Nhiều người thường tin thảo dược tự nhiên luôn an toàn cho mọi lứa tuổi. Chành rành (danh pháp khoa học: Dodonaea viscosa) từ lâu đã được y học dân gian sử dụng trị nhức đầu, đau dạ dày hoặc viêm nhiễm [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính sinh sản hiện đại cho thấy loại cây này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với thai nhi [2].

Phụ nữ mang thai hoặc dự định có thai là nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng chành rành. Dữ liệu tiền lâm sàng cảnh báo độc tính của cây lên phôi thai, đòi hỏi sự giám sát và cẩn trọng y khoa nghiêm ngặt [2].

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây chành rành

Dodonaea viscosa là cây bụi thường xanh thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae), có nguồn gốc từ Úc và phân bố rộng rãi khắp các vùng nhiệt đới [2]. Trong dân gian vùng Tây Ghats, thảo dược này được dùng chữa đau đầu, đau lưng, đau dạ dày, trĩ và các vết loét đơn thuần [1]. Tại Ả Rập Xê Út, chành rành cũng là cây thuốc quen thuộc điều trị nhiều chứng bệnh [2].

Vì được dùng nhiều trong đời sống, không ít người lầm tưởng phụ nữ có thai cũng có thể dùng nước sắc từ lá hay hoa cây để trị đau bụng hoặc viêm nhiễm. Quan niệm "cây cỏ vô hại" này dẫn đến việc bỏ qua các rủi ro dược lý phức tạp mà khoa học mới chỉ bắt đầu làm sáng tỏ.

Các thử nghiệm độc tính cấp trên chuột trưởng thành từng cho thấy chành rành có vẻ rất lành tính [1, 2, 3]. Điều này khiến người dùng càng lơ là, không nghĩ rằng cơ thể phôi thai non nớt có phản ứng hoàn toàn khác biệt so với cơ thể trưởng thành.

Nghiên cứu chỉ rõ: Độc tính nghiêm trọng lên phôi thai

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính sinh sản của Dodonaea viscosa [2]. Do ảnh hưởng của cây lên thai nhi chưa từng được biết rõ, nhóm tác giả dùng mô hình phôi cá ngựa vằn (zebrafish embryos) để thử nghiệm độc tính phát triển in vivo [2]. Chiết xuất thô methanolic cùng các phân đoạn hexane, chloroform và butanol từ lá chành rành được pha loãng và cho tiếp xúc với phôi [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất thô và phân đoạn hexane gây mức độ độc tính cao trên phôi cá ngựa vằn so với các phân đoạn khác [2]. Phân tích định lượng chỉ ra chiết xuất thô và phân đoạn hexane chứa hàm lượng phenol và flavonoid thấp hơn [2]. Phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) đã định danh hai hợp chất chính trong đó là phytol và methyl ester của acid hexadecanoic [2].

Từ kết quả độc tính phát triển thực nghiệm, các nhà khoa học nhấn mạnh chành rành sở hữu độc tính sinh sản rõ rệt [2]. Việc sử dụng cây thuốc này phải được theo dõi, kiểm soát liều lượng cực kỳ cẩn trọng, đặc biệt là ở bệnh nhân mang thai [2]. Cần thêm nhiều nghiên cứu chi tiết hơn trên động vật mang thai để xác định trần an toàn [2].

Độc tính cấp thấp ở cá thể lớn không đồng nghĩa an toàn cho thai

Sự nguy hiểm của chành rành nằm ở chỗ nó không thể hiện độc tính rõ ràng trên cơ thể trưởng thành. Nghiên cứu năm 2008 về tác dụng bảo vệ dạ dày trên chuột cống trắng Wistar chỉ ra rằng thử nghiệm độc tính cấp với liều cao lên tới 1250 mg/kg không gây ra bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào [1].

Tương tự, một nghiên cứu khác vào năm 2006 kiểm tra hoạt tính chống viêm của dịch chiết cồn-nước từ lá chành rành [3]. Dùng đường uống ở chuột nhắt trắng với liều lên tới 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể không ghi nhận dấu hiệu độc tính [3]. Dịch chiết này ở liều 300 mg/kg ức chế đáng kể phù nề bàn chân chuột do carrageenin [3].

Sự chênh lệch này cho thấy thai nhi chịu tổn thương lớn hơn rất nhiều so với người mẹ. Người mẹ dùng nước sắc chành rành có thể không thấy biểu hiện ngộ độc tức thời, nhưng dược chất đi qua nhau thai có thể cản trở sự phân chia tế bào non nớt của phôi [2]. Độc tính phôi đã được chứng minh trên mô hình sinh học cá ngựa vằn [2].

Thành phần dược tính phong phú: Con dao hai lưỡi

Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích hoa của Dodonaea viscosa bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã phát hiện 4 hợp chất gồm gallic acid, epicatechin, quercetin và cumeric acid [4]. Rutin và quercetin cũng được ghi nhận ở phần thân [4]. Cây chứa tổ hợp phong phú các flavonoid, saponin, diterpene, triterpene và hợp chất phenolic [4].

Phân tích GC-MS nhận diện thêm acid oleic, acid ascorbic, acid ricinoleic, acid stearic, carboxylic acid, cyclopentanone và cedrol [4]. Những hoạt chất này đem lại nhiều tác dụng sinh học như kháng viêm, kháng khuẩn, chống dị ứng [4]. Chiết xuất hoa chành rành còn ức chế mạnh các chủng vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis trong thử nghiệm [4].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 sử dụng phương pháp mô hình hóa phân tử in silico cho thấy hợp chất pinocembrin chiết xuất từ Dodonaea viscosa có ái lực gắn kết cao (-10,2 kcal/mol) với alpha-synuclein, mở ra tiềm năng điều trị bệnh Parkinson [5]. Tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày cũng được ghi nhận: phân đoạn hexane (500 mg/kg) bảo vệ 90% tổn thương loét do cồn và 92% loét do indomethacin ở chuột nhờ khả năng giảm lượng acid toàn phần trong dịch vị [1].

Dù mang nhiều hoạt tính dược lý giá trị, việc chứa hàng loạt hợp chất mạnh (như acid béo chuỗi dài, saponin, dẫn xuất phytol) khiến dược liệu này trở thành con dao hai lưỡi [1, 4]. Các hợp chất như phytol hay dẫn xuất acid béo có mặt trong phân đoạn gây độc phôi mạnh nhất [2].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng chành rành trị bệnh

Sai lầm lớn nhất là tự hái lá chành rành nấu nước uống để chữa đau bụng, trĩ hoặc đau nhức khớp. Người bệnh thường nghe truyền miệng mà không biết phân đoạn chiết xuất khác nhau sẽ mang lại hiệu quả hoặc độc tính khác nhau hoàn toàn [1, 2].

Chẳng hạn, dịch chiết nước và cồn thông thường chỉ cho tác dụng bảo vệ dạ dày ở mức vừa phải so với phân đoạn hexane tách chiết bằng dung môi công nghiệp [1]. Tự sắc nước lá uống tại nhà không thể loại bỏ các phân đoạn gây độc sinh sản [2].

Thêm vào đó, việc dùng chành rành điều trị nhiễm khuẩn hay lao phổi dựa trên các bài thuốc dân gian là cực kỳ mạo hiểm [4]. Dù hoa cây có kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận liều lượng chữa bệnh an toàn trên người [4]. Tự ý sử dụng có thể dẫn đến quá liều hoặc ngộ độc tích lũy.

Những đối tượng bắt buộc phải thận trọng

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Đây là nhóm đối tượng chống chỉ định tuyệt đối. Độc tính sinh sản và độc phôi thai đã được chứng minh trên mô hình in vivo [2]. Nguy cơ dị tật hoặc sảy thai là rất lớn nếu tiếp xúc với chiết xuất từ lá cây [2].
  • Phụ nữ đang lên kế hoạch thụ thai: Hợp chất trong cây có thể ảnh hưởng xấu đến giai đoạn làm tổ ban đầu của phôi thai [2].
  • Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính: Mặc dù nghiên cứu in silico cho thấy tiềm năng trên thần kinh hoặc bảo vệ dạ dày trên chuột, bệnh nhân viêm loét hay Parkinson không được tự ý dùng dược liệu thô thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn [2, 6].

Bất kỳ trường hợp nào muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ có chứa chành rành đều phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Nếu tiếp cận các chế phẩm từ Dodonaea viscosa, người dùng cần lưu ý những nguyên tắc kiểm soát rủi ro sau:

  • Tuyệt đối không tự ý thu hái: Không dùng lá, hoa hoặc hạt tươi để sắc uống, giã nát đắp vết thương hở hoặc ngâm rượu bừa bãi.
  • Tuân thủ xuất xứ sản phẩm: Chỉ dùng các sản phẩm chiết xuất đã qua kiểm duyệt y tế, có ghi rõ hàm lượng hoạt chất và cảnh báo chống chỉ định cho thai kỳ [2].
  • Dừng sử dụng ngay khi nghi ngờ có thai: Nếu đang dùng bất kỳ chế phẩm nào có chành rành mà phát hiện trễ kinh hoặc có dấu hiệu mang thai, cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra [2].
  • Không tự phối hợp thuốc: Chành rành chứa các chất có hoạt tính ức chế tiết acid dịch vị và chống viêm [2, 3]. Tự ý uống chung với thuốc tây như thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hay thuốc dạ dày có thể gây tương tác bất lợi.

Thảo dược tự nhiên sở hữu nguồn hoạt chất vô cùng phong phú cho y học tương lai. Tuy nhiên, ranh giới giữa dược tính chữa bệnh và độc tố sinh sản rất mong manh [1, 4]. Với chành rành, phụ nữ mang thai cần đặt sự an toàn của thai nhi lên hàng đầu bằng cách tránh xa mọi hình thức sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.