Nhiều bậc phụ huynh nuôi con nhỏ thường lo lắng về việc liệu sữa mẹ có cung cấp đủ vi chất cho sự phát triển của trẻ hay không. Khi thấy trẻ biếng bú, chậm tăng cân hoặc rụng tóc vành khăn, không ít người tự ý tìm mua các sản phẩm bổ sung kẽm cho con uống ngay trong những tháng đầu đời.
Đối với trẻ sinh đủ tháng và phát triển khỏe mạnh, câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện nay là không cần thiết phải bổ sung kẽm thường quy trong 6 tháng đầu bú mẹ hoàn toàn. Lượng kẽm dự trữ tự nhiên tích lũy từ thai kỳ cùng với hàm lượng kẽm có độ khả dụng sinh học cao trong sữa mẹ đã đủ đáp ứng nhu cầu phát triển bình thường của trẻ trong giai đoạn này [1].
Cơ chế tự nhiên: Nguồn dự trữ thai kỳ và giá trị từ sữa mẹ
Cơ thể thai nhi tiếp nhận phần lớn lượng vi chất dinh dưỡng từ cơ thể người mẹ qua nhau thai trong suốt quá trình phát triển trong tử cung. Trong đó, khoảng 60% lượng kẽm của thai nhi được tích lũy vào cơ thể trong giai đoạn ba tháng cuối của thai kỳ [2]. Kho dự trữ kẽm này được tích lũy tại gan của trẻ sinh đủ tháng để chuẩn bị cho giai đoạn sơ sinh sau khi chào đời [1].
Bên cạnh lượng dự trữ sẵn có, nguồn sữa mẹ đầu đời đem lại nguồn vi chất vô cùng dồi dào. Sữa non của các bà mẹ có nồng độ kẽm rất cao ngay sau khi sinh [3]. Khi kết hợp kho dự trữ kẽm ở gan với lượng kẽm hấp thu từ sữa mẹ, nhu cầu sinh lý của trẻ sinh đủ tháng được bảo đảm trọn vẹn trong khoảng 6 tháng đầu đời [1].
Một nghiên cứu theo dõi 186 trẻ sinh đủ tháng và sinh non đã chỉ ra rằng trẻ bú sữa mẹ có nồng độ kẽm trong bạch cầu ở thời điểm 3 tháng tuổi đạt 92,8 ± 14,04 microgam/10^10 tế bào [3]. Mức nồng độ này cao hơn rõ rệt so với trẻ bú sữa công thức cùng độ tuổi, vốn chỉ đạt 49,3 ± 2,59 microgam/10^10 tế bào [3]. Điều này phản ánh khả năng hấp thu và sử dụng kẽm từ sữa mẹ đạt hiệu quả sinh học vượt trội trong giai đoạn đầu đời [3].
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung kẽm ở trẻ dưới 6 tháng tuổi
Tổ chức Quốc tế về Kẽm trong Dinh dưỡng (IZiNCG) kết luận rằng sữa mẹ là nguồn cung cấp kẽm đầy đủ cho trẻ trong khoảng 6 tháng đầu đời [1]. Kết luận này dựa trên khả năng sử dụng nguồn dự trữ kẽm có sẵn từ khi sinh cùng với thực tế là các thử nghiệm bổ sung vi chất không mang lại lợi ích nhất quán đối với trẻ sinh đủ tháng bú mẹ hoàn toàn [1].
Các nghiên cứu can thiệp bổ sung kẽm ngẫu nhiên có đối chứng ở các nước phát triển cho thấy kết quả rất hạn chế đối với trẻ dưới 6 tháng tuổi [1]. Cụ thể, trong một thử nghiệm hoàn thành trên nhóm trẻ sinh đủ tháng dưới 6 tháng tuổi tại Mỹ, những bé gái được bổ sung kẽm tăng cân nhiều hơn 3 gam/ngày so với nhóm không bổ sung trong giai đoạn từ 4 đến 7 tháng tuổi [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung này không mang lại bất kỳ tác động đáng kể nào đối với mức tăng trưởng chiều dài của bé gái, cũng như không làm thay đổi tốc độ tăng cân hay chiều dài của các bé trai [1].
Trong một nghiên cứu khác tại Mỹ theo dõi trẻ sinh đủ tháng từ 4 đến 10 tháng tuổi, can thiệp bổ sung kẽm hoàn toàn không mang lại hiệu quả lên sự phát triển thể chất hay các chỉ số chức năng ở cả bé trai lẫn bé gái [1]. Một nghiên cứu can thiệp tại Pháp trên nhóm trẻ từ 3 đến 11 tháng tuổi (phần lớn là người nhập cư châu Phi) ghi nhận các bé trai được bổ sung kẽm có mức tăng cân và chiều dài lớn hơn đáng kể sau 3 tháng so với nhóm dùng giả dược, nhưng hiệu quả này lại không xuất hiện ở các bé gái [1].
Đồng thời, phần lớn các thử nghiệm lâm sàng thường kéo dài thời gian can thiệp cho đến khi trẻ đạt 10 đến 11 tháng tuổi [1]. Do đó, các kết quả thu được không phản ánh riêng biệt hiệu quả của việc bổ sung kẽm đối với riêng nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi [1].
Sự biến thiên sinh lý của nồng độ kẽm từ sơ sinh đến khi ăn dặm
Nhiều cha mẹ lo lắng khi xét nghiệm máu thấy nồng độ vi chất của con giảm dần sau vài tháng đầu đời. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh lý học đã chỉ ra rằng đây là hiện tượng biến đổi tự nhiên của cơ thể trẻ nhỏ [3].
Theo nghiên cứu theo dõi 186 trẻ sơ sinh, nồng độ kẽm trong huyết tương và tế bào bạch cầu của tất cả trẻ bú mẹ đều ở mức cao khi mới sinh [3]. Sau đó, chỉ số này giảm dần theo thời gian và chạm mức thấp nhất vào khoảng 4 đến 6 tháng tuổi [3]. Diễn biến này hoàn toàn tương thích với nồng độ kẽm trong sữa mẹ, khi hàm lượng kẽm trong sữa non rất cao và giảm dần xuống mức thấp hơn rõ rệt sau 4 đến 6 tháng cho con bú [3].
Hiện tượng sụt giảm nồng độ kẽm trong máu và tế bào ở giai đoạn 4-6 tháng tuổi là một hiện tượng sinh lý thoáng qua [3]. Sau khi bước vào giai đoạn ăn dặm, nồng độ kẽm của trẻ tự động cải thiện và trở về mức bình thường vào lúc 9 tháng tuổi nhờ nguồn thực phẩm bổ sung [3]. Điều này củng cố quan điểm rằng trẻ cần được bổ sung thực phẩm kịp thời và cân bằng khi đến tuổi ăn dặm thay vì phải uống các chế phẩm vi chất đơn lẻ trong giai đoạn sơ sinh [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và theo dõi y tế
Mặc dù trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh không cần uống thêm kẽm, các bằng chứng y khoa nhấn mạnh nhóm trẻ sinh non hoặc nhẹ cân cần được quản lý dinh dưỡng chặt chẽ [2]. Vì 60% lượng kẽm của bào thai được tích lũy vào 3 tháng cuối thai kỳ, những trẻ sinh non bị mất đi giai đoạn tích trữ quan trọng này và có nguồn năng lượng dự trữ rất hạn chế [2].
Nghiên cứu cho thấy nồng độ kẽm huyết thanh ở trẻ sinh non nhẹ cân trước khi can thiệp ở các nhóm nghiên cứu đạt mức 62 ± 12,4 microgam/dl, 65 microgam/dl và 54 ± 14,4 microgam/dl [2]. Sau khi được bổ sung kẽm, nồng độ kẽm huyết thanh của trẻ tăng lên mức 105,8 ± 16,6 microgam/dl và 86,4 ± 24,7 microgam/dl [2]. Cùng với đó, cân nặng trung bình ở nhóm sinh non được bổ sung kẽm đạt 6.084 gam so với 5.280 gam ở nhóm chứng, hoặc 2.779 ± 638,7 gam so với 2.474,6 ± 441,8 gam; chiều dài cơ thể cũng đạt 23,7 cm so với 21,4 cm và 46,49 ± 2,6 cm so với 44,1 ± 2,8 cm [2].
Về phương diện phát triển thần kinh, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 100 trẻ sinh non bú mẹ cho thấy việc bổ sung kẽm đem lại nhiều lợi ích chức năng [4]. Khi đạt 40 tuần tuổi hiệu chỉnh thai, số lượng trẻ trong nhóm bổ sung kẽm thể hiện trạng thái tỉnh táo và khả năng tập trung bình thường theo lứa tuổi cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không bổ sung (P=0,02) [4]. Ngược lại, nhóm trẻ đối chứng có biểu hiện tăng kích thích cao hơn ở cả thời điểm 40 tuần tuổi thai (P=0,001) và lúc 3 tháng tuổi hiệu chỉnh (P=0,003) [4]. Chỉ số men phosphatase kiềm trong huyết thanh của nhóm bổ sung kẽm cũng cao hơn rõ rệt tại thời điểm 3 tháng tuổi hiệu chỉnh [4].
Dù vậy, ở nhóm trẻ sinh non, nồng độ kẽm trong bạch cầu lúc sinh lại được ghi nhận ở mức rất cao là 213,6 ± 46,91 microgam/10^10 tế bào, cao hơn có ý nghĩa so với trẻ sinh đủ tháng [3]. Điều này cho thấy động học phân bố kẽm ở trẻ sinh non rất phức tạp, đòi hỏi phải có chỉ định chuyên môn kỹ lưỡng [3].
Nguy cơ thiếu kẽm hiếm gặp ở trẻ bú mẹ hoàn toàn
Thiếu kẽm có triệu chứng ở trẻ bú mẹ hoàn toàn là bệnh lý hiếm gặp nhưng vẫn có thể xảy ra trong một số hoàn cảnh y khoa đặc thù [5].
Y văn ghi nhận trường hợp một bé trai sinh non 2 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn xuất hiện tình trạng thiếu kẽm có triệu chứng lâm sàng [6]. Bệnh nhi đã hồi phục hoàn toàn sau khi được bổ sung kẽm đường uống [6]. Các xét nghiệm chuyên sâu về hấp thu 65Zn qua niêm mạc ruột và cân bằng chuyển hóa đã loại trừ bệnh viêm da đầu chi ruột (acrodermatitis enteropathica) di truyền [6]. Đến 12 tháng tuổi, bệnh nhi phát triển khỏe mạnh và không còn cần bổ sung kẽm [6].
Một trường hợp khác được báo cáo là trẻ sinh non 3 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn nhập viện với các tổn thương chàm hóa quanh các lỗ tự nhiên và đầu chi [5]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ kẽm giảm thấp trong cả huyết thanh của trẻ lẫn trong sữa của người mẹ [5]. Tình trạng tổn thương da lành lại nhanh chóng sau khi bổ sung kẽm đường uống và việc bổ sung này được duy trì cho đến giai đoạn trẻ ăn dặm [5]. Đây là dạng thiếu hụt kẽm thứ phát hiếm gặp do nồng độ kẽm trong sữa mẹ quá thấp [5].
Trẻ chậm tăng trưởng: Bổ sung kẽm đơn lẻ có đủ?
Nhiều cha mẹ khi thấy con chậm lớn thường tự ý mua kẽm cho trẻ uống với hy vọng giúp con bắt kịp đà tăng trưởng. Tuy nhiên, một nghiên cứu trên 105 trẻ từ 2 tuổi trở xuống bị suy dinh dưỡng không do nguyên nhân thực thể (NOFTT) đã cho thấy hạn chế của việc bổ sung vi chất đơn lẻ [7].
Nghiên cứu tiến hành cho trẻ uống kẽm sulfat trong 6 tháng, phân tích trên nhóm trẻ sinh non và trẻ sinh đủ tháng [7]. Kết quả ở nhóm trẻ sinh non bị suy dinh dưỡng, việc uống kẽm giúp gia tăng nồng độ kẽm huyết thanh đáng kể với mức chênh lệch delta đạt 10,3 ± 26,4 microgam/dL so với mức giảm -8,8 ± 23,7 microgam/dL ở nhóm không bổ sung (p = 0,018) [7]. Mặc dù cải thiện được nồng độ kẽm trong máu, việc can thiệp này không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ yếu tố tăng trưởng IGF-1 cũng như chỉ số Z-score về cân nặng và chiều cao theo tuổi [7].
Đối với nhóm trẻ sinh đủ tháng bị suy dinh dưỡng, nồng độ kẽm huyết thanh sau 6 tháng bổ sung cũng tăng có ý nghĩa với mức delta đạt 16,8 ± 32,0 microgam/dL so với nhóm không uống là -10,0 ± 22,6 microgam/dL (p = 0,002) [7]. Dù các chỉ số IGF-1, Z-score cân nặng và chiều cao của nhóm trẻ đủ tháng có tăng sau 6 tháng can thiệp, mức tăng này lại không vượt trội hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm trẻ không được bổ sung [7].
Các nhà nghiên cứu kết luận rằng can thiệp hỗ trợ dinh dưỡng toàn diện mang lại hiệu quả bắt kịp đà tăng trưởng tốt hơn so với việc chỉ bổ sung một vi chất đơn lẻ như kẽm [7].
Hiểu lầm thường gặp và lưu ý an toàn cho cha mẹ
Một sai lầm rất phổ biến là việc cha mẹ xem hiện tượng nồng độ kẽm giảm nhẹ ở mốc 4-6 tháng là bệnh lý và vội vã cho trẻ sơ sinh uống chế phẩm bổ sung [3]. Trên thực tế, sữa mẹ vẫn là nguồn thức ăn tự nhiên lý tưởng nhất cho cả trẻ sinh đủ tháng lẫn sinh non từ lúc sinh cho đến 6 tháng tuổi [8]. Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra việc bổ sung kẽm đại trà cho trẻ đủ tháng bú mẹ hoàn toàn không mang lại lợi ích rõ rệt hay bền vững cho sự phát triển thể chất [1].
Việc tự ý cho trẻ sơ sinh uống các loại kẽm nhỏ giọt hoặc siro khi chưa có chỉ định y khoa có thể tiềm ẩn nguy cơ quá liều hoặc gây rối loạn tiêu hóa. Phụ huynh tuyệt đối không tự chẩn đoán thiếu vi chất qua các dấu hiệu mơ hồ bên ngoài để tự ý dùng thuốc. Khi nghi ngờ trẻ có các biểu hiện bất thường như viêm da quanh miệng, tiêu chảy kéo dài hoặc sụt cân, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện thăm khám để được bác sĩ đánh giá toàn diện [5].
Thực hành chăm sóc dinh dưỡng đúng cách cho trẻ
Để đảm bảo trẻ nhận đủ lượng kẽm và vi chất cần thiết cho sự phát triển toàn diện, cha mẹ nên áp dụng các khuyến cáo dinh dưỡng đã được khoa học chứng minh:
Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đối với trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh [1]. Sữa non và sữa mẹ trưởng thành cung cấp kẽm có độ khả dụng sinh học cao, kết hợp cùng lượng kẽm tích lũy tự nhiên từ thai kỳ sẽ bảo đảm cho trẻ tăng trưởng bình thường [1], [3].
Khi trẻ tròn 6 tháng tuổi, phụ huynh cần triển khai chế độ ăn dặm đúng thời điểm và khoa học [3]. Nguồn thức ăn bổ sung giàu dưỡng chất sau 6 tháng sẽ đảo ngược đà giảm kẽm sinh lý thoáng qua và đưa nồng độ kẽm của trẻ trở lại mức bình thường vào khoảng 9 tháng tuổi [3].
Đối với những trường hợp đặc biệt như trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân hoặc trẻ chậm tăng trưởng, việc can thiệp vi chất kẽm hay dinh dưỡng cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nhi [4], [7]. Can thiệp dinh dưỡng tổng thể luôn đóng vai trò quan trọng hơn việc chỉ dựa vào một loại thực phẩm chức năng đơn lẻ [7].
Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời là giải pháp tự nhiên và tối ưu nhất cho trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh [1]. Thay vì lo lắng thái quá và tìm kiếm các sản phẩm bổ sung kẽm không cần thiết, cha mẹ hãy tập trung duy trì nguồn sữa mẹ dồi dào và chuẩn bị cho trẻ chế độ ăn dặm đa dạng, cân đối khi trẻ tròn nửa năm tuổi [3].
