Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên truyền miệng để bồi bổ hoặc hỗ trợ chữa bệnh vì tin rằng cây cỏ luôn lành tính, an toàn tuyệt đối. Cây ngải nhật cùng các loài thực vật họ hàng thuộc chi Artemisia (chi ngải, thanh hao) thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị rối loạn kinh nguyệt, cảm sốt hoặc đau bụng [1].
Liệu ngải thảo dược có thực sự an toàn cho mọi đối tượng như lời đồn? Câu trả lời từ góc nhìn khoa học y tế là không: các nghiên cứu độc tính và dược lý chỉ ra nhiều chiết xuất ngải có thể kích thích tử cung gây sảy thai, gây độc tế bào, viêm da tiếp xúc và tương tác phức tạp với nhiều loại thuốc điều trị [1, 2, 3].
Cơ chế tác động dược lý tiềm ẩn nguy cơ của chi ngải
Các loài thuộc chi Artemisia chứa hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như sesquiterpene lactone, thujone, flavonoid, glycoside và các dẫn xuất artemisinin [3, 6]. Khi đi vào cơ thể, những phân tử này mang lại các tác động dược lý đa dạng bao gồm kháng ký sinh trùng, kháng sốt rét, chống co giật hoặc điều hòa nội tiết [1].
Tuy nhiên, chính các hoạt chất hoạt tính mạnh này cũng là nguồn cơn gây ra tác dụng ngoại ý nghiêm trọng. Thành phần sesquiterpene lactone được xác định là nguyên nhân hàng đầu kích hoạt các phản ứng viêm da tiếp xúc và dị ứng qua trung gian miễn dịch [2]. Một số hợp chất khác có khả năng tác động trực tiếp lên cơ trơn tử cung, thúc đẩy quá trình hành kinh hoặc kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường [1, 3]. Ở mức liều cao hoặc khi dùng kéo dài, một số dẫn xuất thảo dược thuộc chi này còn biểu hiện độc tính lên tế bào phôi và hệ thần kinh trung ương [2, 3, 6].
Bằng chứng khoa học: Độc tính sinh sản và sảy thai
Bằng chứng lâm sàng và thực nghiệm đã làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các loài cây thuộc chi ngải với rủi ro thai kỳ [1, 2]. Tại Ethiopia, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 khảo sát trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản thuộc một bệnh viện giảng dạy tuyến 3 [3]. Kết quả cho thấy 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc chủ động chấm dứt thai kỳ [3]. Đáng chú ý, trong nhóm sảy thai/chấm dứt thai kỳ này, có 17,9% từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc khi mang thai [3]. Trong số các loài cây tiềm ẩn nguy hiểm được ghi nhận, cây ngải Artemisia abyssinica được liệt kê rõ ràng vào nhóm mang nguy cơ gây độc, gây co bóp tử cung và thúc đẩy hành kinh [3].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đánh giá độc tính và tác dụng kháng thụ thai của chiết xuất thủy cồn từ cây Artemisia kopetdaghensis trên chuột cống mang thai [4]. Chuột mang thai được tiêm màng bụng dịch chiết ở mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 8 của thai kỳ [4]. Kết quả chỉ ra việc dùng chiết xuất ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg dẫn đến tỷ lệ sảy thai lần lượt là 30% và 44% ở động vật thí nghiệm [4]. Thử nghiệm độc tính trên tế bào cho thấy chiết xuất ở nồng độ từ 200 mcg/mL trở lên ức chế rõ rệt sự tăng sinh của tế bào nguyên bào sợi L929, đồng thời gây độc tế bào buồng trứng Cho ở nồng độ 800 mcg/mL [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2013 trên 20 chuột cống mang thai nhằm đánh giá tính an toàn của chiết xuất lá cây Artemisia annua (chứa 1,098% artemisinin) dùng đường uống ở các mức liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 19 của thai kỳ [5]. Kết quả cho thấy nồng độ hormone estrogen của chuột mẹ sụt giảm ở tất cả các nhóm dùng dịch chiết [5]. Tại mức liều cao 300 mg/kg, các nhà nghiên cứu quan sát thấy 21% thai không thể sống và 31% thai nhi bị dị tật [5].
Độc tính toàn thân khi dùng liều cao kéo dài
Các phân tích độc tính tổng hợp trên chi Artemisia năm 2021 và 2022 cho thấy ở liều thấp và thời gian ngắn, cây thuốc có độc tính thấp hoặc không độc [1]. Tuy nhiên, nếu dùng liều cao tới mức 3 g/kg hoặc kéo dài, chiết xuất thực vật có thể gây thở nhanh, độc tính thần kinh và độc tính sinh sản [1].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các loài ngải chứa hàm lượng thujone cao trong lịch sử từng liên quan đến hội chứng ngộ độc absinthism với triệu chứng ảo giác, mù lòa, suy thoái tinh thần và co giật [2]. Do đó, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã đưa ra quy định mức hấp thu thujone từ chi Artemisia không được vượt quá 10 mg/kg, trong khi Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) khuyến nghị mức tối đa là 3 mg/người/ngày [2].
4 nhóm người cần cẩn trọng cao độ khi dùng cây ngải nhật
Dựa trên dữ liệu thực nghiệm và cảnh báo y khoa về chi Artemisia, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và cẩn trọng:
Phụ nữ đang mang thai (nhất là 3 tháng đầu) Chiết xuất từ các loài thuộc chi ngải có nguy cơ kích thích co thắt tử cung, gây độc tính phôi thai và làm tăng tỷ lệ sảy thai [1, 2, 3]. Phân tích y khoa về hoạt chất artemisinin chiết xuất từ chi ngải cũng chỉ ra rằng do nguy cơ độc tế bào phôi xác định trên động vật, artemisinin không được xem là an toàn để sử dụng trong tam cá nguyệt thứ nhất của thai kỳ [6]. Việc tự ý uống trà ngải, thuốc sắc hoặc viên tễ thảo dược có thể đe dọa sự phát triển của thai nhi [2, 4].
Người có cơ địa dị ứng họ Cúc (Compositae/Asteraceae) Dị ứng tiếp xúc ngoài da đã được báo cáo khi tiếp xúc với các loài thuộc chi Artemisia do sự hiện diện của sesquiterpene lactone [2]. Thử nghiệm lẩy da cho thấy đa số bệnh nhân bị viêm mũi dị ứng và hen suyễn có phản ứng dương tính với ngải [2]. Do đó, người từng có tiền sử nhạy cảm với các loại hoa cỏ họ Cúc được cảnh báo thường quy nên tránh tiếp xúc hoặc sử dụng thảo dược này để phòng ngừa viêm da và hen phế quản kịch phát [2].
Người đang điều trị bằng thuốc tân dược Các hoạt chất trong chiết xuất ngải, đặc biệt là dẫn xuất artemisinin, có khả năng tương tác với nhiều loại thuốc điều trị khác nhau làm biến đổi hiệu lực hoặc gia tăng tác dụng phụ ngoài ý muốn [2]. Người bệnh mạn tính đang dùng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược [2].
Người có bệnh lý nền nội tạng (gan, thận) Trong y học dân gian, cây ngải từng được ứng dụng để hỗ trợ vấn đề tiêu hóa hoặc bệnh thận [1]. Nghiên cứu năm 2006 trên chuột nhiễm sán máng dùng liều 500 hoặc 800 mg/kg chiết xuất thô từ Artemisia inculta ghi nhận dịch chiết không gây độc cho tủy xương, song các tác giả nhấn mạnh cần phải mở rộng khảo sát trên các cơ quan quan trọng như gan hoặc não để thiết lập độ an toàn của dược liệu [7]. Mặt khác, chiết xuất cồn ở liều cao tích lũy có thể gây độc tính thần kinh và hô hấp [1]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trực tiếp trên người bệnh suy gan thận suy thoái nặng; dữ liệu hiện có chủ yếu trên động vật hoặc người có thể trạng khác [2, 7]. Nhóm này không tự ý dùng liều lượng không kiểm soát.
Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ thiên nhiên thì vô hại"
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng "tự nhiên" với "lành tính tuyệt đối". Khảo sát tại bệnh viện cho thấy phần lớn phụ nữ mang thai dùng thảo dược là do người thân trong gia đình giới thiệu (chiếm 75,2%) hoặc tự mua ở chợ (76,5%) mà không qua tư vấn y tế [3]. Phương pháp đo lường liều dùng phổ biến nhất lại rất ước chừng, như dùng cốc uống nước (chiếm 51,7%) và uống theo thời gian tùy tiện "kéo dài nhiều tháng trong thai kỳ" (chiếm 32,9%) [3].
Dược liệu tự nhiên hoàn toàn có thể mang độc tính nội tại, bị nhầm lẫn loài thực vật khi thu hái, hoặc chế biến sai quy cách dẫn đến nguy cơ ngộ độc [4]. Chiết xuất ngải dù có tác dụng dược lý giá trị nhưng vẫn phải được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [3, 6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình khi tiếp xúc hoặc có ý định dùng các sản phẩm từ cây ngải, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Không tự ý thu hái, phơi khô hoặc dùng dụng cụ gia đình như cốc uống nước để đong đếm liều lượng thảo mộc uống kéo dài nhiều ngày [3].
- Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong thai kỳ tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc ngải truyền miệng nhằm mục đích điều hòa kinh nguyệt hay an thai, vì nguy cơ co bóp tử cung gây sảy thai [1, 2, 3].
- Trường hợp có tiền sử viêm mũi dị ứng, chàm da hoặc hen suyễn, cần thận trọng khi chạm vào thân lá hoặc hít phải phấn hoa chi ngải [2]. Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa rát sau khi tiếp xúc, cần ngưng dùng ngay [2].
- Khi đang sử dụng thuốc tây để điều trị bệnh nền, phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất chi ngải [2].
Cây ngải nhật nói riêng và các loài ngải thuộc chi Artemisia nói chung là những dược liệu có tiềm năng ứng dụng cao trong y học hiện đại [3, 6]. Dẫu vậy, thảo dược này cũng mang dược tính mạnh và tiềm ẩn độc tính sinh sản cũng như nguy cơ dị ứng [2, 3]. Việc nắm vững thông tin khoa học và tham khảo ý kiến cán bộ y tế là cách duy nhất giúp sử dụng thảo dược an toàn, tránh những rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.
