Nhiều người bỗng nhiên thấy hai bàn tay run rẩy khi cầm ly nước, tim đập thình thịch trong lồng ngực và tâm trạng luôn bồn chồn, đứng ngồi không yên. Đa số thường nghĩ bản thân bị căng thẳng công việc quá mức hoặc mắc chứng rối loạn lo âu tâm lý. Tuy nhiên, thủ phạm thực sự đằng sau những biểu hiện này rất có thể bắt nguồn từ một cơ quan nhỏ bé hình cánh bướm ở cổ: tuyến giáp.

Tình trạng run tay và bồn chồn lo âu xuất hiện là do hormone tuyến giáp tăng quá cao, kích thích mạnh mẽ hệ thống thần kinh giao cảm thông qua các thụ thể beta-adrenergic [1, 3]. Hiện tượng này khiến cơ thể rơi vào trạng thái báo động liên tục giống như khi đối mặt với nguy hiểm, dù thực tế không có mối đe dọa nào bên ngoài [1, 3].

Cơ chế khiến cơ thể luôn trong tình trạng "báo động đỏ"

Khi tuyến giáp hoạt động quá mức, lượng hormone thyroxine và triiodothyronine giải phóng vào máu tăng vọt [1]. Các hormone này làm tăng dòng canxi cũng như kích thích sự biểu hiện của các thụ thể beta-adrenergic liên kết với kênh canxi trên toàn bộ các tế bào kích thích, bao gồm cả hệ thần kinh trung ương lẫn thần kinh ngoại vi [1]. Điều này làm tăng tính hưng phấn của tế bào thần kinh, từ đó kích hoạt và làm trầm trọng thêm các cơn run [1].

Điều thú vị là mức catecholamine trong mô và máu thực tế không hề gia tăng ở người cường giáp [2]. Thay vào đó, chính sự nhạy cảm quá mức của các thụ thể beta-adrenergic hoặc thay đổi sau thụ thể đã khiến cơ thể phản ứng dữ dội với lượng hormone giao cảm bình thường [2]. Khi các thụ thể này bị kích thích liên tục, hệ quả tất yếu là run rẩy cơ bắp, bồn chồn, tim đập nhanh và cảm giác hoảng loạn không rõ nguyên nhân [3, 4].

Tình trạng run do cường giáp thường là run tư thế và run động học, có thể ảnh hưởng đến tứ chi, mặt và đầu [3]. Các triệu chứng này thường trở nên tồi tệ hơn khi người bệnh gặp căng thẳng, cảm xúc mạnh, hạ đường huyết hoặc dùng các chất kích thích [1].

Bằng chứng khoa học về sự biến đổi thụ thể thần kinh

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa hormone giáp và sự gia tăng thụ thể beta-adrenergic. Một nghiên cứu công bố năm 1986 đã đo lường sự thay đổi của thụ thể này trên các tế bào máu ở bệnh nhân cường giáp [2]. Kết quả cho thấy nồng độ trung bình của thụ thể beta-adrenergic ở tế bào bạch cầu đa nhân nhân trung tính ở nhóm cường giáp đạt 46,07 ± 4,78 fmol/mg protein, cao hơn rõ rệt so với mức 28,42 ± 2,06 fmol/mg protein ở nhóm chứng khỏe mạnh [2].

Ở nhóm bệnh nhân suy giáp, nồng độ thụ thể và hằng số ái lực không có sự khác biệt đáng kể so với người bình thường [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu năm 1986 cũng ghi nhận nồng độ thụ thể tăng lên ở bệnh nhân cường giáp nhưng không có mối tương quan tuyến tính trực tiếp với nồng độ hormone giáp trong máu [2]. Điều này củng cố quan điểm rằng phản ứng giao cảm phụ thuộc nhiều vào sự biến đổi mật độ thụ thể trên tế bào đích [2].

Ngoài ra, các bằng chứng y khoa cũng ghi nhận run là một trong những biểu hiện thần kinh phổ biến nhất của cường giáp, xuất hiện ở 70% đến 76% bệnh nhân [3]. Triệu chứng này đáp ứng tốt với các thuốc chẹn beta như propranolol, càng khẳng định vai trò trung gian của trạng thái tăng hoạt tính beta-adrenergic [3].

Bức tranh triệu chứng đa dạng và nguy cơ nhầm lẫn

Hội chứng cường giáp không chỉ dừng lại ở run và lo âu. Các biểu hiện kinh điển khác bao gồm sợ nóng, hồi hộp đánh trống ngực, sụt cân, khó thở, mệt mỏi và rối loạn kinh nguyệt ở nữ giới [4]. Một số bệnh nhân còn gặp tình trạng nhìn trừng trừng, co rút mi trên do tăng thụ thể alpha-adrenergic ở mô quanh mắt [4].

Tăng hoạt tính adrenergic còn có thể dẫn đến các vấn đề về tiết niệu như tiểu gấp, tiểu nhiều lần và thậm chí là tiểu dầm [5]. Bên cạnh đó, đau đầu dai dẳng cũng có thể đi kèm với run và các dấu hiệu nhiễm độc giáp khác, đôi khi liên quan đến tình trạng tăng áp lực nội sọ [3].

Cường giáp còn làm tăng gánh nặng tim mạch nghiêm trọng, với nguy cơ biến cố tim mạch tăng tới 65% [4]. Triệu chứng lâm sàng thường rầm rộ ở người trẻ tuổi nhưng lại khá mờ nhạt ở người cao tuổi, gây khó khăn lớn cho việc phát hiện sớm [4]. Tình trạng cường giáp dưới lâm sàng cũng thường biểu hiện mơ hồ với các than phiền không đặc hiệu [4].

Do biểu hiện bồn chồn, tim đập nhanh và run rẩy rất giống các vấn đề tâm thần kinh, việc chẩn đoán nhầm hoàn toàn có thể xảy ra. Điển hình như một báo cáo ca bệnh năm 2023 về một phụ nữ 33 tuổi ban đầu có các biểu hiện giống lo âu, dẫn đến chẩn đoán nhầm là rối loạn lo âu lan tỏa [6]. Chỉ sau khi đánh giá toàn diện sâu hơn, bệnh nhân mới được xác định mắc cường giáp [6]. Trường hợp này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm tra nội tiết ở những người có biểu hiện lo âu [6]. Tương tự, cường giáp cũng có thể làm trầm trọng thêm các dạng run khác như run trong bệnh Parkinson [1].

Giới hạn nghiên cứu: Tác động tim mạch và chuyển hóa độc lập

Mặc dù vai trò của thụ thể beta-adrenergic trong các biểu hiện run và lo âu là rất rõ ràng, giới khoa học phát hiện cơ chế của hormone giáp lên cơ thể phức tạp hơn thế. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 trên chuột thiếu cả ba loại thụ thể beta-adrenergic (chuột beta-less) và chuột bình thường đã đưa ra kết quả đáng chú ý [7].

Nghiên cứu năm 2004 chỉ ra rằng dù chuột thiếu thụ thể beta có nhịp tim cơ bản thấp hơn, các đáp ứng về chuyển hóa và tim mạch trước tình trạng thừa hormone giáp ở hai nhóm chuột là tương đương nhau [7]. Dữ liệu này chứng minh tác động chuyển hóa và tim mạch của thừa hormone giáp phần lớn độc lập với thụ thể beta-adrenergic [7]. Hiệu quả điều trị của thuốc chẹn beta trên lâm sàng thực chất là nhờ đối kháng tín hiệu giao cảm, và quá trình này hoạt động độc lập với tác động trực tiếp của hormone giáp [7].

Ai nên thận trọng và cần đi khám sớm?

Những người gặp phải các tình trạng sau cần đặc biệt lưu ý và thực hiện tầm soát tuyến giáp:

  • Người trẻ hoặc phụ nữ bỗng nhiên xuất hiện run tay kèm lo âu, sụt cân nhanh dù ăn uống bình thường [2, 8].
  • Người đang được điều trị rối loạn lo âu nhưng các triệu chứng hồi hộp, tim đập nhanh không thuyên giảm [6].
  • Bệnh nhân Parkinson nhận thấy tình trạng run tay xấu đi nhanh chóng và kháng lại các thuốc điều trị thông thường [1].
  • Người có triệu chứng run kèm theo mắt nhìn trừng trừng, sợ nóng, tiểu gấp hoặc đau đầu kéo dài [2, 6, 7].
  • Người cao tuổi có các than phiền mơ hồ về sức khỏe hoặc rối loạn nhịp tim không rõ nguyên nhân [4].

Cách tiếp cận y khoa và ứng dụng trong thực tế

Khi có nghi ngờ cường giáp, xét nghiệm đầu tay tốt nhất là kiểm tra nồng độ TSH trong máu [4]. Nếu TSH giảm thấp, bác sĩ sẽ chỉ định đo nồng độ hormone T3 tự do và T4 tự do [4]. Các bất thường chuyển hóa khác như giảm HDL toàn phần, giảm tỷ lệ cholesterol toàn phần/HDL, tăng đường huyết và cortisol thấp cũng có thể xuất hiện [4]. Nguyên nhân bệnh sau đó được xác định qua xét nghiệm kháng thể thụ thể thyrotropin hoặc xạ hình thu nhận iod phóng xạ [4].

Về mặt điều trị, y khoa kết hợp giữa kiểm soát triệu chứng và giải quyết bệnh căn [4]:

  • Kiểm soát triệu chứng: Thuốc chẹn beta, tiêu biểu là propranolol, thường được khởi động đầu tiên để cải thiện nhanh chóng tình trạng đánh trống ngực, nhịp tim nhanh, lo âu, run tay và rối loạn điều hòa nhiệt [1, 2, 4]. Thuốc chẹn beta cho tác dụng tức thì nhờ đối kháng thụ thể adrenergic [1].
  • Điều trị căn nguyên: Nhóm thuốc thionamide (methimazole và propylthiouracil - PTU) là lựa chọn hàng đầu để đưa tuyến giáp về trạng thái bình thường [4]. Thuốc kháng giáp hoạt động chậm hơn bằng cách giảm các thụ thể beta sau khi nồng độ hormone giáp trong máu hạ xuống [1]. Cần lưu ý, methimazole có nguy cơ gây dị tật thai nhi, do đó PTU được ưu tiên sử dụng riêng trong 3 tháng đầu thai kỳ [4]. Nếu điều trị nội khoa thất bại, các phương án tiếp theo là dùng iod phóng xạ hoặc phẫu thuật cắt tuyến giáp [4].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc chẹn beta hay thuốc kháng giáp để tự điều trị tại nhà khi thấy run tay và lo âu. Việc dùng thuốc cần có chẩn đoán chính xác và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Đồng thời, người đang nghi ngờ cường giáp nên hạn chế các chất kích thích thần kinh và tránh căng thẳng quá mức để giảm bớt gánh nặng cho hệ thống giao cảm [1].

Tình trạng run tay và bồn chồn lo âu do cường giáp hoàn toàn có thể cải thiện khi được phát hiện và can thiệp đúng căn nguyên. Lắng nghe cơ thể và thực hiện xét nghiệm máu kịp thời sẽ giúp bạn tránh được những nhầm lẫn tai hại giữa một bệnh lý nội tiết và rối loạn tâm thần.