Thói quen ăn đêm hoặc dùng bữa tối muộn sát giờ đi ngủ rất phổ biến ở người bận rộn. Nhiều người thức dậy với cảm giác bụng căng tức, ợ chua hoặc nặng bụng khó tả nhưng không rõ nguyên nhân thực sự đến từ đâu.
Ăn sát giờ ngủ làm tăng áp lực dạ dày và gây đầy trướng do hệ tiêu hóa giảm mạnh hoạt động khi cơ thể bước vào giấc ngủ [1]. Ban đêm, quá trình làm rỗng dạ dày bị trì hoãn trong khi lượng axit tiết ra lại tăng lên [2]. Thức ăn ứ đọng lâu kết hợp với tư thế nằm khiến dịch vị và thức ăn dồn ngược lên trên, gây căng tức và trào ngược [1, 4].
Điều gì xảy ra với hệ tiêu hóa khi bạn ngủ?
Khi cơ thể chìm vào giấc ngủ, chức năng của hệ thống tiêu hóa giảm đi rõ rệt trong phần lớn thời gian [1]. Tốc độ làm rỗng dạ dày diễn ra chậm lại, đồng thời lượng axit dạ dày sản sinh vào ban đêm lại tăng cao [2].
Không chỉ dạ dày, toàn bộ ống tiêu hóa đều chuyển sang trạng thái hoạt động cầm chừng. Tần suất nuốt, lượng nước bọt tiết ra, áp lực cơ thắt thực quản trên và số đợt co bóp thực quản nguyên phát đều sụt giảm khi ngủ [1]. Ở ruột non đoạn gần, vận tốc lan truyền của phức hợp vận động di chuyển (các đợt sóng co bóp đẩy thức ăn đi) vào ban đêm chậm hơn hẳn so với ban ngày, thậm chí pha II của chu kỳ này gần như biến mất khi ngủ [1]. Đại tràng cũng giảm trương lực và giảm các đợt co bóp [1].
Do quá trình làm rỗng dạ dày bị trì hoãn và khả năng làm sạch thực quản chậm đi đáng kể vào ban đêm, thức ăn nạp vào sát giờ ngủ không được giải phóng kịp xuống ruột non [2]. Khi bạn nằm ngửa, trọng lực không còn hỗ trợ đẩy thức ăn và axit đi xuống, kết hợp với áp lực cơ thắt thực quản dưới thấp khiến dịch vị dễ trào ngược và kéo dài thời gian tiếp xúc axit ở thực quản [1].
Vì sao thức ăn ứ trệ gây cảm giác đầy trướng, đau tức?
Khi thức ăn không được đẩy xuống ruột đúng tiến độ, sự ứ đọng tại dạ dày trực tiếp kích hoạt các triệu chứng khó tiêu. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá triệu chứng trong quá trình đo xạ hình làm rỗng dạ dày cho thấy ba triệu chứng có mối liên hệ chặt chẽ nhất với tình trạng chậm làm rỗng dạ dày là cảm giác đầy bụng, trướng bụng và đau bụng [3]. Các triệu chứng này thường đạt đỉnh vào thời điểm 1 giờ sau bữa ăn ở cả người có tốc độ làm rỗng dạ dày bình thường lẫn người bị chậm làm rỗng dạ dày [3].
Vị trí thức ăn ứ đọng trong dạ dày cũng quyết định biểu hiện lâm sàng. Các nghiên cứu ghi nhận phần dạ dày đoạn gần (phần trên của dạ dày) đóng vai trò chính trong việc gây ra các triệu chứng đường tiêu hóa trên [3]. Sự ứ đọng thức ăn ở dạ dày đoạn gần có liên quan trực tiếp đến cảm giác buồn nôn, nhanh no và chướng bụng [3]. Tình trạng khởi phát sớm các triệu chứng đầy trướng ngay trong quá trình tiêu hóa có thể bắt nguồn từ sự suy giảm khả năng giãn nở thích nghi của đáy vị (phần phình to phía trên dạ dày không giãn ra đủ để chứa thức ăn) [3].
Ngoài ra, hoạt động điện cơ của dạ dày cũng ảnh hưởng lớn đến cảm giác đầy bụng. Ở những người có bất thường về vận động hoặc điện cơ dạ dày, việc xử lý bữa ăn đặc bị đình trệ, làm gia tăng rõ rệt điểm số các triệu chứng buồn nôn, đầy trướng bụng, đau bụng và nhanh no [4].
Bằng chứng khoa học về giờ ăn tối và rối loạn vận động dạ dày
Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường cụ thể tác động của bữa ăn muộn cũng như mối liên hệ giữa tốc độ làm rỗng dạ dày và bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD).
Một tổng quan hệ thống năm 2022 đã phân tích hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, thiết kế bắt chéo (cross-over), không làm mù nhằm đánh giá tác động của thời điểm ăn tối đến các đợt trào ngược ban đêm và thời gian thực quản tiếp xúc với axit [5]. Trong thử nghiệm thứ nhất, nhóm của Orr thực hiện trên 20 bệnh nhân trào ngược có triệu chứng (dương tính với nghiệm pháp truyền axit Bernstein) tại phòng thí nghiệm giấc ngủ bằng đầu dò đo pH [5]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt về số đợt trào ngược, thời gian tiếp xúc axit hay thời lượng cơn trào ngược giữa bữa tối sớm (19 giờ) và bữa tối muộn (21 giờ) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có nguy cơ sai lệch cao do bữa ăn sớm không được chuẩn hóa, hai đêm đo cách nhau tới 3 tuần và nhóm tác giả đã gộp chung giai đoạn sau ăn với giai đoạn ban đêm khi phân tích [5]. Ngược lại, trong nghiên cứu thứ hai sử dụng thiết bị theo dõi pH không dây, việc ăn tối muộn dẫn đến thời gian thực quản tiếp xúc axit cao hơn đáng kể và số đợt trào ngược nhiều hơn hẳn so với ăn tối sớm [5].
Về tốc độ tiêu hóa thức ăn đặc, một nghiên cứu năm 1996 đã sử dụng siêu âm để đo thời gian làm rỗng dạ dày sau bữa ăn hỗn hợp ở 25 bệnh nhân có mức tiếp xúc axit thực quản bệnh lý [6]. Trong số 25 người này, 15 người bị viêm thực quản và 15 người có triệu chứng khó tiêu [6]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân trào ngược bị chậm làm rỗng dạ dày rõ rệt so với nhóm đối chứng khỏe mạnh, với thời gian trung bình là 307,6 phút so với 209 phút [6]. Những bệnh nhân bị chậm làm rỗng dạ dày cũng có áp lực cơ thắt thực quản dưới thấp hơn đáng kể so với người bình thường, đạt 11,9 mm Hg so với 18,6 mm Hg [6]. Dù vậy, nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan trực tiếp giữa tình trạng chậm làm rỗng dạ dày với kết quả đo pH 24 giờ hay sự hiện diện của viêm thực quản [6].
Một nghiên cứu khác năm 1997 khảo sát trên 50 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (gồm 27 nữ, độ tuổi trung bình là 43) [4]. Các nhà khoa học ghi điện đồ dạ dày (electrogastrogram) 30 phút trước và đồng thời với xét nghiệm xạ hình làm rỗng dạ dày kéo dài 2 giờ bằng bữa ăn đặc có gắn đồng vị phóng xạ [4]. Kết quả ghi nhận 36% bệnh nhân bị chậm làm rỗng dạ dày và 38% (19/50 người) có điện đồ dạ dày bất thường; trong đó 11 trên 19 người có cả hai tình trạng này [4]. Sự thay đổi năng lượng điện đồ sau ăn ở nhóm chậm làm rỗng dạ dày thấp hơn hẳn nhóm bình thường (0,20 dB so với 3,17 dB) [4]. Nhóm có điện đồ dạ dày bất thường có điểm triệu chứng trung bình (gồm buồn nôn, đầy trướng, đau bụng, nhanh no chấm từ 0 đến 5) cao hơn đáng kể so với nhóm có điện đồ bình thường (2,18 so với 1,35) [4]. Tổng cộng có tới 52% bệnh nhân trào ngược mang các bất thường về vận động hoặc điện cơ dạ dày [4]. Cũng trong nghiên cứu này, 21% (7/33) bệnh nhân dương tính với vi khuẩn Helicobacter pylori, nhưng vi khuẩn này không làm ảnh hưởng đến kết quả điện đồ và tốc độ làm rỗng dạ dày [4].
Hiểu lầm thường gặp về thuốc giảm axit và chứng đầy bụng
Nhiều người cho rằng chỉ cần uống thuốc ức chế tiết axit mạnh trước khi ngủ là có thể thoải mái ăn đêm mà không lo trào ngược hay tức bụng. Thực tế phức tạp hơn. Không giống như tình trạng tiếp xúc axit ban ngày vốn dễ kiểm soát bằng thuốc, việc sản sinh axit dạ dày vào ban đêm rất khó bị ức chế hoàn toàn bằng phương pháp dược lý [2].
Các thuốc ức chế bơm proton (PPI) hiện là nhóm thuốc hiệu quả nhất để giảm tiết axit dạ dày [7]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả khi dùng PPI hai lần mỗi ngày, thuốc vẫn có thể không làm dạ dày hết hẳn axit và xuất hiện hiện tượng tăng độ axit dạ dày vào ban đêm (còn gọi là cơn bùng phát axit ban đêm) [7]. Các đợt bùng phát axit ban đêm này có thể được loại bỏ khi bổ sung thêm thuốc đối kháng thụ thể histamine H2 (H2RA) vào buổi tối [7]. Bên cạnh tác dụng giảm axit, một số hoạt chất nhóm H2RA như nizatidine còn giúp thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày, từ đó cải thiện triệu chứng lâm sàng của chứng khó tiêu chức năng [7].
Một hiểu lầm phổ biến khác là mọi trường hợp đầy bụng, nhanh no sau ăn đều do dạ dày tiêu hóa chậm. Một báo cáo năm 2019 chỉ ra rằng chứng khó tiêu chức năng (ảnh hưởng khoảng 5% đến 10% bệnh nhân toàn cầu và chiếm tới 75% các ca khó tiêu mạn tính) có thể đi kèm với tình trạng làm rỗng dạ dày nhanh [8]. Làm rỗng dạ dày nhanh được định nghĩa là lượng thức ăn lưu lại dạ dày dưới 30% tại thời điểm 1 giờ trên xạ hình [8]. Ở nhóm bệnh nhân này, triệu chứng đầy bụng, trướng bụng và đau bụng đạt đỉnh sớm hơn, ngay ở mốc 30 phút sau ăn thay vì 1 giờ như nhóm chậm tiêu hóa [3]. Ngoài ra, một số thử nghiệm đo làm rỗng dạ dày bằng nghiệm pháp hơi thở octanoate lại không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa giữa điểm số triệu chứng liên quan bữa ăn và tốc độ làm rỗng thức ăn đặc hoặc lỏng [3]. Điều này chứng tỏ cảm giác đầy trướng là kết quả của nhiều cơ chế phối hợp chứ không chỉ đơn thuần do thức ăn đi xuống chậm [6, 8].
Ai nên đặc biệt thận trọng với bữa ăn muộn?
Tác hại của việc ăn tối muộn sát giờ ngủ không giống nhau ở mọi người mà nặng nề hơn hẳn ở những nhóm có sẵn yếu tố nguy cơ. Theo dữ liệu theo dõi pH không dây, tình trạng tăng thời gian tiếp xúc axit thực quản và tăng số đợt trào ngược do ăn đêm biểu hiện rõ rệt nhất ở bệnh nhân bị thoát vị hoành, người bị viêm thực quản và người thừa cân [5].
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản cũng cần hết sức lưu ý, bởi có tới 52% bệnh nhân trong nhóm này tiềm ẩn sự rối loạn vận động hoặc bất thường điện cơ dạ dày [4]. Nếu nạp thêm thức ăn vào thời điểm nhu động tự nhiên của cơ thể giảm xuống ban đêm, dạ dày vốn đã yếu lại càng quá tải [4, 5].
Đặc biệt, trào ngược xảy ra trong lúc ngủ thường liên quan đến tỷ lệ cao các triệu chứng ngoài thực quản và đường hô hấp [2]. Trào ngược ban đêm có mối liên hệ với chứng khò khè về đêm, ho mạn tính ban đêm và hội chứng ngưng thở khi ngủ [1]. Ở một số người, các phản xạ bảo vệ đường thở bị rối loạn khiến họ dễ tổn thương hơn trước các đợt axit trào lên khi ngủ [2]. Người có bệnh nền tiêu hóa, hô hấp hoặc đang điều trị bằng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ kiểm soát triệu chứng ban đêm phù hợp, tuyệt đối không tự ý kê đơn hoặc thay đổi liều thuốc.
Cách điều chỉnh thói quen ăn uống và giấc ngủ để giảm áp lực dạ dày
Để bảo vệ dạ dày và tránh cảm giác đầy trướng, biện pháp cốt lõi nhất là điều chỉnh khoảng cách từ bữa ăn cuối cùng trong ngày đến lúc lên giường. Các hướng dẫn điều trị trào ngược dạ dày thực quản quốc tế khuyến cáo người bệnh cần tránh ăn trong vòng 3 giờ trước khi nằm [5]. Khoảng thời gian 3 giờ này giúp dạ dày có đủ điều kiện xử lý và đẩy phần lớn thức ăn xuống ruột non khi cơ thể vẫn đang ở tư thế thẳng đứng và nhu động tiêu hóa còn hoạt động tốt [1, 4].
Bên cạnh thời điểm ăn, tư thế nằm ngủ đóng vai trò rất quan trọng trong việc giảm áp lực và hỗ trợ làm sạch axit. Các nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tư thế nằm nghiêng bên trái giúp rút ngắn đáng kể thời gian thực quản tiếp xúc với axit và làm sạch axit nhanh hơn hẳn so với tư thế nằm ngửa hoặc nằm nghiêng bên phải [5]. Ngược lại, nằm nghiêng bên phải khi ngủ gây ra nhiều đợt trào ngược hơn so với nằm nghiêng trái [1]. Trong một nghiên cứu của nhóm tác giả Allampati trên 27 bệnh nhân bị ợ nóng hoặc trớ ban đêm từ 2 lần trở lên mỗi tuần, việc hướng dẫn sử dụng thiết bị hỗ trợ giữ tư thế ngủ trong 2 tuần đã được áp dụng để thúc đẩy tư thế nằm nghiêng trái nhằm giảm triệu chứng ban đêm [5].
Trong sinh hoạt hàng ngày, bạn nên ưu tiên các bữa tối nhẹ nhàng, ăn vừa đủ no để không gây áp lực lên khả năng giãn nở của đáy vị [3]. Sau bữa ăn tối, hãy duy trì tư thế ngồi thẳng hoặc đi lại nhẹ nhàng, tránh nằm ngay để trọng lực hỗ trợ quá trình tiêu hóa tự nhiên [1].
Hệ tiêu hóa cần được nghỉ ngơi đồng bộ với giấc ngủ của bộ não vào ban đêm [1]. Việc ngừng ăn trước giờ đi ngủ ít nhất 3 giờ và duy trì tư thế nằm nghiêng trái là những thay đổi đơn giản nhưng có cơ sở khoa học vững chắc giúp giảm ứ trệ thức ăn, ngăn ngừa đầy trướng và bảo vệ thực quản [5]. Nếu tình trạng căng tức bụng, ợ nóng ban đêm kéo dài hoặc kèm theo ho đêm, khó thở, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa [1].
