Uống thuốc huyết áp buổi sáng hay buổi tối cho hiệu quả bảo vệ tốt hơn?

Nhiều người có thói quen uống thuốc huyết áp ngay sau bữa sáng, trong khi không ít người lại được mách uống trước khi đi ngủ để phòng ngừa tai biến trong đêm. Thắc mắc về việc dùng thuốc vào sáng hay tối để đạt hiệu quả bảo vệ tim mạch cao hơn là băn khoăn rất phổ biến của người bệnh tăng huyết áp.

Thực tế các chứng cứ y học mới nhất cho thấy, đối với đại đa số người bệnh, thời điểm uống thuốc vào buổi sáng hay tối không tạo ra sự khác biệt lớn về hiệu quả ngăn ngừa biến cố tim mạch nguy hiểm ^[1]. Thay vì cố định giờ uống theo những lời truyền miệng, điều cốt lõi nhất là chọn được loại thuốc thích hợp và duy trì việc uống thuốc đều đặn mỗi ngày ^[1].

Vì sao có giả thuyết nên dùng thuốc vào ban đêm?

Khái niệm thời khắc trị liệu (chronotherapy) trong y học dựa trên việc đồng bộ hóa thời gian đưa thuốc vào cơ thể với nhịp sinh học tự nhiên ^[2]. Huyết áp của con người không phải một con số cố định suốt ngày đêm mà biến động liên tục theo chu kỳ sinh học.

Huyết áp ban đêm giữ vai trò chỉ dấu độc lập quan trọng đối với tiên lượng các bệnh lý tim mạch ^[2]. Ở một số trường hợp, chỉ số huyết áp đo được vào ban đêm thậm chí có giá trị dự báo các biến cố tim mạch trong tương lai vượt trội hơn chỉ số huyết áp ban ngày ^[3].

Thông thường khi ngủ, huyết áp của cơ thể sẽ hạ xuống thấp hơn so với ban ngày (gọi là dạng trũng huyết áp). Khi tác dụng của thuốc bị suy giảm dần vào ban đêm và sáng sớm, việc kiểm soát huyết áp ban đêm lẫn huyết áp sáng sớm có thể trở nên rất khó khăn ^[3]. Hơn nữa, tình trạng không kiểm soát được huyết áp ban đêm lại rất hay gặp ở người bệnh đang điều trị, với tỷ lệ ghi nhận từ 30% đến 60% ^[4]. Do đó, việc chuyển thời điểm dùng thuốc về buổi tối từng được kỳ vọng sẽ giúp đưa huyết áp ban đêm về mức an toàn ^[5].

Bằng chứng ban đầu: Kỳ vọng lớn từ các thử nghiệm đời đầu

Ý niệm về việc thời khắc đưa thuốc ảnh hưởng đến điều trị tăng huyết áp đã được ghi nhận từ thập niên 1970 ^[2]. Trong giai đoạn 1990 đến 2014, một đánh giá tổng quan y văn cho thấy việc dùng một hoặc nhiều loại thuốc hạ áp vào giờ đi ngủ giúp tái lập nhịp huyết áp sinh học bình thường và giảm nguy cơ mắc bệnh cùng tử vong do tim mạch so với dùng buổi sáng ^[5].

Đáng chú ý, nghiên cứu MAPEC theo dõi 3.374 người (bao gồm cả người bình thường và người tăng huyết áp) trong thời gian trung bình 5,6 năm ^[2]. Nhóm người bệnh tăng huyết áp trong thử nghiệm được yêu cầu uống toàn bộ thuốc vào buổi sáng hoặc uống ít nhất một loại thuốc trước khi đi ngủ ^[2]. Kết quả từ thử nghiệm MAPEC cho thấy việc dùng thuốc hạ áp vào ban đêm đem lại khả năng kiểm soát huyết áp hiệu quả hơn ở những người bị mất dạng trũng huyết áp sinh lý ^[2].

Sau đó, thử nghiệm Hygia Chronotherapy công bố trực tuyến năm 2020 báo cáo việc uống thuốc vào giờ đi ngủ giúp giảm tỷ lệ biến cố tim mạch và tử vong từ khoảng 40% đến 50%, đi kèm mức giảm huyết áp tâm thu/tâm trương ban đêm khi theo dõi lưu động thêm 3/2 mmHg ^[6]. Cả hai nghiên cứu này đều từng đưa ra kết luận việc uống thuốc ban đêm giúp giảm toàn bộ biến cố tim mạch lớn so với buổi sáng ^[1].

Bằng chứng phản biện: Vì sao giới chuyên môn hoài nghi?

Mặc dù các kết quả ban đầu tỏ ra ấn tượng, mức độ bảo vệ tim mạch trong nghiên cứu MAPEC và Hygia bị nhiều chuyên gia đánh giá là quá lớn đến mức khó tin khi đặt cạnh mức độ hạ áp khiêm tốn [4, 5]. Việc mức chênh lệch huyết áp chỉ khoảng 3/2 mmHg nhưng lại kéo theo mức giảm tử vong và biến cố tim mạch tới 40% đến 50% là điều rất khó giải thích về mặt lâm sàng ^[6].

Nghiên cứu HARMONY tiến hành so sánh thời điểm dùng thuốc sáng và tối cũng không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt nào đối với huyết áp lưu động 24 giờ hay huyết áp đo tại phòng khám ^[1]. Một thử nghiệm khác của Poulter và các đồng nghiệp thực hiện trên nhóm bệnh nhân dùng từ một loại thuốc hạ áp trở lên cũng chỉ ra huyết áp tâm thu và tâm trương 24 giờ, huyết áp ban ngày, ban đêm và đo tại viện không hề khác biệt giữa khung giờ sáng (6 giờ đến 11 giờ) và khung giờ tối (18 giờ đến 23 giờ) ^[6].

Đặc biệt, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên TIME tại Anh thực hiện trên quy mô lớn đã so sánh việc uống thuốc buổi tối và buổi sáng ở người trưởng thành mắc tăng huyết áp ^[1]. Kết quả từ thử nghiệm TIME khẳng định việc uống thuốc ban đêm không mang lại lợi ích vượt trội nào trong việc giảm biến cố tim mạch so với uống buổi sáng ^[3]. Do đó, nghiên cứu TIME kết luận thời điểm dùng thuốc không nên xem là yếu tố đáng kể khi tư vấn cho đa số người bệnh ^[1].

Dược động học hiện đại làm mờ ranh giới sáng - tối

Một lý do lớn khiến việc uống sáng hay tối không còn khác biệt nhiều nằm ở sự phát triển của các thuốc hạ áp hiện nay. Đối với các loại thuốc hạ áp tác dụng kéo dài có thời gian bán thải dài như amlodipine, hoặc các thuốc ức chế men chuyển (ACEI) hay ức chế thụ thể (ARB) dùng ở liều cao hoặc đủ liều, mức độ hạ huyết áp 24 giờ là tương đương nhau giữa các thời điểm uống ^[6].

Khi một viên thuốc có thể duy trì nồng độ ổn định trong suốt 24 giờ, huyết áp ban ngày hay ban đêm đều được kiểm soát đồng đều dù bệnh nhân uống lúc bắt đầu ngày mới hay trước khi lên giường ^[6]. Bằng chứng vững chắc nhất về mặt thời khắc trị liệu từng được ghi nhận tập trung ở hệ renin-angiotensin-aldosterone ^[5]. Một số nghiên cứu mẫu nhỏ cho thấy việc uống enalapril hoặc lisinopril vào buổi tối có thể giúp hạ huyết áp ban đêm tốt hơn so với buổi sáng ^[2]. Tuy nhiên, không phải nhóm thuốc nào cũng đạt được kết quả như mong đợi khi thay đổi giờ uống ^[5].

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng đối đầu vẫn đang tiếp tục được tiến hành nhằm làm rõ giả thuyết. Chẳng hạn thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên OMAN tại 15 bệnh viện ở Trung Quốc (thực hiện từ tháng 6/2022 đến tháng 4/2024, theo dõi 12 tuần) đã chọn ngẫu nhiên 720 bệnh nhân (tuổi trung bình 55,5; 56,8% là nam) chia vào hai nhóm uống vào buổi sáng (6:00 - 10:00) hoặc giờ đi ngủ (18:00 - 22:00) với viên kết hợp olmesartan 20 mg và amlodipine 5 mg [2, 3]. Điều này cho thấy giới khoa học vẫn tiếp tục kiểm chứng thận trọng từng hoạt chất cụ thể trước khi đưa ra khuyến nghị đại trà ^[4].

Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần đổi giờ uống thuốc huyết áp sang ban đêm là có thể phòng ngừa triệt để các cơn đột quỵ lúc rạng sáng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi hiện chưa có bằng chứng nhất quán cho thấy việc thường quy cho toàn bộ bệnh nhân uống thuốc vào giờ đi ngủ giúp cải thiện việc kiểm soát huyết áp ban đêm và huyết áp sáng sớm ^[3].

Uống thuốc ban đêm còn tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu tự ý áp dụng mà không có theo dõi y khoa. Dữ liệu y khoa còn thiếu hụt bằng chứng an toàn về tác hại tiềm tàng khi huyết áp ban đêm bị hạ xuống quá mức, ví dụ như làm tăng nguy cơ ngã, biến cố mạch máu não hay bệnh glôcôm ^[1]. Uống thuốc buổi tối cũng có thể làm suy giảm sự tuân thủ điều trị của người bệnh, do buổi tối dễ quên thuốc hoặc vướng lịch sinh hoạt ^[1].

Dù vậy, liệu pháp điều trị theo thời khắc không hẳn là vô hiệu với mọi người ^[7]. Một phân tích gộp năm 2025 từ 56 nghiên cứu ngẫu nhiên cho thấy một số nhóm đối tượng cụ thể có thể hưởng lợi nhiều hơn khi uống thuốc trước lúc đi ngủ về huyết áp tâm thu 24-48 giờ hoặc ban đêm ^[7]. Nhóm này gồm: người dưới 60 tuổi, người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên, các nghiên cứu có trên 50% nữ giới, hoặc người dùng thuốc chẹn kênh canxi ^[7]. Khi loại trừ dữ liệu từ các nghiên cứu gây tranh cãi của Hermida, tác dụng kiểm soát huyết áp vẫn được quan sát thấy ở bệnh nhân thừa cân, béo phì, và thuốc chẹn kênh canxi giúp giảm rõ rệt huyết áp tâm thu ban đêm ^[7]. Hiệp hội Tăng huyết áp Hàn Quốc cũng đồng thuận rằng với những người bị tăng huyết áp ban đêm hoặc ban sáng không kiểm soát được—thường kèm đái tháo đường, bệnh thận mạn, hoặc ngưng thở khi ngủ—việc uống thuốc ban đêm đã cho thấy hiệu quả hạ áp nhất định ^[3].

Áp dụng thực tế: Đâu là thời điểm vàng cho bạn?

Bởi vì các nghiên cứu cho kết quả trái ngược và bằng chứng hiện nay chưa đồng nhất, việc thường quy chỉ định toàn bộ người bệnh uống thuốc hạ áp vào ban đêm không được khuyến cáo đồng loạt [1, 5]. Thay vào đó, việc lựa chọn bệnh nhân và loại thuốc cần sự đánh giá kỹ lưỡng của bác sĩ ^[5].

Người bệnh tăng huyết áp không nên tự ý thay đổi khung giờ uống thuốc khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn ^[5]. Hãy chọn một thời điểm cố định trong ngày—buổi sáng sau khi thức dậy hoặc buổi tối trước khi ngủ—sao cho dễ nhớ nhất, thuận tiện nhất với thói quen sinh hoạt để tránh quên liều ^[1].

Tóm lại, y học hiện đại không còn tuyệt đối hóa việc uống thuốc huyết áp vào buổi sáng hay buổi tối là vượt trội hơn ^[1]. Điều quyết định hiệu quả bảo vệ tim mạch lâu dài chính là loại thuốc phù hợp và sự tuân thủ dùng thuốc liên tục, không ngắt quãng theo đúng phác đồ điều trị được cá nhân hóa ^[1].