, các quốc gia có nền y tế tiên tiến như Thụy Điển và Canada đã áp dụng rộng rãi việc dùng vitamin B12 đường uống thường quy để điều trị thiếu hụt; trong khi Anh cũng chấp nhận đường uống cho các trường hợp thiếu hụt không triệu chứng hoặc dùng để điều trị duy trì và dự phòng [3], [4].
Lời khuyên áp dụng thực tế và khuyến cáo chuyên môn
Để bảo đảm cơ thể luôn nhận đủ lượng vi chất cần thiết mà không phải đối mặt với nguy cơ y tế, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng. Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày của vitamin B12 ở người trưởng thành chỉ là 2,4 microgam, hoàn toàn có thể đáp ứng được thông qua việc tiêu thụ các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [1], [2]. Khi chế biến món ăn hàng ngày, cần nấu chín thực phẩm đúng cách để bảo toàn tối đa hàm lượng vitamin hòa tan.
Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao như người ăn chay thuần, người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người có tiền sử cắt dạ dày, viêm ruột, việc tầm soát định kỳ nồng độ B12 huyết thanh là điều hết sức cần thiết [5], [2], [4]. Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ B12 thấp, người bệnh nên ưu tiên trao đổi với bác sĩ về việc sử dụng các dạng thuốc uống liều cao (1000 đến 2000 microgam mỗi ngày), viên ngậm dưới lưỡi hoặc xịt mũi trước khi tính đến biện pháp tiêm [3], [1], [6], [7]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tuyệt đối tránh tự ý tiêm bắp để phòng ngừa nguy cơ xuất huyết mô sâu [3].
Tóm lại, vitamin B12 là một vi chất thiết yếu cho sức khỏe hệ thần kinh và máu, nhưng không thể sử dụng bừa bãi như một loại thần dược chống mệt mỏi hay tăng cường thể lực tức thì [2]. Tiêm bắp là một phác đồ y khoa có chỉ định chặt chẽ, tiềm ẩn nguy cơ dị ứng nghiêm trọng và tốn kém chi phí hơn nhiều so với đường uống [3], [2], [8]. Thay vì tự ý tìm kiếm các dịch vụ tiêm truyền không rõ nguồn gốc, người dân khi gặp các triệu chứng suy nhược kéo dài cần đến các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị phù hợp nhất.
