Nhiều người tiêu dùng hiện nay có xu hướng tìm kiếm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe dạng ngậm dưới lưỡi với niềm tin rằng dưỡng chất sẽ đi thẳng vào máu và mang lại tác dụng vượt trội. Đối với vitamin B12 (cobalamin) – một vi chất thiết yếu cho hệ thần kinh và quá trình tạo máu – các sản phẩm viên ngậm dưới lưỡi thường được quảng bá là có sinh khả dụng cao hơn nhiều so với viên uống truyền thống.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy viên ngậm dưới lưỡi không vượt trội hơn viên uống tiêu hóa thông thường về khả năng cải thiện nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh [1]. Cả hai phương thức này đều đem lại hiệu quả tương đương nhau trong việc nâng cao chỉ số vitamin B12 và cải thiện các chỉ số sinh hóa máu [1].
Cơ chế hấp thu: Đường tiêu hóa và niêm mạc miệng hoạt động ra sao?
Vitamin B12 là một vi chất hòa tan trong nước, đóng vai trò then chốt trong hoạt động của tế bào và sự hình thành tế bào gốc tạo máu [1, 6]. Thông thường, khi đi qua đường tiêu hóa, vitamin B12 phụ thuộc vào các protein vận chuyển chuyên biệt và yếu tố nội tại của dạ dày để được hấp thu tại ruột non [2]. Do cơ chế phức tạp này, sinh khả dụng của vitamin B12 qua đường uống truyền thống thường bị đánh giá là thấp và dao động thất thường giữa các cá nhân [1, 2].
Để khắc phục rào cản tiêu hóa, phương pháp ngậm dưới lưỡi đưa viên thuốc vào khoang miệng và giữ bên dưới lưỡi trong 1 đến 2 phút để giải phóng vi chất [3]. Về mặt lý thuyết sinh học, vùng niêm mạc dưới lưỡi có mạng lưới mao mạch dày đặc, cho phép các phân tử hoạt chất đi trực tiếp vào tuần hoàn hệ thống mà không cần đi qua gan hay chịu sự thoái giáng bởi dịch acid dạ dày [2, 7]. Nhằm kéo dài thời gian lưu giữ, một nghiên cứu bào chế năm 2023 đã phát triển viên ngậm kết dính sinh học niêm mạc chứa 1 mg cyanocobalamin, trong đó công thức S11 (sử dụng polymer Eudragit L100-55) cho thời gian lưu giữ niêm mạc đạt 118,2 +- 2,89 phút, lực bám dính 26 +- 1 g, hàm lượng hoạt chất đạt 99,124 +- 0,001699%, và giải phóng 76,85% lượng B12 trong vòng 22 giờ qua cơ chế động học Peppas-Sahlin (hệ số R2 đạt 0,9949) [4]. Công thức này đạt tốc độ thẩm thấu qua màng mô phỏng là 6,387 +- 1,860 microgam/giờ/cm2 trong 6 giờ, chứng minh khả năng cải thiện thời gian lưu tại chỗ để hỗ trợ hấp thu qua màng nhầy [4].
Tuy nhiên, việc tăng khả năng thẩm thấu tại phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc dạng ngậm sẽ vượt trội hoàn toàn khi dùng trên người. Sự phát hiện ra cơ chế khuếch tán thụ động không phụ thuộc vào chất vận chuyển đã làm thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận về đường uống truyền thống [2]. Ngay cả khi không có yếu tố nội tại dạ dày, một liều uống vitamin B12 đủ lớn (từ 1000 đến 2000 microgam cyanocobalamin) vẫn cho phép cơ thể hấp thu đủ lượng vi chất cần thiết thông qua sự khuếch tán thụ động qua thành ruột để đáp ứng nhu cầu mỗi ngày [2].
Bằng chứng đối đầu: Viên ngậm dưới lưỡi có vượt trội viên uống?
Để so sánh thực tế hiệu quả giữa các con đường bổ sung, một phân tích tổng hợp mạng lưới công bố năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu từ 13 nghiên cứu so sánh đối đầu trên tổng số 4.275 bệnh nhân thiếu hụt vitamin B12 [1]. Nhóm tác giả đã tiến hành đối chiếu toàn diện ba con đường bổ sung phổ biến hiện nay: tiêm bắp, uống nuốt thông thường và ngậm dưới lưỡi [1].
Kết quả phân tích cho thấy, về chỉ số làm tăng nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh, đường tiêm bắp xếp vị trí đầu tiên, tiếp theo là đường ngậm dưới lưỡi với mức chênh lệch trung bình cao hơn 43,31 pg/mL so với đường uống thông thường [1]. Dù vậy, mức chênh lệch giữa đường ngậm dưới lưỡi và đường uống thông thường hoàn toàn không đạt ý nghĩa thống kê [1]. Điều này đồng nghĩa với việc mức tăng nồng độ B12 trong máu giữa việc ngậm dưới lưỡi và uống nuốt trực tiếp là tương đương nhau trên phương diện lâm sàng [1].
Xét về chỉ số cải thiện nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin), phân tích tổng hợp cũng ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tất cả các con đường sử dụng [1]. Đường uống thông thường đạt thứ hạng hiệu quả quy đổi là 78,3, trong khi tiêm bắp đạt 49,6 [1]. Ngoài ra, các chỉ số huyết học khác trong công thức máu toàn phần (CBC) cũng như nồng độ homocysteine trong máu đều không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa đường uống, đường ngậm dưới lưỡi và đường tiêm bắp [1]. Dữ liệu thực nghiệm quy mô lớn này khẳng định rằng niềm tin viên ngậm tạo ra nồng độ hoạt chất vượt trội trong máu so với viên uống là không có cơ sở khoa học vững chắc [1].
Nghiên cứu trên trẻ nhỏ và người ăn chay: Hiệu quả ghi nhận thế nào?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm tra tính ứng dụng của dạng ngậm dưới lưỡi trên các nhóm đối tượng đặc thù nhằm đánh giá khả năng dung nạp và hiệu quả phục hồi vi chất. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2021 được thực hiện trên 158 trẻ em từ 0 đến 3 tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 (nồng độ huyết thanh dưới 300 ng/L) [5]. Các bệnh nhi được chia thành ba nhóm điều trị: nhóm 1 dùng cyanocobalamin đường uống, nhóm 2 dùng methylcobalamin ngậm dưới lưỡi, và nhóm 3 dùng cyanocobalamin tiêm bắp [5].
Kết quả sau điều trị ghi nhận giá trị vitamin B12 trung bình ở cả ba nhóm đều tăng vượt mức 300 ng/L, và mức tăng này có ý nghĩa thống kê ở cả ba nhóm với chỉ số p < 0,05 [5]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng methylcobalamin ngậm dưới lưỡi có hiệu quả tương đương với cyanocobalamin đường uống và tiêm bắp trong việc cải thiện nồng độ vitamin B12 ở trẻ nhỏ từ 0 đến 3 tuổi [5].
Tính an toàn và khả năng dung nạp của dạng ngậm ở trẻ nhỏ cũng được xác nhận qua một nghiên cứu lâm sàng năm 2023 trên 49 trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi bị thiếu hụt hoặc mấp mé thiếu B12 (dưới 300 pg/mL) [6]. Trẻ được can thiệp bằng methylcobalamin ngậm dưới lưỡi liều 1000 microgam theo phác đồ giảm dần: uống mỗi ngày một lần trong tuần đầu, cách ngày trong tuần thứ hai, hai lần một tuần trong tuần thứ ba, và một lần trong tuần cuối cùng [6].
Tất cả trẻ tham gia đều dung nạp tốt, không ghi nhận các tác dụng phụ như nôn trớ hay phát ban ngoài da [6]. Nồng độ vitamin B12 trung bình của các bé đã tăng mạnh từ mức ban đầu 199 +- 57 pg/mL lên mức 684 +- 336 pg/mL sau 4 tuần điều trị, sự khác biệt đạt ý nghĩa thống kê rất cao với p < 0,001 [6]. Điều này cho thấy phương thức ngậm hoặc nhỏ dưới lưỡi là giải pháp thay thế khả thi cho đường tiêm gây đau đớn ở trẻ sơ sinh [6].
Đối với người ăn chay trường, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng kéo dài 12 tuần vào năm 2019 đã theo dõi 40 người ăn chay bị thiếu hụt B12 cận biên [7]. Những người tham gia được chia làm hai nhóm: nhóm dùng liều thấp (350 microgam/tuần) và nhóm dùng liều cao (2000 microgam/tuần) dạng ngậm dưới lưỡi [7]. Mẫu máu được thu thập vào các mốc 15, 30, 60 và 90 ngày [7].
Sau 90 ngày can thiệp, nồng độ B12 huyết thanh ở cả hai nhóm đều tăng rõ rệt so với ban đầu (hiệu ứng thời gian p < 0,0001) [7]. Cả hai nhóm đều ghi nhận sự gia tăng holotranscobalamin, acid succinic, methionine và cải thiện chỉ số sức khỏe tổng quát, đồng thời làm giảm nồng độ acid methylmalonic, homocysteine và folate trong máu (p < 0,0001) [7]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt nào được ghi nhận giữa nhóm liều thấp và nhóm liều cao về các chỉ số này, và can thiệp không làm thay đổi lượng vitamin B6 cũng như số lượng tế bào máu [7].
Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp
Quan niệm phổ biến nhất là viên ngậm dưới lưỡi luôn mang lại tác dụng sinh học mạnh hơn và chuyển hóa nhanh hơn viên uống dạng nuốt. Tuy nhiên, tổng quan y khoa xác nhận rằng đường uống liều cao vẫn đạt hiệu quả tương đương trong việc đưa nồng độ B12 huyết thanh về mức bình thường so với các đường dùng khác [2, 8]. Nhiều quốc gia như Thụy Điển và Canada đã áp dụng thường quy đường uống để điều trị thiếu hụt B12, trong khi Vương quốc Anh chấp thuận đường uống cho các trường hợp thiếu hụt không triệu chứng hoặc dùng duy trì dự phòng [2].
Ưu điểm lớn nhất của dạng viên ngậm dưới lưỡi và viên uống so với đường tiêm bắp truyền thống không nằm ở sinh khả dụng vượt trội, mà nằm ở sự thuận tiện, tính an toàn và chi phí điều trị [2, 7]. Sử dụng các dạng ngậm hoặc uống giúp người bệnh tránh được cảm giác đau đớn do tiêm lặp lại, giảm đáng kể các chuyến thăm khám tại bệnh viện, tiết kiệm chi phí dịch vụ điều dưỡng và loại bỏ nguy cơ biến chứng tụ máu hay chảy máu cơ ở những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông [2, 7].
Bên cạnh vai trò chuyển hóa huyết học, vitamin B12 còn được nghiên cứu trong các bệnh lý niêm mạc miệng mạn tính như viêm loét miệng aphthous tái phát (RAS) [8]. Một bài tổng quan y khoa năm 2022 cho thấy việc dùng đĩa dán niêm mạc má chứa 500 microgam B12 giúp cải thiện triệu chứng và giảm đau ở 77% đối tượng nghiên cứu [8]. Ba nghiên cứu sử dụng B12 ngậm dưới lưỡi chỉ ra rằng liều cao 1000 microgam mỗi ngày dùng liên tục trong 6 tháng giúp giảm đáng kể số đợt bùng phát, số lượng cũng như thời gian kéo dài của các vết loét miệng aphthous [8]. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý rằng kết luận này vẫn chỉ mang tính thăm dò do số lượng nghiên cứu quy mô lớn, chất lượng cao hiện vẫn còn hạn chế [8].
Những đối tượng nào nên thận trọng khi lựa chọn?
Mặc dù vitamin B12 nhìn chung an toàn và dung nạp tốt, việc tự ý lựa chọn đường dùng mà không có chẩn đoán y khoa chính xác có thể dẫn đến việc điều trị không đầy đủ. Những người bị tổn thương thần kinh nghiêm trọng do thiếu hụt vitamin B12 hoặc người mắc hội chứng kém hấp thu nặng do bệnh lý tiêu hóa phức tạp cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận trước khi chuyển đổi sang các dạng uống hoặc ngậm [2, 7].
Đối với những bệnh nhân có rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, phác đồ điều trị đường uống thông thường đòi hỏi sự tuân thủ điều trị cực kỳ nghiêm ngặt của người bệnh để duy trì đủ nồng độ vi chất trong máu [3]. Nếu người bệnh thường xuyên quên liều, hiệu quả khuếch tán thụ động sẽ bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ tái phát tình trạng thiếu máu và các biến chứng thần kinh [2, 5, 7].
Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý tại khoang miệng như viêm nha chu nặng, khô miệng nặng hoặc niêm mạc miệng bị tổn thương rộng có thể gặp khó khăn trong việc hòa tan và giữ viên ngậm dưới lưỡi đúng thời gian quy định [3]. Khi viên ngậm bị nuốt trôi quá nhanh cùng nước bọt, cơ chế hấp thu tại chỗ của niêm mạc miệng sẽ không thể phát huy, và viên ngậm lúc này chỉ hoạt động tương tự như một viên uống thông thường đi qua dạ dày [3].
Hướng dẫn sử dụng đúng cách để tối ưu hóa hấp thu
Đối với người sử dụng viên ngậm dưới lưỡi, kỹ thuật dùng thuốc quyết định trực tiếp khả năng tiếp xúc của vi chất với niêm mạc. Người dùng cần đặt viên thuốc sâu dưới đáy lưỡi và giữ nguyên vị trí trong khoảng 1 đến 2 phút để viên thuốc phân rã tự nhiên từ từ trong khoang miệng [3]. Tránh nói chuyện nhiều, không nhai nát viên thuốc, không nuốt chửng ngay và hạn chế uống nước trong lúc viên ngậm đang tan nhằm đảm bảo diện tích tiếp xúc với các mao mạch dưới lưỡi [1, 7].
Đối với người sử dụng viên uống nuốt thông thường, việc duy trì liều lượng thích hợp là yếu tố quyết định. Trong các trường hợp thiếu hụt hoặc có rào cản hấp thu, mức liều cao từ 1000 đến 2000 microgam mỗi ngày thường được áp dụng trên lâm sàng để tận dụng con đường khuếch tán thụ động qua ruột [2]. Việc bổ sung có thể thực hiện đều đặn cùng hoặc xa bữa ăn theo chỉ định của nhân viên y tế [2].
Đối với người ăn thuần chay hoặc ăn chay trường chỉ bị thiếu hụt cận biên, một liều bổ sung ngậm dưới lưỡi định kỳ 350 microgam mỗi tuần đã được chứng minh là có khả năng cải thiện các chỉ số chuyển hóa tương đương với mức liều cao 2000 microgam mỗi tuần [7]. Người dùng nên xét nghiệm công thức máu và nồng độ vitamin B12 định kỳ để điều chỉnh liều lượng phù hợp, tránh tự ý lạm dụng hoặc thay thế thuốc điều trị mà không có tham vấn chuyên môn [5, 8].
Tóm lại, vitamin B12 dạng ngậm dưới lưỡi không vượt trội hơn dạng viên uống tiêu chuẩn về khả năng tăng nồng độ vi chất trong cơ thể [1]. Cả hai dạng dùng đều là những giải pháp an toàn, tiện lợi, kinh tế và có thể thay thế hiệu quả cho các mũi tiêm bắp gây đau trong phần lớn trường hợp thiếu hụt [2, 8]. Người tiêu dùng nên dựa vào sở thích cá nhân, khả năng nuốt và hướng dẫn của chuyên gia y tế để chọn dạng dùng phù hợp nhất với bản thân.
