Ăn chuối khi đang uống thuốc ức chế men chuyển có lo tăng kali máu?

Chuối là loại trái cây quen thuộc, thơm ngon, giá thành bình dân và thường xuyên có mặt trong thực đơn của hầu hết gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều người đang điều trị bệnh tim mạch hoặc tăng huyết áp lại lo ngại rằng ăn chuối có thể làm tăng lượng kali trong máu, dẫn tới nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Liệu sự kết hợp giữa một loại quả lành mạnh và nhóm thuốc huyết áp phổ biến có thực sự đáng lo ngại như nhiều lời đồn thổi?

Câu trả lời ngắn gọn là: Với người có chức năng thận hoàn toàn khỏe mạnh, việc ăn một lượng chuối vừa phải trong bữa ăn thường ngày hiếm khi gây ra tình trạng ngộ độc kali cấp tính. Tuy nhiên, sự lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở khoa học, đặc biệt ở những người cao tuổi, người có kèm bệnh lý suy thận, suy tim hoặc đang phối hợp đồng thời nhiều loại thuốc giữ kali khác.

Vì sao thuốc hạ huyết áp có thể làm giữ lại kali?

Kali là ion dương chiếm lượng lớn nhất bên trong các tế bào của cơ thể con người ^[1]. Nồng độ kali trong máu bình thường cần được kiểm soát ở mức rất ổn định; cả sự thiếu hụt hay dư thừa kali đều có thể gây hại nghiêm trọng cho người đang mắc bệnh tim mạch ^[1]. Ở trạng thái khỏe mạnh, lượng kali nạp vào cơ thể qua ăn uống hằng ngày sẽ được thận đào thải ra ngoài một cách nhịp nhàng nhằm duy trì cân bằng điện giải ^[2].

Nhóm thuốc ức chế men chuyển (viết tắt là ACEI) là một trong những loại thuốc được kê đơn rộng rãi nhất hiện nay để điều trị tăng huyết áp và suy tim sung huyết ^[3]. Thuốc hoạt động chủ yếu bằng cách ngăn chặn quá trình chuyển đổi angiotensin I thành angiotensin II. Sự suy giảm nồng độ angiotensin II sẽ dẫn đến việc ức chế bài tiết hormone aldosterone từ tuyến vỏ thượng thận ^[4].

Aldosterone vốn giữ vai trò thúc đẩy thận đào thải kali qua nước tiểu. Khi hormone này bị ức chế, thận sẽ giảm bài xuất và giữ lại nhiều kali hơn trong cơ thể ^[4]. Tình trạng này khiến nồng độ kali trong huyết thanh có xu hướng nhích dần lên, tạo nên nguy cơ tích lũy kali nếu người bệnh tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa lượng kali cao ^[1], ^[4].

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận nguy cơ ra sao?

Trên thực tế lâm sàng, các thử nghiệm và khảo sát đã cung cấp cái nhìn chi tiết về tỷ lệ tăng kali máu khi sử dụng nhóm thuốc này. Tỷ lệ tăng kali máu liên quan đến việc dùng thuốc ức chế men chuyển ở những bệnh nhân chỉ bị tăng huyết áp đơn thuần dao động từ 1% đến 2% ^[4]. Tuy nhiên, trong một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với giả dược kéo dài suốt 40 tháng trên bệnh nhân dùng enalapril, tỷ lệ ghi nhận tăng kali máu ở nhóm dùng thuốc cao gấp ba lần so với nhóm dùng giả dược ^[4].

Một nghiên cứu ca - chứng công bố năm 1998 tại một trung tâm y tế cựu chiến binh đã phân tích hồ sơ của 1.818 bệnh nhân ngoại trú được kê đơn thuốc ức chế men chuyển trong giai đoạn 1992 - 1993 ^[5]. Kết quả cho thấy có 194 người, chiếm tỷ lệ 11%, phát triển tình trạng tăng kali máu với mức kali vượt trên 5,1 mmol/L trong ngày đến khám ^[5]. Khi theo dõi 146 bệnh nhân bị tăng kali máu vẫn tiếp tục duy trì phác đồ thuốc ức chế men chuyển trong vòng 1 năm tiếp theo, có 15 người (tương đương 10%) đã tiến triển thành tăng kali máu mức độ nặng với nồng độ vượt trên 6,0 mmol/L ^[5].

Đối với những bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính điều trị ngoại trú, tỷ lệ phát triển tăng kali máu trong vòng 1 năm sau khi được kê đơn thuốc ức chế men chuyển cũng được ghi nhận ở mức xấp xỉ 10% ^[1]. Sự suy giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) là một trong những lý do khiến tỷ lệ gặp biến cố này gia tăng rõ rệt ^[1].

Ở nhóm bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang phải lọc máu chu kỳ, một nghiên cứu hồi cứu trên 15 người dùng thuốc ức chế men chuyển dài ngày cho thấy thuốc giúp hạ huyết áp đáng kể từ mức 173/90 mm Hg xuống 159/85 mm Hg ^[6]. Dẫu vậy, nồng độ kali huyết thanh của những người bệnh này cũng đồng thời tăng từ mức 4,9 mmol/L lên 5,5 mmol/L bất kể liều lượng thuốc sử dụng hay lượng nước tiểu còn lại của họ ^[6].

Bên cạnh các nghiên cứu đoàn hệ, y văn thế giới cũng ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng bị tăng kali máu nặng. Một báo cáo năm 2019 ghi nhận hai trường hợp sau phẫu thuật tim phải nhập viện cấp cứu vì tăng kali máu đe dọa tính mạng ^[1]. Khai thác bệnh sử kỹ lưỡng cho thấy cả hai bệnh nhân này vừa dùng thuốc ức chế men chuyển kết hợp với thuốc lợi tiểu spironolactone, vừa duy trì chế độ ăn rất giàu kali với các món ăn rẻ tiền, no lâu như chuối ^[1]. Tình trạng nguy kịch này được giải quyết sau khi bác sĩ điều chỉnh liều thuốc lợi tiểu và thay đổi chế độ dinh dưỡng ^[1].

Một trường hợp khác được công bố vào năm 1993 ghi nhận một bệnh nhân suy tim và suy giảm chức năng thận dùng captopril đã bị tăng kali máu cấp tính đe dọa tính mạng ^[3]. Bệnh nhân này không đáp ứng với các biện pháp thúc đẩy kali dịch chuyển vào trong tế bào và buộc phải tiến hành lọc máu cấp cứu để bảo toàn tính mạng ^[3].

Cảnh giác đặc biệt khi phối hợp thuốc và dùng muối thay thế

Sự kết hợp giữa thuốc ức chế men chuyển và các nhóm thuốc tim mạch khác có thể làm gia tăng nguy cơ đột ngột. Cụ thể, việc phối hợp thuốc ức chế men chuyển với các thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hay amiloride là điều các chuyên gia khuyến cáo cần tránh ^[7], ^[8]. Nếu bắt buộc phải phối hợp, bệnh nhân cần được theo dõi định kỳ hàng tuần cả về chức năng thận lẫn nồng độ kali huyết thanh ^[8].

Một nghiên cứu hồi cứu vào năm 1997 trên 5 bệnh nhân cao tuổi mắc bệnh tiểu đường dùng thuốc ức chế men chuyển được cho dùng thêm viên kết hợp amiloride và hydrochlorothiazide ^[8]. Chỉ sau 8 đến 18 ngày dùng phối hợp, cả 5 bệnh nhân đều phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng tăng kali máu nghiêm trọng, trong đó 4 người có mức kali vọt lên từ 9,4 đến 11 mEq/L và có 2 ca đã không qua khỏi dù được tích cực hồi sức ^[8]. Ngược lại, việc dùng kết hợp thuốc ức chế men chuyển với các loại thuốc lợi tiểu mất kali như nhóm lợi tiểu quai hoặc thiazide đơn thuần lại được ghi nhận giúp giảm nguy cơ tăng kali máu ^[5].

Ngoài thực phẩm tự nhiên như chuối, một nguy cơ rất lớn đến từ các loại muối thay thế (muối ăn giảm natri) hoặc thực phẩm bổ sung. Các loại muối thay thế thường sử dụng kali clorid để tạo vị mặn, với hàm lượng lên tới khoảng 70 mEq kali trong mỗi thìa cà phê ^[2]. Mức nhu cầu khuyến nghị kali hằng ngày cho một người có thận khỏe mạnh là khoảng 2.000 đến 3.500 mg, tương đương 50 đến 90 mEq ^[2].

Thận khỏe mạnh có khả năng thích nghi tuyệt vời khi có thể duy trì cân bằng nếu lượng kali tăng từ từ lên mức 500 mEq mỗi ngày trong thời gian dài ^[2]. Thế nhưng, khi thận đã suy yếu hoặc bị ức chế bởi thuốc, cơ thể không thể thích ứng kịp thời trước một lượng kali quá lớn nạp vào cấp tính ^[2]. Y văn đã ghi nhận việc dùng muối thay thế ở bệnh nhân uống thuốc ức chế men chuyển gây ra tăng kali máu, và nồng độ kali chỉ trở về mức bình thường sau khi ngừng sử dụng loại muối này ^[2]. Thậm chí, chỉ một thìa canh muối thay thế Nu-Salt đã từng gây ngộ độc kali tử vong ở trường hợp người có thận bình thường uống quá liều ^[2].

Những đối tượng nào cần phải thận trọng?

Tăng kali máu không xảy ra ngẫu nhiên ở tất cả mọi người uống thuốc hạ áp mà thường tập trung ở những nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ tích lũy. Các bằng chứng tổng hợp cho thấy những người lớn tuổi, bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính, người mắc đái tháo đường và bệnh nhân suy tim sung huyết có nguy cơ cao hơn hẳn ^[5], ^[4].

Các chỉ số xét nghiệm cũng là thước đo cảnh báo quan trọng. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ urê nitơ huyết thanh (BUN) cao hơn 6,4 mmol/L (tương đương 18 mg/dL) hoặc nồng độ creatinine vượt quá 136 micromol/L (tương đương 1,5 mg/dL) có liên quan độc lập đến sự xuất hiện của tăng kali máu ^[5]. Với những người trên 70 tuổi và có chỉ số BUN trên 8,9 mmol/L (25 mg/dL), nguy cơ tiến triển thành tăng kali máu mức độ nặng trong quá trình dùng thuốc là đặc biệt cao ^[5].

Người cao tuổi vừa dùng thuốc ức chế men chuyển vừa áp dụng chế độ ăn kiêng muối ngặt nghèo kết hợp nạp nhiều thực phẩm giàu kali hoặc dùng viên bổ sung kali cũng thuộc nhóm nguy cơ cần giám sát chặt chẽ ^[4]. Bệnh nhân sau phẫu thuật tim dùng nhiều loại thuốc tim mạch phối hợp cũng cần lưu tâm đến thực đơn hàng ngày của mình ^[1].

Hiểu lầm thường gặp và cách ứng xử khoa học

Nhiều người bệnh tăng huyết áp khi nghe nói thuốc gây giữ kali đã lập tức loại bỏ hoàn toàn chuối và các loại rau quả bổ dưỡng ra khỏi khẩu phần ăn. Đây là một quan niệm cực đoan không cần thiết. Trừ khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa do bạn đã bị suy giảm chức năng thận nặng hoặc đang có nồng độ kali máu ở ngưỡng cao, việc kiêng khem quá mức có thể dẫn đến mất cân bằng dinh dưỡng.

Cần hiểu rằng bản thân một quả chuối kích thước vừa phải chỉ đóng góp một phần kali trong tổng nhu cầu từ 2.000 đến 3.500 mg mỗi ngày ^[2]. Vấn đề nguy hiểm chỉ thực sự phát sinh khi người bệnh ăn quá nhiều chuối trong ngày, hoặc vừa ăn chuối vừa uống viên bổ sung kali, vừa nêm muối thay thế giàu kali clorid vào món ăn ^[1], ^[2], ^[4].

Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc ức chế men chuyển khi nghe tin thuốc có tác dụng phụ giữ kali. Nhóm thuốc ức chế men chuyển mang lại giá trị bảo vệ tim mạch và bảo vệ thận lâu dài rất lớn ^[2]. Khi phát hiện nồng độ kali máu tăng nhẹ do chế độ ăn, giải pháp ưu tiên thường là điều chỉnh lại thực đơn, dừng các loại muối thay thế hoặc viên bổ sung kali chứ không phải vội vã ngừng thuốc điều trị khi chưa có ý kiến của bác sĩ ^[1], ^[2].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bệnh

Để vừa tận dụng được giá trị dinh dưỡng của chuối vừa đảm bảo an toàn khi đang điều trị bằng thuốc ức chế men chuyển, bạn nên áp dụng các nguyên tắc sinh hoạt sau:

• Ăn điều độ và rải đều: Người có chức năng thận bình thường hoàn toàn có thể thưởng thức chuối nhưng chỉ nên ăn với lượng vừa phải, ví dụ nửa quả đến một quả mỗi ngày, tránh ăn dồn dập nhiều quả cùng một lúc.
• Cảnh giác với muối giảm mặn: Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại muối ăn thay thế natri bằng kali (chứa kali clorid) để nêm nếm thức ăn khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ điều trị ^[2].
• Không tự ý dùng thực phẩm chức năng: Không sử dụng các chế phẩm bổ sung kali dạng viên uống nếu không có đơn thuốc và chỉ định trực tiếp từ chuyên gia y tế ^[2], ^[4].
• Tái khám định kỳ: Luôn tuân thủ lịch xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra chức năng thận (chỉ số creatinine, urê) và nồng độ điện giải trong huyết thanh ^[5], ^[8].
• Theo dõi các triệu chứng bất thường: Nếu xuất hiện cảm giác mệt mỏi rã rời, yếu cơ, tê bì chân tay hoặc nhịp tim đập chậm, hồi hộp bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra điện tâm đồ và nồng độ kali máu ^[2], ^[8].

Tóm lại, ăn chuối khi đang uống thuốc ức chế men chuyển không phải là mối nguy hiểm cấm kỵ đối với đa số bệnh nhân có chức năng thận bình thường. Tuy nhiên, nguy cơ tích lũy kali đe dọa tim mạch là có thật ở những người cao tuổi, người suy thận, suy tim hoặc dùng chung với các thuốc giữ kali khác. Một lối sống cẩn trọng, chế độ ăn chừng mực và thói quen xét nghiệm máu định kỳ sẽ giúp bạn vừa kiểm soát tốt huyết áp vừa an tâm thưởng thức các loại trái cây bổ dưỡng.