Mụn trứng cá là bệnh da liễu phổ biến hàng thứ tám trên thế giới, gây tổn thương da và ảnh hưởng tâm lý [1] [2]. Nhiều người truyền tai nhau dùng hoàng liên bắc sắc uống hoặc bôi mặt để trị mụn. Vậy dùng hoàng liên bắc đường uống hay đường bôi hiệu quả hơn?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đối đầu trong các dữ liệu nghiên cứu được cung cấp để khẳng định chiết xuất hoàng liên bắc uống hay bôi trị mụn tốt hơn. Tuy nhiên, xét trên nguyên tắc điều trị mụn trứng cá bằng các hoạt chất kháng viêm, kháng khuẩn qua đường uống và đường bôi trong y văn, đường bôi thường mang lại hiệu quả tại chỗ tương đương hoặc cao hơn đường uống với ít tác dụng phụ toàn thân hơn, trong khi kết hợp cả hai đường dùng thường cho kết quả tối ưu nhất [1] [2] [3] [4].
Cơ chế hình thành mụn và nguyên tắc chọn đường uống hay bôi
Mụn trứng cá hình thành do tắc nghẽn hoặc viêm đơn vị nang lông - tuyến bã nhờn, xuất hiện chủ yếu ở mặt, đôi khi ở ngực và lưng [5]. Tổn thương mụn gồm dạng viêm, không viêm hoặc kết hợp cả hai [2] [5]. Phản ứng viêm và vi khuẩn Cutibacterium acnes (trước đây gọi là P. acnes) là hai yếu tố bệnh sinh then chốt thúc đẩy mụn tiến triển [1] [6].
Để kiểm soát hai yếu tố này, y học sử dụng các hoạt chất kháng khuẩn, kháng viêm và giảm tiết bã nhờn qua đường uống hoặc đường bôi [6] [7]. Thuốc bôi tác động trực tiếp lên vùng da bệnh với mức độ phơi nhiễm toàn thân thấp [6]. Thuốc uống đi vào tuần hoàn máu để xử lý tình trạng mụn viêm từ mức độ trung bình đến rất nặng, nhưng dùng lâu dài có thể gây hệ quả ngoài ý muốn và làm tăng tỷ lệ kháng kháng sinh [8] [4].
Khi áp dụng cho dược liệu như hoàng liên bắc, người dùng thường kỳ vọng vào khả năng kháng viêm, kháng khuẩn tương tự. Do thiếu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên hoàng liên bắc trong bộ dữ liệu hiện có, việc nhìn vào các nghiên cứu so sánh đường uống và đường bôi của những hoạt chất trị mụn khác sẽ giúp độc giả hiểu rõ ưu, nhược điểm của từng đường dùng.
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả giữa đường uống và đường bôi?
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2018 đã so sánh hiệu quả kháng viêm đường uống và đường bôi của simvastatin trên 76 bệnh nhân mụn trứng cá từ trung bình đến rất nặng [1]. Tất cả bệnh nhân đều dùng nền azithromycin uống (250 mg, 3 lần/tuần) và gel benzoyl peroxide 5% bôi ngày 1 lần, sau đó chia làm 3 nhóm trong 8 tuần: nhóm uống simvastatin 20 mg/ngày kèm dung dịch bôi giả dược, nhóm bôi dung dịch simvastatin 1% kèm viên uống giả dược, và nhóm dùng giả dược hoàn toàn [1]. Kết quả đo bằng hệ thống phân loại mụn toàn cầu (GAGS) cho thấy nhóm bôi giảm độ nặng của mụn nhiều hơn cả nhóm uống và nhóm giả dược, dù nhóm uống vẫn hiệu quả hơn nhóm giả dược (P < 0,001) [1]. Cả hai đường dùng đều dung nạp tốt, nhưng nghiên cứu có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ và mới ở bước sơ bộ [1].
Với nhóm kháng sinh diệt khuẩn, một nghiên cứu mù đôi năm 1990 kéo dài 12 tuần trên 66 bệnh nhân mụn mặt trung bình đến nặng đã so sánh việc bôi clindamycin phosphate 1% ngày 2 lần với uống minocycline 50 mg ngày 2 lần [3]. Cả hai phương pháp đều giúp cải thiện đáng kể cấp độ mụn và số lượng nốt mụn viêm so với ban đầu, nhưng không làm giảm rõ rệt nhân mụn không viêm [3]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt đáng kể nào về hiệu quả giữa nhóm bôi và nhóm uống, chứng minh thuốc bôi tại chỗ là lựa chọn thay thế hiệu quả cho thuốc uống [3].
Góc độ giảm tiết bã nhờn và kháng androgen được làm sáng tỏ trong một tổng quan hệ thống năm 2023 đánh giá spironolactone đường bôi [2]. Nghiên cứu sàng lọc 600 bài báo từ các cơ sở dữ liệu lớn đến ngày 18/3/2022 và chọn ra 5 thử nghiệm lâm sàng với 195 bệnh nhân [2]. Dữ liệu cho thấy spironolactone dạng bôi có hiệu quả tương đương dạng uống nhưng ít biến cố bất lợi hơn [2]. Cụ thể, dạng bôi giúp giảm đáng kể sẩn mụn (p = 0,004), nhân đóng (p < 0,05) và tổng tổn thương (p < 0,05) [2]. Nồng độ bôi 5% giảm tổng tổn thương tốt hơn giả dược (p = 0,007), còn nồng độ 2% vượt trội hơn clindamycin trong việc giảm nhân mụn, sẩn, mụn mủ và chỉ số độ nặng của mụn (p < 0,0001) mà không làm thay đổi độ ẩm, độ đàn hồi hay sắc tố da [2]. Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng này là 2 trong 5 thử nghiệm có nguy cơ sai lệch cao và 3 thử nghiệm có một số lo ngại theo thang đánh giá RoB 2.0 [2].
Bên cạnh đó, các tổng quan về dưỡng chất kháng viêm, kháng khuẩn tự nhiên như nicotinamide và kẽm cũng cho thấy bức tranh tương đồng. Một tổng quan năm 2017 tóm tắt 10 nghiên cứu trên PubMed về nicotinamide ghi nhận: 6/8 nghiên cứu dùng đường bôi và 2/2 nghiên cứu dùng viên uống bổ sung đều giúp giảm mụn đáng kể so với ban đầu hoặc tương đương phương pháp chuẩn mà không gây tác dụng phụ lớn [8]. Dù vậy, tác giả kết luận hiệu quả của nicotinamide uống và bôi vẫn chưa thực sự rõ ràng do số lượng tài liệu còn hạn chế [8]. Tương tự, tổng quan hệ thống năm 2013 đánh giá kẽm đường uống và đường bôi theo tiêu chuẩn SORT chỉ xếp mức khuyến nghị hạng B (bằng chứng hướng bệnh nhân có chất lượng hạn chế hoặc chưa nhất quán) cho cả hai đường dùng, dù đa số bằng chứng ghi nhận kẽm giúp kháng khuẩn, kháng viêm và giảm tiết bã nhờn [7].
Nghiên cứu về độ an toàn tại chỗ và phác đồ kết hợp
Ưu thế an toàn của đường bôi đối với vi khuẩn Cutibacterium acnes được minh họa rõ qua thử nghiệm lâm sàng pha 1 nhãn mở năm 2020 về gel diệt khuẩn VB-1953 nồng độ 2% [6]. Có 12 người trưởng thành (18-45 tuổi) bị mụn mặt trung bình đến nặng đã bôi gel lên toàn mặt mỗi 12 giờ (2 lần/ngày) trong 15 ngày [6]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ thuốc trong huyết tương đạt trạng thái ổn định vào ngày thứ 2 và đạt đỉnh (Cmax) ở mức rất thấp là 0,4640 ng/mL vào ngày 15 [6]. Điều này chứng tỏ thuốc bôi ít ngấm vào máu toàn thân, không làm thay đổi đáng kể dấu hiệu sinh tồn, điện tâm đồ hay xét nghiệm máu, nước tiểu [6].
Khi mụn nặng cần dùng đường uống, việc phối hợp thêm đường bôi là nguyên tắc quan trọng. Một tổng quan dựa trên bằng chứng năm 2017 phân tích 41 bài báo trên MEDLINE khẳng định: các nhóm kháng sinh uống (tetracycline, macrolide, trimethoprim/sulfamethoxazole) đều hiệu quả và an toàn cho mụn viêm trung bình đến nặng, nhưng kết hợp thuốc uống với thuốc bôi luôn vượt trội hơn so với chỉ dùng thuốc uống đơn độc [4]. Do thiết kế các thử nghiệm không đồng nhất, hiện chưa đủ bằng chứng kết luận loại kháng sinh uống nào hay liều lượng, thời gian dùng nào là tốt nhất; bác sĩ thường chọn thuốc dựa trên hồ sơ tác dụng phụ [4].
Tuy nhiên, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2022 (thực hiện từ 1/5 đến 31/10/2019) đã chỉ ra sự khác biệt khi phối hợp thuốc bôi adapalene với hai loại thuốc uống khác nhau trong 12 tuần [5]. Nhóm A uống doxycycline 100 mg mỗi ngày kèm bôi adapalene có 22 bệnh nhân (59,45%) đạt kết quả tích cực (sạch ít nhất 60% tổn thương), cao hơn đáng kể so với nhóm B uống azithromycin 250 mg cách ngày kèm bôi adapalene chỉ có 9 bệnh nhân (24,32%) đạt kết quả (p = 0,0021) [5].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn tổng thể các dữ liệu khoa học trên, lợi ích rõ ràng nhất của đường bôi là tác động trúng đích vào vùng da mụn, giảm phơi nhiễm toàn thân và hạn chế tác dụng phụ so với đường uống [2] [6]. Đường uống phát huy vai trò khi mụn viêm lan rộng hoặc ở mức độ trung bình đến rất nặng, đặc biệt khi phối hợp cùng chế phẩm bôi ngoài da [1] [5] [4].
Giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trong dữ liệu được cung cấp đánh giá trực tiếp liều lượng, nồng độ và độ an toàn của chiết xuất hoàng liên bắc đường uống so với đường bôi trên bệnh nhân mụn trứng cá. Ngay cả với các hoạt chất đã được nghiên cứu như nicotinamide, kẽm hay simvastatin, y văn vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn, thời gian theo dõi dài hơn và công thức bào chế chuẩn hóa hơn để đưa ra kết luận chắc chắn [1] [8] [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị mụn
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống nước sắc dược liệu sẽ "mát gan, giải độc" và trị sạch mọi loại mụn từ gốc. Thực tế, ngay cả các thuốc kháng sinh đường uống và đường bôi mạnh cũng chủ yếu làm giảm nốt mụn viêm, chứ không cải thiện rõ rệt các nhân mụn không viêm (như mụn đầu đen, mụn ẩn) [3].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý giã nát hoặc nấu nước hoàng liên bắc đặc để bôi trực tiếp lên mặt vì nghĩ dược liệu tự nhiên luôn an toàn. Các hoạt chất bôi ngoài da trong nghiên cứu đều được bào chế ở nồng độ chuẩn xác (như gel 1%, 2% hoặc 5%) và kiểm tra phản ứng da tại chỗ nghiêm ngặt [1] [2] [6]. Dược liệu thô tự chế không rõ nồng độ dễ gây kích ứng, nhiễm trùng thêm cho nền da đang tổn thương.
Ai nên thận trọng?
Người có làn da nhạy cảm, đang có vết thương hở hoặc mụn mủ vỡ loét trên mặt cần tuyệt đối thận trọng, không tự ý bôi các dịch chiết dược liệu tự nấu chưa qua vô trùng. Việc dùng các hoạt chất kháng khuẩn kéo dài không đúng phác đồ, dù uống hay bôi, đều đứng trước nguy cơ làm vi khuẩn kháng thuốc, khiến việc điều trị về sau giảm hiệu quả [8] [6] [4].
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ vị thành niên, người có bệnh lý nền về gan, thận, tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính không nên tự ý uống hoàng liên bắc dài ngày. Dược liệu uống vào cơ thể vẫn phải chuyển hóa qua gan, thận và có thể gây tương tác thuốc hoặc tác dụng phụ toàn thân ngoài ý muốn [4].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc da
Trong thực tế, nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ trị mụn chứa chiết xuất thảo dược như hoàng liên bắc, người dùng nên ưu tiên lựa chọn các chế phẩm bôi ngoài da đã được chuẩn hóa công thức, đóng gói vô trùng từ nhà sản xuất uy tín thay vì tự đun nấu uống hay bôi. Khi mới bắt đầu bôi, hãy thử trước trên một vùng da nhỏ để theo dõi phản ứng kích ứng tại chỗ trước khi thoa toàn mặt [6].
Với tình trạng mụn viêm từ trung bình đến nặng ở mặt, ngực hoặc lưng, người bệnh không nên chỉ trông chờ vào một loại thảo dược đơn lẻ [5] [4]. Hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để được xây dựng phác đồ phối hợp chuẩn y khoa (kết hợp thuốc bôi và thuốc uống khi cần thiết) theo đúng hướng dẫn đồng thuận, kết hợp giữ vệ sinh da sạch sẽ, ăn uống cân bằng và uống đủ nước [4].
Tóm lại, chưa có bằng chứng lâm sàng khẳng định uống hay bôi hoàng liên bắc trị mụn tốt hơn, nhưng y văn cho thấy đường bôi chuẩn hóa thường an toàn và hiệu quả tại chỗ không kém đường uống. Độc giả không nên tự ý sắc uống hay đắp hoàng liên bắc thô lên mặt để tránh kích ứng và tác dụng phụ toàn thân. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để có phác đồ điều trị mụn an toàn, khoa học, nhất là khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc khác.