Khi thấy con nhỏ đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, phản xạ quen thuộc của không ít bậc phụ huynh là lập tức cắt giảm toàn bộ khẩu phần đạm và chất béo. Bữa ăn của trẻ thường bị thu hẹp lại chỉ còn một bát cháo trắng loãng nấu với chút muối hạt, vì cha mẹ lo sợ thịt cá hay dầu mỡ sẽ làm hệ tiêu hóa đang yếu ớt phải làm việc quá sức.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định quan niệm kiêng khem triệt để này là hoàn toàn sai lầm. Trẻ đang bị tiêu chảy không cần và không nên kiêng hoàn toàn dầu mỡ và thịt cá, bởi cơ thể đang rất cần nguồn năng lượng đậm đặc cùng chất đạm để sửa chữa các tổn thương niêm mạc ruột. Việc bắt trẻ nhịn ăn hoặc chỉ ăn cháo muối loãng không giúp bệnh nhanh khỏi hơn mà còn làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng và kéo dài thời gian hồi phục.
Cơ chế ruột tổn thương: Vì sao cần đạm và chất béo?
Đường ruột của trẻ nhỏ được lót bởi hàng triệu nhung mao và vi nhung mao, đóng vai trò như những chiếc tua nhỏ làm nhiệm vụ hấp thu dưỡng chất và nước. Khi vi khuẩn hoặc virus tấn công, lớp biểu mô này bị bào mòn và tổn thương, khiến khả năng tiêu hóa tạm thời suy giảm. Dù vậy, ngay cả trong đợt viêm nhiễm cấp tính, hệ tiêu hóa vẫn giữ được phần lớn năng lực hấp thu các dưỡng chất cơ bản.
Nhiều phân tích y học chỉ ra rằng các thể tiêu chảy nhiễm trùng cấp tính ở mức độ nhẹ hoặc trung bình không gây ra những tổn thương chức năng hay giải phẫu quá nặng nề và kéo dài đối với bộ máy tiêu hóa [1]. Điều này cho phép cơ thể dung nạp tốt các chất dinh dưỡng dễ tiêu nếu được đưa vào sớm [1].
Để tái tạo lại các tế bào nhung mao đã bị phá hủy, cơ thể bắt buộc phải có nguồn axit amin dồi dào từ protein động vật như thịt, cá, trứng. Nếu thiếu hụt đạm, niêm mạc ruột sẽ chậm tái sinh, khiến tình trạng tiêu chảy trở nên dai dẳng hơn. Bên cạnh đó, dầu mỡ là nguồn cung cấp năng lượng có mật độ cao nhất trong khẩu phần ăn. Việc bổ sung một lượng chất béo phù hợp giúp bù đắp sự thiếu hụt năng lượng do phân thải ra ngoài, đồng thời hỗ trợ hấp thu các vi chất tan trong chất béo cần thiết cho hệ miễn dịch.
Ăn sớm hay để "ruột nghỉ ngơi": Nghiên cứu chứng minh điều gì?
Trước đây, trường phái cho "ruột nghỉ ngơi" bằng cách nhịn ăn trong vòng 24 đến 48 giờ từng phổ biến trong thực hành y khoa. Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng để kiểm tra tính chính xác của quan điểm này.
Một tổng quan hệ thống của Cochrane công bố năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 12 thử nghiệm lâm sàng với 1283 trẻ dưới 10 tuổi bị tiêu chảy cấp, trong đó có 1226 trẻ được đưa vào phân tích chi tiết [2]. Nhóm nghiên cứu chia các bệnh nhi thành nhóm cho ăn sớm trong vòng 12 giờ đầu từ khi bắt đầu bù dịch (724 trẻ) và nhóm cho ăn muộn sau hơn 12 giờ hoặc chỉ bắt đầu ăn sau 20 đến 48 giờ (502 trẻ) [2]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian kéo dài của đợt tiêu chảy giữa việc cho ăn sớm hay ăn muộn [2]. Việc cho trẻ ăn sớm không hề làm trầm trọng thêm triệu chứng bệnh mà còn ngăn ngừa sự sụt giảm dinh dưỡng [2].
Các khuyến cáo được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ tổng kết cũng khẳng định rằng phương pháp cho ăn sớm hiện nay đã được chấp nhận rộng rãi [3]. Trẻ bị tiêu chảy không cần phải áp dụng chế độ nhịn ăn để ruột nghỉ ngơi, cũng không cần thiết phải pha loãng sữa công thức hay loại bỏ lactose một cách có hệ thống [3]. Các loại thực phẩm thiết yếu phù hợp với lứa tuổi của trẻ hoàn toàn được khuyến khích sử dụng trong suốt quá trình nuôi dưỡng lại [3].
Bù đắp năng lượng và đạm giúp trẻ bắt kịp đà tăng trưởng
Khi bị tiêu chảy, trẻ mất đi một lượng lớn chất dinh dưỡng qua đường phân, dẫn đến tình trạng sụt cân nhanh chóng. Nếu không được bù đắp kịp thời, trẻ rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của suy dinh dưỡng và nhiễm trùng tái diễn.
Một nghiên cứu thực hiện năm 1996 tại Gambia trên 34 trẻ từ 4 đến 22 tháng tuổi bị sụt cân sau tiêu chảy cấp đã đánh giá hiệu quả của việc can thiệp chế độ ăn giàu năng lượng và đạm [4]. Các bệnh nhi được bổ sung khẩu phần ăn tăng 50% mức năng lượng và tăng 100% lượng đạm trong 14 ngày, bắt đầu ngay sau khi bù nước hoặc bắt đầu sau đó 2 tuần [4]. Kết quả ghi nhận mức tăng cân nhanh và có ý nghĩa thống kê rất cao (P < 0.001) trong vòng hai tuần can thiệp ở cả hai thời điểm [4]. Khi theo dõi toàn bộ chu kỳ 28 ngày, nhóm được bổ sung muộn có tổng mức tăng cân lớn hơn nhóm bổ sung sớm (P < 0.02), nhưng tốc độ tăng cân trong thời gian can thiệp là tương đương nhau [4]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc cho trẻ ăn tích cực và sớm bằng các thực phẩm giàu đạm, năng lượng sẵn có tại địa phương đóng vai trò trung tâm trong kiểm soát tiêu chảy và phòng chống suy dinh dưỡng [4].
Một thử nghiệm khác công bố từ năm 1982 cũng nghiên cứu về việc dùng hỗn hợp mì sợi và sữa công thức chứa casein để nuôi ăn sớm cho 11 trẻ suy dinh dưỡng nặng và 10 trẻ có dinh dưỡng tốt hơn bị tiêu chảy cấp [5]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ bị tiêu chảy cấp hồi phục tốt với chế độ ăn này, mặc dù lượng năng lượng đào thải qua phân có cao hơn so với trẻ khỏe mạnh bình thường [5]. Điều này minh chứng rằng hệ tiêu hóa của trẻ vẫn xử lý và hấp thu được lượng dưỡng chất quý giá từ thức ăn dạng tinh bột và đạm casein [5].
Xử trí với sữa mẹ và sữa công thức
Một băn khoăn lớn của các bà mẹ là liệu có nên ngừng cho con bú mẹ hoặc đổi sang loại sữa đắt tiền khác khi trẻ đang đi ngoài phân lỏng hay không.
Theo một đánh giá tổng quan về nuôi dưỡng trẻ bị tiêu chảy cấp năm 2007, trẻ bú mẹ khi bị viêm dạ dày ruột cấp cần tiếp tục được bú mẹ hoàn toàn mà không có bất kỳ sự gián đoạn nào [6]. Việc duy trì bú mẹ liên tục giúp trẻ phục hồi nhanh hơn và duy trì tình trạng dinh dưỡng tốt hơn [6]. Đối với những trẻ sử dụng sữa công thức không bị mất nước nặng, việc nhanh chóng quay trở lại chế độ ăn đủ khẩu phần cũng được cơ thể dung nạp rất tốt [6]. Hiện tượng bất dung nạp đường lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò thứ phát không phải là vấn đề đáng lo ngại trên lâm sàng đối với đại đa số bệnh nhi [6]. Do đó, nguyên tắc chung là cho ăn sớm trở lại với khẩu phần bình thường nhằm đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể [6].
Tuy nhiên, đối với một số trường hợp cụ thể, việc điều chỉnh loại sữa có thể mang lại lợi ích nhất định. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2004 tại Thái Lan trên 80 bé trai từ 3 đến 24 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp mất nước nhẹ hoặc vừa đã so sánh sữa không chứa lactose và sữa chứa lactose sau khi đã được bù nước bằng dung dịch điện giải trong 4 giờ đầu [7]. Kết quả ghi nhận thời gian tiêu chảy trung bình ở nhóm dùng sữa không lactose được rút ngắn 20,5 giờ so với nhóm dùng sữa có lactose thông thường (77,0 giờ so với 97,5 giờ; P = 0.002) [7]. Trong nghiên cứu này, có 6 trên 80 trẻ (tỷ lệ 7,5%) phải truyền dịch ngoài kế hoạch, trong đó nhóm sữa không lactose có 2 trẻ (5,0%) và nhóm có lactose có 4 trẻ (10,0%) [7].
Hiểu lầm thường gặp và tầm quan trọng của bù dịch
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là cho rằng đường ruột đang ốm cần được "thanh lọc" bằng cháo loãng nấu muối. Thực tế, cháo trắng loãng chủ yếu chỉ chứa tinh bột và nước, hoàn toàn thiếu hụt các axit amin thiết yếu, axit béo và vi chất. Việc chỉ ăn cháo trắng trong nhiều ngày khiến cơ thể trẻ phải tự phân giải các mô cơ để lấy protein phục vụ cho hệ miễn dịch, làm trẻ teo tóp nhanh chóng, suy giảm sức đề kháng và niêm mạc ruột càng lâu lành.
Một sai lầm khác là cha mẹ quá tập trung vào việc cầm tiêu chảy bằng thuốc hoặc kiêng ăn mà quên mất nguyên tắc cốt lõi: bù nước và điện giải kịp thời. Một nghiên cứu thực hiện năm 2003 tại Burkina Faso trên 4000 trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy cấp mất nước từ 10% trọng lượng cơ thể trở lên đã cho thấy tầm quan trọng của việc kết hợp bù dịch đúng cách và cho ăn sớm [8]. Nghiên cứu so sánh 3 phác đồ, trong đó nhóm áp dụng bù dung dịch độ thẩm thấu cao trong 3 giờ đầu kết hợp dung dịch độ thẩm thấu thấp trong ít nhất 3 giờ tiếp theo qua ống thông mũi dạ dày và cho ăn sớm đã giúp 90% bệnh nhi hồi phục thể trọng đáng kể chỉ sau 6 giờ đầu [8]. Nhóm này cũng ghi nhận lượng phân thải ra giảm đi rõ rệt và chỉ có 3% bệnh nhi phải nhập viện kéo dài, thấp hơn hẳn các nhóm khác [8].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh dinh dưỡng?
Mặc dù nguyên tắc cho ăn đủ chất được áp dụng rộng rãi, một số nhóm trẻ đặc thù cần có sự giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế để điều chỉnh chế độ ăn cho phù hợp.
Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp cần được cha mẹ theo dõi hết sức cẩn thận. Theo các chuyên gia, việc thiếu các nghiên cứu đầy đủ trên nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi đòi hỏi phụ huynh phải thận trọng, có thể cần cân nhắc sử dụng các loại sữa công thức không chứa lactose hoặc sữa thủy phân hoàn toàn nếu tình trạng tiêu chảy diễn tiến nặng hoặc kéo dài [6].
Ngoài ra, những trẻ có dấu hiệu bất dung nạp đường lactose thứ phát rõ rệt – biểu hiện qua việc phân có mùi chua nồng, sủi bọt, hậu môn tấy đỏ dữ dội và tình trạng tiêu chảy tăng lên mỗi lần uống sữa – cũng cần được bác sĩ đánh giá để chỉ định chuyển đổi loại sữa phù hợp [7]. Phụ huynh của những trẻ có bệnh nền mạn tính hoặc trẻ bị mất nước nặng, li bì, nôn ói liên tục không uống được cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức, không tự ý can thiệp chế độ ăn tại nhà.
Gợi ý áp dụng thực tế: Nấu gì cho trẻ tiêu chảy?
Chăm sóc trẻ tiêu chảy đúng cách không đòi hỏi những loại thực phẩm đắt đỏ hay phức tạp. Thay vào đó, cha mẹ nên tận dụng các nguồn thực phẩm quen thuộc, giàu dinh dưỡng và chế biến mềm, dễ tiêu.
Về chất đạm, cha mẹ nên chọn thịt nạc heo, thịt gà nạc (đã bỏ da), thịt bò hoặc các loại cá nạc thịt trắng. Nấu cháo cùng thịt băm nhuyễn hoặc ninh nhừ giúp trẻ dễ nuốt và dễ hấp thu. Lượng đạm vẫn nên duy trì đều đặn theo lứa tuổi của trẻ thay vì cắt bỏ.
Về chất béo, cha mẹ không nên loại bỏ hoàn toàn dầu mỡ khỏi khẩu phần. Khi nấu cháo hoặc súp cho trẻ, hãy thêm vào 1 đến 2 thìa cà phê dầu thực vật (như dầu đậu nành, dầu mè, dầu hạt cải) hoặc mỡ động vật cho mỗi bát cháo. Lượng chất béo này giúp làm mềm thức ăn, tăng đậm độ năng lượng và hỗ trợ hòa tan các vitamin cần thiết. Tránh các món chiên xào nhiều dầu mỡ ngập tràn hoặc thực phẩm quá nhiều chất béo công nghiệp vì có thể làm chậm quá trình rỗng của dạ dày, gây buồn nôn.
Nguyên tắc vàng trong giai đoạn này là chia nhỏ bữa ăn. Thay vì ép trẻ ăn 3 bữa lớn, hãy chia thành 6 đến 8 bữa nhỏ trong ngày để giảm tải áp lực cho đường ruột tại một thời điểm. Sau mỗi lần trẻ đi tiêu phân lỏng, cần bù lại lượng nước đã mất bằng dung dịch bù nước đường uống (ORS) theo đúng tỷ lệ pha chuẩn, kết hợp tiếp tục duy trì chế độ ăn thông thường.
Nhìn chung, tiêu chảy là một phản ứng của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh ở đường ruột, không phải là lý do để bắt trẻ phải chịu một chế độ ăn thiếu thốn dưỡng chất. Việc cung cấp đầy đủ chất đạm từ thịt cá và chất béo lành mạnh với lượng vừa phải chính là chiếc chìa khóa giúp tái tạo niêm mạc ruột và bảo vệ thể trạng của trẻ. Cha mẹ hãy bình tĩnh bù nước đúng cách, duy trì dinh dưỡng hợp lý và đưa trẻ đi khám khi có bất kỳ dấu hiệu mất nước nguy hiểm nào.
