Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu định kỳ thấy chỉ số magie nằm trong khoảng tham chiếu an toàn liền an tâm rằng cơ thể hoàn toàn đầy đủ khoáng chất này. Trên thực tế, không ít trường hợp vẫn gặp các triệu chứng như co giật cơ, mệt mỏi hay rối loạn nhịp tim dù giấy xét nghiệm báo bình thường.
Câu trả lời từ các bằng chứng y học là: xét nghiệm magie máu bình thường hoàn toàn không bảo đảm cơ thể bạn không thiếu magie [1], [2]. Chỉ số này chỉ phản ánh lượng khoáng chất trôi nổi trong huyết thanh chứ không đại diện cho tổng trữ lượng magie của toàn bộ cơ thể [1], [2].
Nghịch lý 1% và nơi ẩn náu thật sự của magie
Magie là khoáng chất phong phú thứ tư trong cơ thể người và là cation nội bào quan trọng thứ hai [1], [3]. Vi chất này đóng vai trò chất xúc tác hoặc chất kích hoạt cho hơn 300 đến 600 hệ thống enzyme, tham gia tổng hợp ADN, ARN, chuyển hóa năng lượng và duy trì nồng độ chất chống oxy hóa nội bào [1], [3]. Dù đảm nhận khối lượng công việc khổng lồ, phần lớn magie lại không nằm trong máu [1], [3].
Ước tính khoảng 40% đến 50% lượng magie phân bố trong các mô mềm, không gian nội bào; 50% đến 60% nằm cố định trong xương và răng [1], [3]. Lượng magie lưu hành trong huyết thanh thực tế chỉ chiếm khoảng 0,3% đến dưới 1% tổng lượng magie của toàn cơ thể [1], [2], [3].
Do đó, nồng độ magie huyết thanh (SMC) không có sự tương quan chặt chẽ và là một chỉ số dự đoán rất kém về hàm lượng magie nội bào cũng như tổng lượng magie của mô và cơ quan [1], [2]. Một người có kết quả xét nghiệm huyết thanh nằm hoàn toàn trong giới hạn tham chiếu thông thường vẫn có thể đang bị thiếu hụt nghiêm trọng lượng magie dự trữ [1], [2].
Vì sao xét nghiệm máu dễ "đánh lừa" kết quả?
Khoảng tham chiếu thông thường của nồng độ magie huyết thanh được thiết lập từ năm 1974, dao động trong khoảng 1,82 đến 2,30 mg/dL (tương đương 0,75 - 0,95 mmol/L) dựa trên phân bố ở quần thể người bình thường [1]. Hiện nay, phương pháp đo màu thông dụng nhất tại các phòng xét nghiệm là sử dụng xylidyl blue [4]. Dù đây là xét nghiệm nhanh và dễ tiếp cận nhất trong thực hành lâm sàng, nó lại bộc lộ rất nhiều hạn chế phân tích [4], [2].
Thứ nhất, nồng độ magie trong tế bào hồng cầu cao gấp khoảng 3 lần so với nồng độ trong huyết thanh [4]. Chỉ cần mẫu máu bị tán huyết nhẹ, giải phóng 1 g/L hemoglobin, chỉ số magie huyết thanh đo được đã tăng nhân tạo thêm khoảng 0,05 mmol/L [4]. Sự chậm trễ trong việc tách huyết thanh khỏi tế bào máu cũng làm nồng độ chất này tăng giả tạo [4].
Thứ hai, kết quả đo magie toàn phần trong máu dễ bị nhiễu bởi nồng độ bilirubin cao, huyết thanh đục do mỡ máu (lipemic) hoặc phốt phát tăng cao [4]. Khoảng 30% magie trong huyết thanh gắn kết với protein [4]. Do đó, sự thay đổi nồng độ protein như albumin có thể làm thay đổi nồng độ magie huyết thanh mà không thực sự phản ánh lượng magie có hoạt tính sinh lý [4], [2].
Thứ ba, nồng độ magie huyết thanh có thể biến thiên sinh lý tự nhiên. Chỉ số này thường có xu hướng cao hơn ở người ăn chay trường so với người ăn tạp, nhưng lại giảm tạm thời sau các bài tập thể lực đòi hỏi sức bền hoặc trong giai đoạn 3 tháng cuối của thai kỳ [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu đối chứng
Hạn chế của xét nghiệm máu thông thường đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng khi đối chiếu giữa nồng độ magie huyết thanh với các xét nghiệm nội bào và nghiệm pháp chuyên sâu.
Năm 2004, một nghiên cứu tại châu Âu tiến hành phân tích nồng độ magie huyết thanh và magie trong hồng cầu trên 23 phụ nữ khỏe mạnh, 70 nam giới khỏe mạnh và 184 bệnh nhân loét dạ dày tá tràng [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ magie trong hồng cầu thấp hơn đáng kể so với mức ước tính từ huyết thanh ở 9/23 phụ nữ khỏe mạnh, 3/60 nam giới khỏe mạnh, 10/101 nam giới loét dạ dày tá tràng và 17/83 nữ giới loét dạ dày tá tràng [5]. Đáng chú ý, khi thực hiện nghiệm pháp nạp magie đường uống trên phân nhóm 11 phụ nữ khỏe mạnh có magie máu bình thường, có tới 10/11 người bị xác định là thiếu magie thực sự [5].
Năm 2005, một nghiên cứu lâm sàng so sánh nồng độ magie nội bào và ngoại bào giữa 22 bệnh nhân mắc hội chứng tim X (nhóm A) và 22 người khỏe mạnh đối chứng tương đồng về tuổi và giới (nhóm B) [6]. Các nhà nghiên cứu đã đo magie trong huyết thanh, nước tiểu, hồng cầu và tỷ lệ giữ lại magie sau 24 giờ qua nghiệm pháp nạp magie [6]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ magie huyết thanh giữa hai nhóm (0,87 ± 0,23 mmol/L ở nhóm bệnh so với 0,83 ± 0,15 mmol/L ở nhóm chứng) [6]. Tuy nhiên, nhóm bệnh nhân lại có tỷ lệ giữ magie 24 giờ cao hơn rõ rệt (49,8 ± 1,3% so với 32,6 ± 7,5%) và nồng độ magie nội bào trong hồng cầu thấp hơn rõ rệt (3,7 ± 1,4 so với 5,6 ± 1,3 fg/tế bào) [6]. Điều này chứng minh tình trạng thiếu hụt magie nội bào hoàn toàn có thể bị che giấu dưới vỏ bọc nồng độ máu bình thường [6].
Nghiên cứu công bố năm 2018 và tài liệu năm 1993 cũng chỉ ra rằng nghiệm pháp dung nạp hoặc nạp magie (magnesium loading/tolerance test) có độ chính xác cao hơn nhiều trong việc đánh giá tổng trữ lượng magie của cơ thể so với xét nghiệm máu thông thường [1], [7]. Tuy nhiên, các kỹ thuật như đo magie mô, đo magie trong hồng cầu hay đo độ giữ magie 24 giờ chủ yếu phục vụ nghiên cứu và chưa sẵn có để làm xét nghiệm đại trà [4], [2], [3].
Hệ lụy âm thầm của tình trạng thiếu magie tiềm ẩn
Thiếu hụt magie trong thời gian dài nhưng không được phát hiện qua xét nghiệm máu có thể gây ra nhiều xáo trộn chuyển hóa phức tạp [1], [3]. Về mặt lâm sàng, thiếu magie thường biểu hiện qua tình trạng tăng kích thích thần kinh - cơ, run rẩy, co giật, yếu cơ và rối loạn nhịp tim [7], [3].
Đặc biệt, thiếu magie thường đi kèm và trực tiếp gây ra hạ canxi máu và hạ kali máu [7], [2], [3]. Hiện tượng hạ canxi máu thứ phát do thiếu magie từ trung bình đến nặng không thể giải quyết hoặc điều chỉnh bằng cách bổ sung canxi, vitamin D hay cả hai [2]. Nguyên nhân là do thiếu magie làm suy giảm tiết hormone cận giáp (PTH), gây đề kháng cơ quan đích với PTH, tăng thoái hóa PTH hoặc làm giảm nồng độ 1,25-dihydroxy-vitamin D [2]. Trong trường hợp này, chỉ có liệu pháp điều trị bổ sung magie đơn độc mới giải quyết được triệt để tình trạng hạ canxi máu [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thiếu hụt magie mạn tính tiềm ẩn có mối liên hệ mật thiết với nhiều bệnh lý mạn tính nguy hiểm như xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa, sỏi thận, ung thư, hội chứng tiền kinh nguyệt và các rối loạn tâm thần [1], [3]. Ngược lại, điều trị magie kịp thời đã cho thấy khả năng cải thiện tỷ lệ sống sót ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim [7].
Những ai có nguy cơ cao thiếu hụt magie?
Mặc dù kết quả xét nghiệm máu cho ra con số bình thường, những nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt cảnh giác trước nguy cơ thiếu hụt magie tiềm ẩn do các cơ chế bệnh sinh làm tăng đào thải hoặc giảm hấp thu khoáng chất này:
Người có lượng cung cấp không đủ: Chế độ dinh dưỡng kém chất lượng, người nuôi dưỡng tĩnh mạch kéo dài bằng dịch truyền không chứa magie [3].
Người giảm hấp thu đường tiêu hóa: Người mắc tiêu chảy mạn tính, hội chứng kém hấp thu, người từng phẫu thuật cắt ngắn hoặc bắc cầu ruột [3], hoặc người mắc bệnh lý loét dạ dày tá tràng [5].
Người tăng đào thải qua thận và các nguyên nhân khác: Người mắc bệnh đái tháo đường, rối loạn ống thận, cường giáp, cường aldosteron, tăng canxi máu, người nghiện rượu, người đang trong tình trạng căng thẳng (stress), phụ nữ đang cho con bú quá mức, hoặc người dùng một số loại thuốc gây mất magie qua thận [7], [3].
Bệnh nhân cấp cứu và hồi sức: Sự suy kiệt magie xuất hiện rất thường xuyên ở bệnh nhân nội trú tại bệnh viện và các khoa cấp cứu [8], [7]. Trong các trường hợp bệnh nhân nguy cơ cao có biểu hiện lâm sàng, các bác sĩ có thể phải cân nhắc điều trị magie theo kinh nghiệm ngay cả khi chưa có kết quả xét nghiệm khẳng định [8].
Những lưu ý thận trọng và chỉ định y khoa
Tuy magie rất quan trọng, việc tự ý bổ sung khoáng chất này bằng các chế phẩm thuốc liều cao không qua chỉ định y khoa có thể tiềm ẩn rủi ro lớn.
Người bị suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng các chế phẩm bổ sung magie [8], [3]. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc kiểm soát bài tiết và điều hòa nồng độ magie huyết thanh [3]. Ở bệnh nhân suy thận, cơ chế đào thải bị khiếm khuyết có thể nhanh chóng dẫn đến ngộ độc magie máu cao (hypermagnesemia), gây nguy hiểm đến tính mạng [8], [3].
Trong bối cảnh y tế, khi có chỉ định bù magie ở bệnh nhân nặng, magie thường được truyền qua đường tĩnh mạch với sự kiểm soát chặt chẽ về liều lượng, tốc độ truyền và dạng bào chế; trong khi đó bù magie đường uống được áp dụng cho mục tiêu hồi phục lâu dài [8], [7]. Do đó, bất kỳ phác đồ điều trị bổ sung liều cao nào cũng cần có sự thăm khám và hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Để phòng ngừa tình trạng thiếu magie tiềm ẩn mà không phụ thuộc hoàn toàn vào chỉ số xét nghiệm huyết thanh, việc xây dựng một chế độ ăn uống khoa học và đa dạng đóng vai trò nền tảng. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận tầm quan trọng sống còn của dinh dưỡng cân bằng và các bữa ăn đều đặn đối với việc duy trì lượng magie nội bào tối ưu [5].
Magie được hấp thu đồng đều qua ruột non [3]. Vì vậy, giải pháp an toàn và bền vững nhất là tăng cường các nhóm thực phẩm tự nhiên giàu khoáng chất này, bao gồm các loại rau lá xanh đậm, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và nguồn nước khoáng tự nhiên. Hạn chế lạm dụng rượu bia và kiểm soát tốt lượng đường huyết sẽ giúp giảm thiểu tình trạng thận đào thải quá mức khoáng chất này [3].
Kết quả xét nghiệm magie huyết thanh bình thường là một thông tin tham khảo, nhưng không thể loại trừ khả năng cơ thể bạn đang thiếu hụt khoáng chất này ở cấp độ tế bào. Việc đánh giá sức khỏe cần kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh lý và chế độ dinh dưỡng hàng ngày thay vì chỉ dựa vào một chỉ số xét nghiệm duy nhất.
