Nhiều gia đình tại Việt Nam vẫn lưu truyền kinh nghiệm dân gian dùng các loại thảo dược đắng như hoàng liên bắc để rơ lưỡi trị tưa miệng, làm sạch miệng hoặc cho trẻ uống nhằm giải nhiệt kinh phong. Không ít phụ nữ mang thai khi gặp các vấn đề về tiêu hóa, kiết lỵ hoặc nhiễm trùng đường ruột cũng tìm đến vị thuốc này như một liệu pháp tự nhiên lành tính. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo hoàng liên bắc là dược liệu tuyệt đối không được sử dụng cho trẻ sơ sinh và phụ nữ đang mang thai.

Lý do nguy hiểm nhất đằng sau lệnh cấm này nằm ở hoạt chất berberine có trong hoàng liên bắc. Hoạt chất này có khả năng cạnh tranh và đánh bật sắc tố mật bilirubin ra khỏi liên kết với protein albumin trong máu, từ đó giải phóng lượng lớn bilirubin tự do xâm nhập vào hàng rào máu não chưa hoàn thiện của trẻ sơ sinh, gây ra biến chứng vàng da nhân não kèm tổn thương thần kinh vĩnh viễn hoặc tử vong.

Vàng da sơ sinh và gánh nặng chuyển hóa sắc tố mật

Để hiểu rõ nguyên nhân hoàng liên bắc trở nên nguy hiểm, trước hết cần nhìn nhận đặc điểm sinh lý tạo mật ở trẻ sơ sinh. Ở cơ thể người trưởng thành, quá trình phân hủy hồng cầu già diễn ra cân bằng, nhưng ở trẻ mới chào đời, lượng bilirubin được sản xuất ra mỗi ngày cao hơn gấp 2 lần hoặc nhiều hơn tính trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [1]. Hiện tượng vàng da sơ sinh là hệ quả trực tiếp của tình trạng thiếu hụt tạm thời quá trình liên hợp bilirubin tại tế bào gan, kết hợp với việc gan chưa hoàn thiện khả năng hấp thu, vận chuyển nội bào và sự gia tăng chu trình gan ruột của sắc tố mật này [1].

Trong điều kiện thông thường, phần lớn bilirubin gián tiếp (chưa liên hợp) sẽ gắn chặt với protein albumin trong huyết thanh để di chuyển đến gan và xử lý bài tiết. Khi liên kết với albumin, bilirubin không thể vượt qua hàng rào máu não để gây độc. Tình trạng tăng bilirubin máu bệnh lý thường xảy ra nhiều hơn ở những trẻ sinh non trước tuần thai kỳ chuẩn, hoặc những trẻ bú kém dẫn đến mất hơn 10% trọng lượng cơ thể sau sinh [1]. Do hệ mạch máu não và cơ chế giải độc ở trẻ còn non nớt, bất kỳ yếu tố nào làm phá vỡ sự gắn kết giữa bilirubin và albumin đều đẩy đứa trẻ vào lằn ranh nguy kịch.

Cơ chế berberine "đẩy" bilirubin gây độc màng não

Hoạt chất nổi bật nhất tạo nên vị đắng và tác dụng kháng khuẩn của hoàng liên bắc (Coptis chinensis) là berberine [2]. Dù berberine có giá trị điều trị nhiễm khuẩn tiêu hóa ở người trưởng thành, nó lại là một chất có ái lực cực mạnh với vị trí gắn kết của bilirubin trên phân tử albumin huyết thanh [2].

Một công trình nghiên cứu sử dụng phương pháp động học peroxidase đã chứng minh cơ chế thay thế cạnh tranh này [2]. Khi kiểm tra trên mô hình in vitro, tác dụng đẩy bilirubin ra khỏi albumin của hoạt chất berberine tính trên đơn vị mol mạnh gấp khoảng 10 lần so với phenylbutazone – một chất vốn đã nổi tiếng về khả năng chiếm chỗ bilirubin mạnh mẽ, và vượt trội gấp khoảng 100 lần so với papaverine [2].

Khi hoạt chất berberine đi vào tuần hoàn máu, nó nhanh chóng chiếm chỗ của bilirubin trên bề mặt phân tử albumin [2]. Kết quả là các phân tử bilirubin bị tách rời, chuyển thành dạng bilirubin tự do không liên kết [2]. Bilirubin tự do là chất tan trong mỡ, dễ dàng vượt qua hàng rào máu não lỏng lẻo của trẻ sơ sinh, ngấm vào các nhân xám trung ương của não bộ và gây hoại tử tế bào thần kinh [1, 6].

Thực nghiệm tiêm màng bụng mạn tính hoạt chất berberine với liều 10 và 20 microgram/g mỗi ngày liên tục trong 1 tuần trên chuột cống trưởng thành cho thấy tỷ lệ gắn kết protein huyết thanh của bilirubin giảm đi rõ rệt [2]. Đồng thời, nồng độ ổn định của cả bilirubin tự do lẫn bilirubin toàn phần trong huyết thanh đều tăng cao dai dẳng, được giải thích là do tác động kép vừa đẩy bilirubin trong cơ thể sống vừa ức chế quá trình chuyển hóa xử lý chất này [2]. Đây chính là bằng chứng xác nhận việc dùng hoàng liên bắc hay các chế phẩm chứa tỷ lệ berberine cao cần phải tuyệt đối tránh ở trẻ sơ sinh bị vàng da và phụ nữ mang thai [2].

Nguy cơ vàng da nhân não và hậu quả tàn phế suốt đời

Vàng da nhân não (kernicterus) là giai đoạn tổn thương thần kinh vĩnh viễn do nồng độ cao của bilirubin gián tiếp tự do ngấm sâu vào mô não [3]. Tổn thương thường tập trung nặng nề nhất ở vùng cầu nhạt và các nhân xám đáy não [3].

Một báo cáo phân tích các vụ kiện y tế tại Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) giai đoạn 2001-2011 liên quan đến vàng da sơ sinh đã chỉ ra hậu quả khôn lường của tình trạng này [3]. Trong số 20 trường hợp có đủ hồ sơ chi tiết, có tới 15 trẻ bị bại não vĩnh viễn và 2 trẻ nhỏ bị tổn thương vĩnh viễn ở vùng cầu nhạt của não bộ [3]. Ở những trẻ sinh đủ tháng bị biến chứng này, nồng độ bilirubin đỉnh điểm trong máu đo được đều vượt ngưỡng 600 micromol/L [3].

Dấu hiệu vàng da ở những ca bệnh tổn thương não thường xuất hiện rất sớm: 4 trường hợp được ghi nhận vàng da trước 24 giờ tuổi, và 14 trường hợp biểu hiện trong ngày thứ 2 đến ngày thứ 3 sau sinh [3]. Khoảng thời gian chậm trễ tính từ lúc phát hiện vàng da đến khi trẻ được tái nhập viện dao động từ 26 đến 102 giờ [3]. Đa số các ca bệnh đều có bệnh lý nền tiềm ẩn từ trước, trong đó có 6 trường hợp thiếu hụt men G6PD, 5 trường hợp bất đồng nhóm máu hệ ABO, 3 trường hợp bất đồng nhóm máu Rh, 1 ca bệnh hồng cầu hình cầu và 3 trường hợp sinh non [3]. Tổng số tiền bồi thường cho các thiệt hại y tế này lên tới gần 150,5 triệu USD tính đến tháng 8 năm 2017 [3].

Dữ liệu từ sổ đăng ký vàng da nhân não thí điểm tại Mỹ ghi nhận trên 125 trẻ sinh đủ tháng hoặc gần đủ tháng từ năm 1992 đến 2004 cũng cho thấy thực tế đáng lo ngại: không có bất kỳ trẻ nào bị vàng da nhân não mà nồng độ bilirubin huyết thanh dưới 20 mg/dL [4]. Toàn bộ các trẻ chịu di chứng thần kinh đều được xuất viện với đánh giá ban đầu là khỏe mạnh, nhưng có đến 86% trường hợp phải tái nhập viện trong vòng 10 ngày đầu đời [4]. Đáng chú ý, ở 69% số trẻ này, bác sĩ không tìm ra nguyên nhân khởi phát ban đầu của đợt tăng bilirubin máu nghiêm trọng [4].

Các nghiên cứu nói gì về dược liệu chứa berberine?

Mối nguy hiểm của berberine đối với trẻ sơ sinh đã khiến các cơ quan quản lý y tế tại nhiều quốc gia áp dụng lệnh cấm gắt gao. Điển hình, hai vị thuốc Đông y chứa nhiều berberine là hoàng liên (Rhizoma coptidis) và hoàng bá (Cortex phellodendri) từng bị cấm lưu hành tại Singapore suốt hơn ba thập kỷ vì liên quan đến việc làm trầm trọng thêm tình trạng vàng da và biến chứng vàng da nhân não ở trẻ sơ sinh thiếu men G6PD [5].

Tuy nhiên, bức tranh nghiên cứu y khoa về dược liệu này cũng ghi nhận những góc nhìn trái chiều. Một nghiên cứu lâm sàng pha I/II trên 20 bệnh nhân mắc bệnh lý giảm tế bào máu mạn tính đã đánh giá độ an toàn của hoàng liên và hoàng bá khi đưa vào thang thuốc sắc [5]. Nhóm bệnh nhân này đã sử dụng hoàng liên trong tổng cộng 1.055 ngày-bệnh nhân và hoàng bá trong 1.252 ngày-bệnh nhân mà không ghi nhận độc tính trên cơ quan hay tình trạng mất cân bằng điện giải [5]. Có 3 bệnh nhân mắc thalassemia thể trung gian bị tăng bilirubin máu thoáng qua, nhưng không đi kèm tình trạng thiếu máu nặng hơn hay suy giảm chức năng gan [5]. Nghiên cứu này kết luận rằng nếu dùng đúng liều lượng và chỉ định truyền thống, hoàng liên trong bài thuốc sắc đường uống cho thấy tính an toàn ở người lớn [5].

Tại Trung Quốc, một khảo sát thực hiện trên 122 trẻ sơ sinh thiếu men G6PD bị vàng da tại Bệnh viện Nhân dân Quý Cảng (từ tháng 1/1999 đến tháng 10/2004) đã so sánh 62 trẻ được cho dùng hoàng liên trước khi xuất hiện vàng da với 60 trẻ không dùng [6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng hoàng liên có thời điểm xuất hiện vàng da muộn hơn đáng kể, thời gian vàng da ngắn hơn rõ rệt và mức hemoglobin tăng cao hơn [6]. Nồng độ bilirubin toàn phần và trực tiếp ở nhóm dùng hoàng liên có xu hướng thấp hơn, đồng thời không có trường hợp nào phát triển thành vàng da nhân não [6]. Nghiên cứu này cho rằng hoàng liên không làm nặng thêm tình trạng vàng da ở nhóm trẻ sơ sinh thiếu G6PD tại địa phương của họ [6].

Góc nhìn khoa học: Vì sao vẫn phải tuyệt đối kiêng cữ?

Sự đối lập giữa các nghiên cứu lâm sàng cục bộ và nghiên cứu độc học tế bào đặt ra câu hỏi lớn cho người tiêu dùng. Dù có một số thử nghiệm ghi nhận hoàng liên không làm tăng tỷ lệ vàng da ở quy mô nhóm nhỏ [6], nhưng ranh giới độc tính thần kinh của bilirubin lại là vấn đề chưa thể đoán trước.

Y học hiện đại thừa nhận mức nồng độ bilirubin chính xác gây độc cho tế bào não cũng như thời gian phơi nhiễm nguy hiểm hiện vẫn chưa được xác định tuyệt đối [5, 6]. Máu của trẻ sơ sinh bị vàng da còn chứa nhiều dạng đồng phân bilirubin khác nhau sinh ra dưới tác động của ánh sáng tự nhiên hoặc chiếu đèn, khiến việc đo lường chính xác lượng bilirubin tự do gây hại gặp nhiều trở ngại [7].

Trong bối cảnh biến chứng vàng da nhân não gây tổn thương não không thể đảo ngược [8], việc đưa một hoạt chất có bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về việc đánh bật bilirubin khỏi albumin như berberine vào cơ thể trẻ sơ sinh là sự đánh cược rủi ro không thể chấp nhận [2]. Dù tỷ lệ vàng da nhân não ở các nước thu nhập cao hiện nay rất hiếm, chỉ khoảng 1 trên 100.000 trẻ sơ sinh [8], nhưng tổn thương khi đã xảy ra là mất mát suốt đời [3]. Vì vậy, giới chuyên gia bảo vệ quan điểm thận trọng cao nhất: loại bỏ hoàn toàn hoàng liên bắc khỏi danh mục chăm sóc trẻ [2].

Những nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh dùng

Dựa trên các bằng chứng về dược lực học và độc tính, hai nhóm đối tượng sau đây bắt buộc không được tiếp xúc với hoàng liên bắc:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Toàn bộ trẻ sơ sinh, đặc biệt là nhóm sinh non, nhẹ cân hoặc có các bệnh lý huyết học bẩm sinh như thiếu men G6PD, bất đồng nhóm máu mẹ con (ABO, Rh) tuyệt đối không được uống hay rơ miệng bằng hoàng liên [4, 6]. Trẻ sinh non có nguy cơ cao hơn rất nhiều do khả năng liên kết của protein huyết thanh kém [1].
  • Phụ nữ đang mang thai: Hoạt chất berberine trong hoàng liên bắc có thể qua được hàng rào nhau thai [2]. Việc tích tụ berberine trong tuần hoàn thai nhi đe dọa trực tiếp đến liên kết albumin-bilirubin ngay từ khi đứa trẻ chưa chào đời, đồng thời làm tăng nguy cơ tổn thương chuyển hóa gan của thai nhi [2].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Dù trẻ bú mẹ hoàn toàn mang lại nhiều lợi ích, nhưng các alkaloid như berberine có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể trẻ sơ sinh, tiềm ẩn nguy cơ tích lũy độc chất đối với hệ thần kinh non nớt.

Nhận biết sớm dấu hiệu vàng da và xử trí đúng cách

Thay vì tìm đến các bài thuốc truyền miệng nguy hiểm như hoàng liên bắc, cha mẹ cần nắm vững quy trình theo dõi vàng da chuẩn y khoa cho con.

Để phòng ngừa biến chứng não, việc tầm soát sớm các yếu tố nguy cơ là bắt buộc [1]. Trẻ cần được kiểm tra các dấu hiệu tán huyết qua xét nghiệm máu cuống rốn như xác định nhóm máu, yếu tố Rh, nghiệm pháp Coombs và nồng độ men G6PD [1]. Việc đo bilirubin qua da hàng ngày là phương pháp đơn giản giúp theo dõi tốc độ tăng sắc tố mật và phân biệt vàng da sinh lý với bệnh lý [1]. Theo khuyến cáo chuyên khoa, tất cả các bé có dấu hiệu vàng da rõ rệt trên lâm sàng cần được tiến hành đo nồng độ bilirubin huyết thanh trong vòng 6 giờ kể từ khi phát hiện [3].

Về phương pháp can thiệp, chiếu đèn y tế (phototherapy) hiện là liệu pháp điều trị chuẩn giúp chuyển hóa bilirubin thành dạng đồng phân tan trong nước để đào thải qua nước tiểu mà không cần qua gan [4, 8]. Việc chiếu đèn đã làm giảm thiểu nhu cầu phải thay máu toàn phần ở trẻ [8]. Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự ý đưa trẻ đi chiếu đèn bừa bãi khi chưa có chỉ định, bởi phương pháp này cũng có thể mang lại các tác dụng phụ như tiêu chảy, tăng nguy cơ co giật và khiến nhiều bà mẹ lo lắng dẫn đến ngừng cho con bú không cần thiết [8]. Các can thiệp phải bám sát biểu đồ chuẩn theo giờ tuổi và yếu tố nguy cơ do bác sĩ chuyên khoa nhi chỉ định [8].

Hoàng liên bắc là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền nhưng lại mang độc tính tiềm tàng rất lớn đối với trẻ sơ sinh và thai nhi. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh dùng bất kỳ chế phẩm nào từ hoàng liên bắc để rơ lưỡi hay trị bệnh đường ruột. Khi phát hiện trẻ có biểu hiện vàng da tăng nhanh, gia đình cần đưa bé đến bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời bằng các biện pháp y học hiện đại đã được kiểm chứng.