Bước vào giai đoạn ăn dặm, trẻ bắt đầu làm quen với tinh bột, đạm và chất xơ thay vì chỉ bú sữa. Sự thay đổi tính chất phân khiến nhiều phụ huynh tự ý mua men vi sinh (probiotic) cho con uống hàng ngày để "ổn định bụng dạ".
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để khuyến cáo bổ sung men vi sinh thường xuyên cho trẻ ăn dặm khỏe mạnh nhằm tiêu hóa thức ăn mới. Hệ vi sinh đường ruột của trẻ có cơ chế tự thích nghi tự nhiên khi chuyển từ chế độ ăn lỏng sang thức ăn đặc [1]. Dù sữa công thức và thực phẩm ăn dặm thường được nhắm tới để bổ sung probiotic, giới khoa học vẫn thiếu thông tin về cơ chế tác động cũng như dữ liệu về ảnh hưởng sức khỏe lâu dài ở trẻ nhỏ [2].
Hệ vi sinh đường ruột tự chuyển dịch khi gặp thức ăn mới
Giai đoạn ăn dặm kéo dài từ 6 đến 24 tháng tuổi đánh dấu bước chuyển từ chế độ ăn hoàn toàn bằng chất lỏng sang thức ăn đặc để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng [1]. Quá trình này trùng khớp với giai đoạn trưởng thành tự nhiên của hệ vi sinh vật đường ruột ở trẻ [1].
Một tổng quan công bố năm 2025 đã phân tích 43 nghiên cứu xuất bản từ tháng 1/2004 đến tháng 10/2024 về tác động của ăn dặm lên đường ruột trẻ nhỏ [1]. Kết quả ghi nhận độ đa dạng sinh học nội tại (alpha-diversity, tức sự phong phú của các loài vi khuẩn trong một mẫu phân) tăng lên tự nhiên sau khi trẻ bắt đầu ăn thức ăn đặc [1]. Trong 6 tháng đầu đời, họ vi khuẩn Bifidobacteriaceae chiếm ưu thế trong ruột trẻ [1]. Khi trẻ tiếp xúc thức ăn đặc như tinh bột hay thịt cá, hệ vi sinh tự động chuyển dịch sang các nhóm vi khuẩn mới gồm Lachnospiraceae, Ruminococcaceae và Clostridium spp. [1].
Thời điểm bắt đầu ăn dặm cũng có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh, dù kết quả giữa các nghiên cứu chưa thống nhất [1]. Nhìn chung, tác động của từng thành phần thực phẩm riêng lẻ lên hệ vi sinh vẫn còn mâu thuẫn và ít bằng chứng để đưa ra kết luận cuối cùng, do sự khác biệt về thiết kế nghiên cứu, cách đo lường lượng ăn và thời gian theo dõi ngắn [1].
Thực phẩm tự nhiên điều hòa vi khuẩn đường ruột thế nào?
Thay vì phụ thuộc chế phẩm men vi sinh, chính các thực phẩm tự nhiên trong bữa ăn dặm đóng vai trò định hình hệ vi sinh đường ruột. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của bột việt quất sấy thăng hoa lên đường ruột trẻ bú mẹ tại khu vực đô thị Denver (bang Colorado, Mỹ) [3].
Nghiên cứu tuyển chọn 76 cặp mẹ - con và có 61 cặp hoàn thành thử nghiệm, chia làm nhóm dùng việt quất (30 trẻ) và nhóm giả dược (31 trẻ) [3]. Trẻ từ 5 đến 12 tháng tuổi được ăn tối đa 10 g bột việt quất sấy thăng hoa hoặc bột giả dược có cùng mức năng lượng mỗi ngày, pha với chất lỏng hoặc bán lỏng thành dạng nghiền (puree) [3]. Mẫu phân được thu thập định kỳ 2 tháng một lần để phân tích độ đa dạng và thành phần vi khuẩn, kết hợp theo dõi chiều dài, cân nặng và lượng ăn [3].
Kết quả cho thấy không có sự khác biệt giữa hai nhóm về tổng năng lượng, lượng chất dinh dưỡng đa lượng từ thức ăn dặm hay chỉ số tăng trưởng [3]. Độ đa dạng vi sinh đường ruột tăng lên theo thời gian ở cả hai nhóm [3]. Tuy nhiên, nhóm ăn việt quất có xu hướng dồi dào các nhóm vi khuẩn Veillonaceae, Flavonifractor, Subdoligranulum và Butryicicoccus hơn theo thời gian [3]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược lại nhiều vi khuẩn Actinomyces, Escherichia, Streptococcus và Romboutsia hơn [3]. Thử nghiệm kết luận việc đưa việt quất vào nhóm thực phẩm ăn dặm đầu tiên mang lại lợi ích tiềm năng cho quá trình phát triển và trưởng thành của hệ vi sinh ở trẻ bú mẹ [3].
Bên cạnh trái cây, nhóm thực phẩm giàu đạm cũng đang được giới khoa học theo dõi sát. Một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 được thiết kế trên tối đa 300 trẻ 5 tháng tuổi (gồm cả trẻ bú mẹ và bú sữa công thức) để so sánh trực tiếp chế độ ăn dặm giàu đạm từ thịt, sữa, thực vật hoặc nhóm chăm sóc tiêu chuẩn [4]. Trẻ được can thiệp từ 5 đến 12 tháng tuổi, đánh giá phân hàng tháng và theo dõi đến 24 tháng tuổi nhằm làm rõ tác động của từng nguồn đạm lên quỹ đạo tăng trưởng, nguy cơ thừa cân béo phì và sự phát triển vi sinh đường ruột [4].
Nghiên cứu về men vi sinh ở trẻ nhỏ nói gì?
Các dữ liệu về bổ sung probiotic trực tiếp hiện tập trung nhiều ở nhóm trẻ sinh non hoặc mô hình động vật, thay vì trẻ ăn dặm khỏe mạnh.
Một bài bình luận khoa học năm 2021 dẫn lại thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 132 trẻ sinh cực non có cân nặng lúc sinh dưới 1000 g [5]. Trẻ sinh non rất dễ mắc viêm ruột hoại tử và nhiễm trùng huyết trong những tuần đầu đời do hệ vi sinh bị xáo trộn và vi khuẩn gây bệnh từ môi trường bệnh viện phát triển quá mức [5]. Trong thử nghiệm, probiotic được tìm thấy ở hầu hết trẻ thuộc nhóm can thiệp và chỉ xuất hiện ở một vài trẻ nhóm giả dược (không ghi nhận nhiễm chéo Lactobacillus sang nhóm giả dược) [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ tương đối của chủng vi khuẩn probiotic L. reuteri đạt mức cao 45% vào tuần thứ nhất, nhưng nhanh chóng giảm xuống dưới 1% vào tuần thứ 5 dù trẻ vẫn được bổ sung đều đặn [5]. Do số lượng tuyệt đối của L. reuteri giữ mức tương đối ổn định, các nhà khoa học nhận định các vi khuẩn khác đã định cư, bám trụ hiệu quả hơn và dần "chiếm quyền" trong đường ruột [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2019 phân tích 18 nghiên cứu (xuất bản từ tháng 1/2000 đến tháng 1/2017) về dinh dưỡng đường tiêu hóa ở trẻ sinh non, trong đó có 4 nghiên cứu về các loại sữa, 5 nghiên cứu về chất xơ hòa tan (prebiotic) và 9 nghiên cứu về probiotic [6]. Kết quả sử dụng prebiotic và probiotic khác biệt giữa các nghiên cứu, nhưng phần lớn ghi nhận tác dụng kích thích phát triển vi khuẩn có lợi dòng Bifidobacteria [6]. Dù vậy, tổng quan khẳng định sữa mẹ ruột vẫn là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sinh non, giúp định hình cấu trúc và tăng độ đa dạng vi sinh đường ruột vượt trội so với sữa mẹ hiến tặng và sữa công thức [6].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm bổ sung chủng probiotic Bifidobacterium animalis subsp. lactis HN019 trên khỉ rhesus sơ sinh từ lúc mới đẻ đến 3 tháng tuổi [2]. Nhóm tác giả chia 15 cá thể khỉ nuôi riêng lẻ thành 3 nhóm (mỗi nhóm 5 con): bú sữa công thức pha probiotic, bú sữa công thức tiêu chuẩn và bú sữa mẹ [2]. Việc dùng sữa công thức chứa B. lactis làm giảm độ đa dạng vi sinh, tái cấu trúc quần thể vi khuẩn trong phân và làm thay đổi hệ chất chuyển hóa ở hai thời điểm đo cuối cùng [2]. Nhóm dùng probiotic tăng axit béo chuỗi ngắn cùng các chất threonine, axit amin chuỗi nhánh, urê, allantoin và dimethylglycine trong huyết thanh và nước tiểu, đồng thời giảm nồng độ chất miễn dịch CCL22 lưu hành so với nhóm dùng sữa công thức chuẩn [2]. Nghiên cứu cho thấy probiotic có vai trò điều hòa cách vi khuẩn đường ruột sử dụng axit amin, nhưng cũng chỉ rõ mỗi chủng có đặc tính riêng và việc bổ sung có thể làm giảm độ đa dạng vi sinh chung [2].
Ngoài việc cho trẻ uống trực tiếp, việc mẹ bổ sung dinh dưỡng cũng ảnh hưởng đến con. Một tổng quan hệ thống năm 2021 đánh giá tác động của việc mẹ bổ sung dinh dưỡng trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú [7]. Kết quả cho thấy khi mẹ uống probiotic trong lúc mang thai và cho con bú, vi khuẩn có lợi có thể định cư ở cả đường ruột của trẻ lẫn trong sữa mẹ, đồng thời có một số bằng chứng cho thấy nó điều chỉnh số lượng vi khuẩn ruột của trẻ và giảm lượng vi khuẩn trong sữa ở phụ nữ bị viêm tuyến vú [7]. Trong 3 nghiên cứu phân nhóm theo cách nuôi con, có 2 nghiên cứu báo cáo sự khác biệt lớn hơn về số lượng vi khuẩn đường ruột ở trẻ bú mẹ hoàn toàn so với trẻ bú sữa công thức khi sinh ra từ những bà mẹ được bổ sung dinh dưỡng [7]. Tuy nhiên, do chỉ có 3 nghiên cứu phân loại theo cách cho ăn nên chưa thể kết luận phương thức nuôi dưỡng có làm thay đổi hiệu quả bổ sung từ mẹ hay không [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh cho trẻ ăn dặm
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng men vi sinh uống vào sẽ định cư vĩnh viễn và tăng dần số lượng theo thời gian. Dữ liệu từ thử nghiệm trên 132 trẻ sinh non cho thấy ngay cả khi tiếp tục uống đều đặn, tỷ lệ chủng probiotic L. reuteri vẫn tụt từ 45% ở tuần đầu xuống dưới 1% ở tuần thứ 5 do các vi khuẩn tự nhiên khác phát triển lấn át [5].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại men vi sinh đều tốt như nhau và làm tăng độ đa dạng vi khuẩn đường ruột. Thực tế, các chủng probiotic khác nhau có đặc tính sinh học khác nhau [2]. Thử nghiệm trên khỉ sơ sinh cho thấy việc bổ sung đơn lẻ chủng B. lactis HN019 vào sữa công thức suốt 3 tháng thực chất lại làm giảm độ đa dạng tổng thể của hệ vi sinh trong phân, dù mang lại một số thay đổi về chuyển hóa axit amin và axit béo chuỗi ngắn [2]. Trong khi đó, việc giới thiệu thức ăn đặc tự nhiên trong giai đoạn ăn dặm lại giúp tăng độ đa dạng vi sinh một cách sinh lý [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng men vi sinh?
Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ vẫn còn chưa trưởng thành và dữ liệu về tác động sức khỏe lâu dài của probiotic trên người tiêu dùng nhỏ tuổi vẫn còn thiếu [2]. Do đó, phụ huynh không nên tự ý mua men vi sinh dùng dài ngày như một loại thực phẩm bổ sung bắt buộc khi trẻ tập ăn tinh bột hay đạm.
Đặc biệt, nhóm trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân (như trẻ sinh cực non dưới 1000 g) có hệ sinh thái đường ruột rất khác biệt so với trẻ sinh đủ tháng và đứng trước nguy cơ cao mắc viêm ruột hoại tử, nhiễm trùng huyết [5]. Mọi quyết định sử dụng probiotic cho nhóm trẻ này, hoặc trẻ đang có bệnh lý nền, trẻ đang dùng thuốc điều trị, bắt buộc phải có chỉ định và sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.
Cách hỗ trợ đường ruột thực tế khi trẻ tập ăn dặm
Thay vì tìm kiếm các chế phẩm men vi sinh công nghiệp, phụ huynh có thể hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột của trẻ phát triển khỏe mạnh trong giai đoạn từ 6 đến 24 tháng tuổi bằng chế độ dinh dưỡng tự nhiên [1]:
- Duy trì sữa mẹ tối đa có thể: Sữa mẹ luôn là nền tảng dinh dưỡng tối ưu giúp định hình cấu trúc và tăng độ đa dạng vi khuẩn có lợi cho đường ruột [6]. Người mẹ trong giai đoạn cho con bú có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc bổ sung dinh dưỡng hoặc probiotic cho chính mình, vì lợi khuẩn từ mẹ có thể truyền qua sữa mẹ và định cư tại ruột của trẻ [7].
- Đa dạng hóa thực phẩm tự nhiên dạng nghiền: Khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm (khoảng từ 5-6 tháng tuổi), hãy giới thiệu dần các thực phẩm giàu dưỡng chất được chế biến dạng nghiền (puree) pha cùng chất lỏng hoặc bán lỏng phù hợp độ tuổi [3]. Việc bổ sung các loại quả mọng như việt quất (nghiên cứu dùng mức tối đa 10 g bột sấy thăng hoa mỗi ngày) cùng đa dạng các nguồn đạm từ thịt, sữa và thực vật sẽ tự động thúc đẩy độ đa dạng vi sinh đường ruột tăng lên theo thời gian [4][3].
Tóm lại, sự thay đổi hệ vi khuẩn từ nhóm Bifidobacteriaceae sang các nhóm vi khuẩn tiêu hóa thức ăn đặc là quy luật trưởng thành tự nhiên khi trẻ ăn dặm [1]. Phụ huynh nên ưu tiên duy trì sữa mẹ và xây dựng thực đơn ăn dặm đa dạng thay vì lạm dụng men vi sinh dài ngày khi chưa có bằng chứng rõ ràng [2][6]. Nếu trẻ có biểu hiện rối loạn tiêu hóa kéo dài hoặc có bệnh nền, gia đình cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để được tư vấn hướng xử trí an toàn.
