Nhiều người thường trải qua cảm giác ban ngày hoàn toàn êm dịu, nhưng cứ đặt lưng xuống giường vào ban đêm là những cơn ho khan dai dẳng lại bùng lên dữ dội. Hiện tượng này không chỉ gây gián đoạn giấc ngủ nghiêm trọng mà còn khiến người bệnh mệt mỏi, lo lắng về tình trạng sức khỏe đường hô hấp của mình. Thực tế, đây là một phản ứng sinh lý chịu tác động mạnh mẽ bởi tư thế nằm, sự thay đổi dịch tiết phế quản và nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể khi màn đêm buông xuống.
Các nghiên cứu y khoa khẳng định rằng vào ban đêm, đường thở của con người phải đối mặt với hàng loạt biến đổi phối hợp bao gồm sự thay đổi cơ học do tư thế, suy giảm khả năng tự làm sạch chất nhầy, cùng sự dao động của các hormone và chất trung gian gây viêm. Sự kết hợp này khiến phản xạ ho khan bị kích thích mạnh hơn rất nhiều so với ban ngày.
Tư thế nằm và tác động cơ học làm tăng phản xạ ho
Khi chúng ta chuyển từ tư thế đứng hoặc ngồi sang tư thế nằm ngửa, các yếu tố cơ học tác động trực tiếp lên hệ hô hấp bắt đầu thay đổi rõ rệt. Tư thế nằm phẳng được ghi nhận là một trong những yếu tố thuận lợi thúc đẩy các biến đổi trương lực đường thở trong giấc ngủ [1]. Trương lực cơ trơn đường thở vốn dĩ đã có xu hướng gia tăng tự nhiên khi ngủ, và hiện tượng này càng trở nên nặng nề hơn ở những người có cơ địa nhạy cảm [1].
Bên cạnh đó, tư thế nằm ngửa còn dễ làm khởi phát hiện tượng trào ngược dịch dạ dày lên thực quản [1], [2]. Khi các dịch vị axit kích thích các thụ thể thần kinh tại vùng hầu họng và thanh quản, phản xạ ho khan sẽ lập tức bị kích hoạt nhằm bảo vệ đường thở. Ngoài ra, việc nằm ngủ còn làm thay đổi sự phân bổ áp lực lồng ngực, kết hợp với sự suy giảm lực cản đường hô hấp dưới khiến các kích thích nhỏ cũng đủ gây ra cơn ho dữ dội [2], [3].
Cơ chế biến thiên dịch tiết hô hấp và sự suy giảm thanh thải ban đêm
Dịch tiết phế quản đóng vai trò quan trọng trong việc giữ ẩm và bẫy các hạt bụi, vi khuẩn xâm nhập vào đường hô hấp. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học thời gian đã chỉ ra rằng dịch tiết đường hô hấp dưới trải qua sự biến đổi nhịp nhàng theo chu kỳ ngày đêm [4]. Vào ban đêm, sự biến đổi của dịch tiết hô hấp dưới có thể phối hợp cùng các yếu tố khác thúc đẩy tình trạng co thắt phế quản [4].
Đồng thời, hoạt động thanh thải chất nhầy của hệ thống biểu mô lông chuyển bị suy giảm đáng kể trong thời gian ngủ [1]. Khi các lông chuyển rung động chậm hơn, dịch nhầy dễ bị ứ đọng hoặc đặc quánh lại, tạo thành những nút nhầy gây bít tắc cục bộ trong lòng ống thở [2]. Khi đường thở bị khô hoặc kích ứng do dịch tiết biến đổi và kém lưu thông, niêm mạc sẽ phát tín hiệu kích thích thần kinh phế vị, dẫn đến các cơn ho khan co thắt từng cơn nhằm tống xuất dị vật [2], [4]. Hiện tượng khô rát và hạ nhiệt đường thở khi hít thở trong lúc ngủ cũng góp phần khuếch đại cơn kích ứng này [1], [2].
Dao động hormone và hoạt chất sinh học theo nhịp ngày đêm
Hệ thống nội tiết và miễn dịch của con người vận hành theo một chiếc đồng hồ sinh học 24 giờ vô cùng chặt chẽ. Nồng độ hormone adrenaline (epinephrine) và cortisol trong huyết tương tự nhiên giảm xuống mức rất thấp vào ban đêm [1], [2]. Bình thường, adrenaline đóng vai trò như một chất tự nhiên giúp giãn cơ trơn phế quản và ức chế các tế bào mast giải phóng chất trung gian gây co thắt [2]. Khi lượng adrenaline giảm sút, đường thở mất đi tấm lá chắn bảo vệ tự nhiên này, khiến phế quản dễ bị thu hẹp [2].
Cùng lúc đó, nồng độ cortisol huyết tương giảm xuống cũng gây ra tác động trễ làm gia tăng phản ứng viêm [1], [2]. Sự gia tăng của các chất trung gian như histamine, AMP cùng sự gia tăng số lượng tế bào bạch cầu ái toan tuần hoàn thâm nhiễm vào mô phổi vào ban đêm làm đường dẫn khí trở nên cực kỳ nhạy cảm [1], [4]. Hơn nữa, sự gia tăng trương lực phế vị trong lúc ngủ càng làm tăng thêm phản xạ co thắt cơ trơn phế quản [2], [4]. Ở những người có đường thở nhạy cảm, biên độ biến thiên nhịp sinh học này bị phóng đại quá mức, biến một sự thay đổi sinh lý bình thường thành những cơn co thắt và ho khan dữ dội làm thức giấc [2], [4].
Bằng chứng khoa học về các phân tử gây viêm và nhịp sinh học
Các nghiên cứu hiện đại đã đi sâu vào tìm hiểu mối liên kết giữa hệ gen đồng hồ và các phân tử viêm đường thở vào ban đêm. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã sử dụng mô hình chuột hen suyễn chịu các chu kỳ sáng/tối khác nhau để tìm hiểu về rối loạn nhịp sinh học [5]. Kết quả cho thấy những con chuột bị bệnh có hiện tượng sụt cân, số lượng tế bào viêm trong dịch rửa phế quản phế nang tăng cao, tăng thâm nhiễm tế bào viêm, dày cơ trơn đường dẫn khí và tăng nồng độ IgE đặc hiệu [5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng chu kỳ 24 giờ tối/24 giờ sáng làm gia tăng nồng độ chất gây viêm TNF-alpha, trong khi cả 4 chu kỳ sáng/tối khác nhau đều làm tăng nồng độ chất gây viêm IL-6 trong huyết thanh [5]. Sự thay đổi các gen đồng hồ sinh học như CLOCK, CRY1, CRY2, PER2 và NR1D1 cũng được ghi nhận khi chu kỳ ngày đêm bị xáo trộn [5].
Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã tiến hành đo nồng độ oxit nitric (NO) trong khí thở ra ở 6 người khỏe mạnh, 8 người hen suyễn không có triệu chứng ban đêm (dao động lưu lượng đỉnh PEF từ 4 giờ đến 16 giờ không quá 15%) và 6 người hen suyễn có triệu chứng ban đêm (dao động PEF trên 15%) [6]. Nghiên cứu loại trừ người hút thuốc, dùng corticosteroid hoặc nhiễm trùng hô hấp gần đây, thực hiện đo NO tại các mốc 12, 16, 20, 24 giờ và 4, 8, 12 giờ ngày hôm sau cùng với FEV1 và PEF [6]. Kết quả cho thấy nồng độ NO ở nhóm có triệu chứng ban đêm cao hơn nhóm không có triệu chứng đêm, và cả hai nhóm bệnh đều cao hơn nhóm khỏe mạnh ở mọi thời điểm [6]. Mức NO trung bình 24 giờ có mối tương quan thuận với mức dao động PEF từ 4 giờ đến 16 giờ (r = 0,61, p < 0,01) [6]. Đáng chú ý, nồng độ NO lúc 4 giờ sáng ở nhóm có triệu chứng ban đêm đạt 50 +/- 20 ppb, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 42 +/- 15 ppb lúc 16 giờ chiều (p < 0,05), phản ánh tình trạng viêm thành đường thở thường trực và nặng nề hơn [6].
Nghiên cứu công bố năm 2007 cũng chỉ ra rằng hệ thống định thời gian sinh học kết hợp với giấc ngủ làm tăng kháng trở đường dẫn khí dưới và làm tăng ngưỡng phản xạ hóa học vào ban đêm [3]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2014 và năm 2005 khẳng định các gen đồng hồ kiểm soát nhịp sinh học cả ở trung ương lẫn ngoại vi (như tại phổi và hệ miễn dịch), dẫn đến dao động chức năng phổi và thúc đẩy ho, khó thở về đêm [7], [8].
Hiểu lầm phổ biến về hiện tượng ho khan ban đêm
Nhiều người thường cho rằng ho khan ban đêm đơn thuần là do "nhiễm lạnh" hoặc do phòng ngủ có gió lùa nên chỉ cần đóng kín cửa là khỏi. Mặc dù hạ nhiệt đường thở là một yếu tố kích thích [1], [2], nhưng nguyên nhân sâu xa phần lớn bắt nguồn từ sự phối hợp của nhịp sinh học nội sinh, sự sụt giảm hormone chống viêm và biến thiên dịch tiết [1], [2], [4]. Nếu chỉ giữ ấm phòng mà không xử lý tình trạng tăng phản ứng đường thở thì cơn ho vẫn sẽ tiếp diễn.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng cơn ho đêm chỉ xuất hiện thoáng qua và không phản ánh bệnh lý nền. Các dữ liệu dịch tễ cho thấy có tới 39% bệnh nhân hen suyễn bị thức giấc hàng đêm và 94% bị thức giấc ít nhất một lần mỗi tháng do các triệu chứng hô hấp [1]. Khoảng 75% người bệnh bị thức giấc ít nhất một lần mỗi tuần và khoảng 40% trải qua triệu chứng hàng đêm [7]. Việc xuất hiện triệu chứng ho và khó thở về đêm, đặc biệt vào rạng sáng, là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng cho thấy tình trạng viêm đường thở chưa được kiểm soát tốt và cần phải nâng bậc điều trị [8].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc hen phế quản hoặc có tiền sử viêm đường thở quá mẫn cần đặc biệt chú ý khi cơn ho khan ban đêm gia tăng. Tình trạng đường thở phản ứng quá mức với histamine hoặc các dị nguyên sẽ tăng vọt trong giấc ngủ, khiến họ có nguy cơ cao bị co thắt phế quản cấp tính [1], [2].
Những người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản cũng là nhóm dễ bị tổn thương, bởi vì tư thế nằm tạo điều kiện cho dịch vị trào ngược gây kích ứng thanh quản và khởi phát ho [1], [2]. Người thường xuyên tiếp xúc với mạt bụi nhà trong phòng ngủ hoặc những người làm việc ca kíp có chu kỳ thức ngủ bị đảo lộn cũng cần thận trọng, vì rối loạn nhịp sáng tối có thể làm gia tăng các chất gây viêm trong cơ thể [5], [1]. Khi xuất hiện ho khan kèm khó thở, thở rít hoặc ho kéo dài nhiều tuần làm gián đoạn giấc ngủ, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc cắt cơn hay ức chế ho.
Biện pháp cải thiện và ứng dụng hỗ trợ giấc ngủ
Để giảm bớt sự kích ứng cơ học từ tư thế nằm, người bệnh có thể cân nhắc kê cao đầu giường khoảng 15-20 độ hoặc sử dụng gối chống trào ngược. Việc nâng cao phần thân trên giúp hạn chế dòng chảy ngược của dịch dạ dày và giảm bớt áp lực đè ép lên lồng ngực, từ đó làm dịu phản xạ ho do tư thế ngửa [1], [2]. Phòng ngủ cần được vệ sinh sạch sẽ định kỳ, giặt giũ chăn ga gối đệm thường xuyên nhằm loại bỏ dị nguyên mạt bụi nhà [1].
Duy trì độ ẩm và nhiệt độ không khí phòng ngủ ở mức ổn định, tránh để không khí quá khô hoặc quá lạnh gây kích thích niêm mạc và làm đặc nút nhầy [1], [2]. Về mặt điều trị y khoa, các chuyên gia nhấn mạnh liệu pháp dược lý theo thời gian (chronopharmacology), tức là điều chỉnh thời điểm dùng thuốc nhắm vào thời điểm bệnh nặng nhất trong đêm [1], [4]. Ví dụ, thuốc theophylline dạng phóng thích kéo dài khi dùng một lần vào buổi tối đã được chứng minh giúp kiểm soát tốt các triệu chứng về đêm, cải thiện lưu lượng khí lúc sáng sớm và giảm tính nhạy cảm của đường thở trước histamine [1]. Bệnh nhân cần thảo luận với bác sĩ để tối ưu hóa thời điểm sử dụng các thuốc kháng viêm, giãn phế quản nhằm đạt hiệu quả bảo vệ cao nhất trong khung giờ nhạy cảm [7], [4].
Cơn ho khan dữ dội vào ban đêm là hệ quả tổng hòa của tư thế nằm nằm ngửa, sự suy giảm thanh thải chất nhầy và nhịp sinh học tự nhiên của hệ hô hấp. Hiểu rõ các cơ chế này giúp người bệnh chủ động điều chỉnh tư thế ngủ, vệ sinh không gian sống và theo dõi sức khỏe chặt chẽ. Khi triệu chứng ho đêm lặp lại thường xuyên, việc đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và can thiệp đúng thời điểm là điều cần thiết để bảo vệ lá phổi và chất lượng cuộc sống.
