4 nhóm người không nên tự ý dùng quyển bá trị bệnh

Cơn sốt dùng thảo dược truyền miệng

Nhiều người tìm đến các cây thuốc nam với suy nghĩ thảo mộc luôn lành tính, không tác dụng phụ. Cây quyển bá (danh pháp khoa học: Selaginella tamariscina) là vị thuốc cổ truyền được chia sẻ trị nhiều chứng bệnh mạn tính ^[1]. Thói quen tự hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc.

Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý sắc uống quyển bá khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Dù có một số hoạt tính sinh học, thảo dược này chứa các hợp chất tác động trực tiếp lên hệ thống enzym gan, gây nguy cơ tương tác thuốc phức tạp ^[1].

Quyển bá và cơ chế dược lý trong phòng thí nghiệm

Cây quyển bá chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, alkaloid, lignan và đặc biệt là nhóm polyphenol selaginellin ^[1]. Y học phương Đông, đặc biệt tại Trung Quốc, từng dùng cây này hỗ trợ viêm, viêm gan mạn tính, đái tháo đường, tiểu ra máu, đại tiện ra máu ^[1].

Cơ chế sinh học của quyển bá được khảo sát chủ yếu trên mô hình nuôi cấy tế bào và động vật gặm nhấm [7, 8]. Các hoạt chất phân lập từ quyển bá có thể tác động đến chu kỳ phân chia tế bào, ức chế một số enzym xâm lấn và kháng khuẩn [4, 7, 8].

Tuy nhiên, các chất này can thiệp sâu vào các enzym chuyển hóa tại gan ^[1]. Khi các enzym này bị ức chế, nồng độ các thuốc Tây y dùng kèm sẽ tích tụ trong máu, tăng nguy cơ ngộ độc cho người bệnh ^[1].

Bằng chứng khoa học về cây quyển bá

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận một số tác động dược lý của quyển bá (Selaginella tamariscina):

Nghiên cứu công bố năm 2009 phân lập hợp chất isocryptomerin từ cây quyển bá ^[2]. Hoạt chất này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với các chủng vi khuẩn Gram dương và Gram âm, bao gồm cả tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) ^[2]. Khi kết hợp isocryptomerin với kháng sinh cefotaxime, nhóm nghiên cứu nhận thấy tác dụng hiệp đồng rõ rệt chống lại MRSA trong ống nghiệm ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng microsome gan người và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) để đánh giá tương tác thuốc của hai hợp chất selaginellin và selaginellin M tách từ quyển bá ^[1]. Thử nghiệm đo lường trên 10 đồng dạng cytochrome P450 và 6 đồng dạng UGT ^[1]. Kết quả cho thấy selaginellin và selaginellin M ức chế mạnh enzym CYP2C8 với nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 0,5 micromol/L và 0,9 micromol/L ^[1]. Hai chất này cũng ức chế trung bình đối với CYP2C9, CYP2J2, UGT1A1 và UGT1A3 với giá trị IC50 dao động trong khoảng từ 1 micromol/L đến 5 micromol/L ^[1]. Khả năng ức chế thấp hơn (IC50 lớn hơn 25 micromol/L) được ghi nhận ở CYP1A2, CYP2A6, CYP2E1 và UGT1A6 ^[1].

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra dịch chiết quyển bá trên tế bào ung thư miệng HSC-3 bằng kỹ thuật buồng Boyden và gelatin zymography ^[3]. Dịch chiết quyển bá ức chế sự di chuyển và xâm lấn tế bào sau 24 giờ nuôi cấy ^[3]. Ở nồng độ cao nhất 100 microgam/mL, dịch chiết ức chế hoạt tính của enzym MMP-2 tới 57% và MMP-9 tới 51% ^[3]. Nồng độ này cũng làm giảm biểu hiện mRNA của MMP-2 và MMP-9 sau 6 giờ, đồng thời làm tăng biểu hiện của các chất ức chế nội sinh TIMP-1 và TIMP-2 ^[3].

Nghiên cứu năm 1999 phân tích dịch chiết nước và dung môi hữu cơ của quyển bá trên dòng tế bào bạch cầu người, đồng thời thử nghiệm trên chuột cống bị gây tổn thương dạ dày bằng hóa chất MNNG liều 150 mg/kg ^[4]. Phân đoạn chiết bằng nước làm tăng biểu hiện gen ức chế khối u p53 và gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 ^[4]. Chế độ ăn chứa 1% bột quyển bá làm giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số ghi nhãn PCNA tại biểu mô dạ dày tuyến của chuột so với nhóm chỉ dùng MNNG (P < 0,05), trong khi mức 5% chỉ cho thấy xu hướng giảm ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Đa số nghiên cứu về cây quyển bá dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào hoặc mô hình động vật nhỏ [7, 8]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định liều lượng an toàn hoặc hiệu quả điều trị thực tế.

Hiệu quả diệt khuẩn hay ức chế tế bào trong đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống nước sắc quyển bá sẽ mang lại tác dụng tương tự trong cơ thể người [4, 7]. Việc tự ý sử dụng dựa trên các bài viết chưa kiểm chứng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu

Nhiều người tin rằng thảo dược nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn vô hại, có thể uống thay trà hàng ngày. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cây thuốc chứa hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý mạnh ^[1].

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược để thay thế thuốc điều trị bệnh mạn tính. Thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của y học hiện đại. Nguy hiểm hơn, việc kết hợp bừa bãi thảo dược với thuốc kê đơn có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu do ức chế enzym gan ^[1].

4 nhóm người không nên tự ý dùng quyển bá

Dựa trên các đặc tính dược lý và nguy cơ tương tác thuốc, 4 nhóm đối tượng sau cần tránh tự ý dùng quyển bá:

Người suy giảm chức năng gan hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Hoạt chất selaginellin trong quyển bá ức chế mạnh các enzym quan trọng tại gan như CYP2C8 (IC50 từ 0,5 - 0,9 micromol/L), CYP2C9 và UGT1A1 ^[1]. Khi các enzym này bị ức chế, gan không thể chuyển hóa các loại thuốc dùng kèm theo cách thông thường, gây nguy cơ ngộ độc thuốc cao.

Phụ nữ mang thai: Quyển bá có hoạt tính sinh học mạnh, tác động lên chu kỳ phân chia tế bào và sự biểu hiện gen ^[4]. Các dữ liệu an toàn trên thai kỳ chưa được thiết lập đầy đủ, nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi là rất lớn.

Người có bệnh lý xuất huyết hoặc rối loạn đông máu: Trong y học cổ truyền, quyển bá được dùng tác động vào huyết chứng ^[1]. Những người đang chảy máu cam, xuất huyết tiêu hóa, rong kinh hoặc đang dùng thuốc chống đông máu không được tự ý dùng vì có thể làm tình trạng rối loạn đông máu thêm trầm trọng.

Trẻ nhỏ: Hệ thống enzym gan và chức năng lọc thải thận của trẻ em chưa hoàn thiện. Việc dùng dược liệu chứa các hoạt chất ức chế enzym chuyển hóa có thể dẫn đến quá tải gan thận và ngộ độc ^[1].

Áp dụng an toàn và khuyến cáo

Không tự ý hái, mua hay sắc uống cây quyển bá theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng. Dược liệu thô chưa qua kiểm nghiệm có thể lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng gây hại cơ thể.

Nếu muốn sử dụng quyển bá cho mục đích hỗ trợ sức khỏe, người bệnh bắt buộc phải thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Thầy thuốc sẽ chẩn đoán thể bệnh, kê đơn liều lượng chính xác và kiểm tra nguy cơ tương tác với các thuốc Tây y đang dùng.

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mẩn ngứa, buồn nôn, đau bụng, vàng da hay mệt mỏi trong quá trình dùng thảo dược, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế gần nhất. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa luôn là nền tảng bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.