Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây ba gạc hoa đỏ với mong muốn hạ huyết áp, an thần hoặc cải thiện một số vấn đề sức khỏe. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi tự ý sắc uống dược liệu này đã gặp phải tình trạng đau quặn bụng dữ dội kèm theo những đợt tiêu chảy cấp tính liên tục. Tình trạng này khiến người dùng vô cùng hoang mang, không rõ bản thân bị ngộ độc, dị ứng hay do dược liệu có tác dụng phụ nguy hiểm.
Thực tế, hiện tượng tiêu chảy và đau thắt bụng sau khi dùng ba gạc hoa đỏ bắt nguồn từ chính các hoạt chất tự nhiên có trong cây, đặc biệt là ancaloit reserpine, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh tự chủ và đường tiêu hóa. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất này kích thích gia tăng nhu động ruột một cách dồn dập, đồng thời thúc đẩy tăng tiết dịch vị và dịch tiêu hóa, dẫn đến phản ứng tống xuất phân ồ ạt kèm theo các cơn co thắt gây đau thắt bụng.
Cơn đau quặn bụng và tiêu chảy xuất phát từ đâu?
Đường tiêu hóa của con người hoạt động nhịp nhàng nhờ sự phối hợp giữa các lớp cơ trơn và hệ thống thần kinh ruột. Nhu động ruột chính là sự co bóp và co thắt nhịp nhàng của các cơ tiêu hóa, bao gồm cả lực co và tần số co bóp [1]. Khi hệ thống này hoạt động bình thường, thức ăn và chất thải được vận chuyển với tốc độ vừa phải, cho phép ruột hấp thu đủ nước và các chất dinh dưỡng cần thiết.
Tuy nhiên, ba gạc hoa đỏ nổi tiếng trong y học cổ truyền và hiện đại nhờ chứa hàm lượng hoạt chất sinh học cao, tiêu biểu là reserpine. Khi hoạt chất này tác động lên cơ thể, nó can thiệp vào sự cân bằng của hệ thần kinh tự chủ điều khiển ruột [2]. Sự kích thích này khiến các cơ trơn thành ruột co bóp dữ dội hơn mức bình thường. Những đợt co bóp quá mức và mất điều hòa này làm tăng áp lực bên trong lòng ruột, gây ra cảm giác đau quặn bụng từng cơn [3].
Đồng thời, quá trình vận chuyển thức ăn qua đường ruột bị rút ngắn đáng kể. Khi nhu động đẩy chất thải di chuyển quá nhanh qua đại tràng, niêm mạc ruột không kịp tái hấp thu nước. Lượng nước dư thừa kết hợp với sự tăng tiết dịch nhầy và dịch tiêu hóa sẽ biến khối phân thành dạng lỏng, dẫn đến tiêu chảy cấp tính [3]. Rối loạn vận động đại tràng này là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sự biến đổi thói quen đại tiện và tiêu chảy [4].
Cơ chế tác động của hoạt chất ba gạc lên nhu động ruột
Để hiểu rõ hơn vì sao ba gạc hoa đỏ lại gây ra triệu chứng đường ruột mạnh mẽ đến vậy, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu phản ứng của cơ trơn tiêu hóa dưới tác động của các chất kích thích và hệ thần kinh. Các rối loạn nhu động ruột và đại tràng được định nghĩa là tình trạng liên quan đến hoạt động cơ tiêu hóa không đầy đủ, mất điều hòa hoặc hoạt động quá mức [3]. Hoạt chất từ ba gạc hoa đỏ gây ra tình trạng hoạt động cơ quá mức này.
Khi dược chất đi vào tuần hoàn, nó làm thay đổi trương lực giao cảm và phó giao cảm. Trong ruột, sự co bóp của các lớp cơ vòng và cơ dọc chịu sự điều hòa chặt chẽ của các tế bào thần kinh cholinergic, non-cholinergic và các chất điều hòa thần kinh [5]. Dưới tác động kích thích, các tế bào cơ trơn bị kích hoạt co thắt liên tục. Sự co bóp này không chỉ diễn ra ở mức độ vi mô mà còn tạo thành những làn sóng co thắt mạnh mẽ quét qua toàn bộ đường tiêu hóa.
Ngoài ra, sự tham gia của các chất trung gian hóa học như prostaglandin E cũng đóng vai trò kích hoạt các cơn co thắt cơ trơn thông qua thụ thể tín hiệu của nó [5]. Khi các thụ thể này bị kích hoạt, chúng thúc đẩy sự co thắt của cơ trơn và kích thích đào thải [5]. Nghiên cứu thực nghiệm trước đây cũng xác nhận rằng các hợp chất nhóm prostaglandin E có khả năng gây tiêu chảy rõ rệt trên động vật thí nghiệm [6]. Hoạt chất trong ba gạc khi kích thích thành ruột có thể gián tiếp tạo nên chuỗi phản ứng tương tự, khiến bụng cồn cào và đau quặn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của hoạt chất reserpine?
Tác động của reserpine – hoạt chất quan trọng nhất được chiết xuất từ các loài ba gạc – lên hoạt động cơ trơn đại tràng đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên tạp chí khoa học chuyên ngành đã theo dõi chi tiết vai trò của hệ thần kinh tự chủ đối với các cơn co bóp đại tràng ở loài chuột chù nhỏ Suncus murinus [2].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận liên tục trong 24 giờ nhu động đại tràng cùng với hành vi ăn uống và đại tiện ở nhóm động vật được dùng reserpine và nhóm đối chứng [2]. Kết quả cho thấy, ở những cá thể được sử dụng reserpine, tần số của các cơn co thắt di chuyển khổng lồ (GMCs) tăng lên rõ rệt trong chu kỳ ánh sáng (khoảng thời gian ZT0-4 và ZT4-8) so với nhóm dùng giả dược [2]. Các cơn co thắt di chuyển khổng lồ này chính là các đợt co bóp rất mạnh diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ các cơn co thắt mạnh này mà không đi kèm với việc tống phân thành khuôn cũng tăng lên ở nhóm dùng reserpine [2].
Hiện tượng co thắt dồn dập với cường độ mạnh này giải thích trực tiếp vì sao người uống nước sắc ba gạc hoa đỏ thường bị đau quặn thắt vùng bụng dưới. Đó chính là biểu hiện của những cơn co thắt cơ học quá mức quét qua khung đại tràng [2]. Khi các đợt sóng co bóp này đẩy dồn chất chứa trong lòng ruột với tốc độ cao, phân lỏng sẽ bị tống ra ngoài đột ngột [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu đánh giá phản ứng có hại của thuốc đối với đường tiêu hóa (GADRs) công bố năm 2010 đã sử dụng mô hình đo áp lực lòng ruột in vitro để phân tích phức hợp vận động nhu động đại tràng (CPMC) [7]. Thử nghiệm trên các đoạn đại tràng chuột với nhiều loại thuốc cho thấy sự thay đổi tần số CPMC và hoạt động cơ học tổng thể có mối liên hệ trực tiếp với các triệu chứng tiêu chảy hoặc táo bón trên lâm sàng, với độ nhạy của mô hình thử nghiệm đạt 90% và độ đặc hiệu đạt 75% [7]. Điều này củng cố thêm rằng bất kỳ tác nhân nào làm tăng kích thích cơ học đại tràng đều có nguy cơ cao dẫn đến tiêu chảy do thuốc [7].
Lợi ích hạ áp nhưng đi kèm nguy cơ tiêu hóa nghiêm trọng
Ba gạc hoa đỏ là loài cây thuộc chi Rauvolfia, vốn từ lâu đã được biết đến với công dụng hạ huyết áp và an thần nhờ cơ chế làm suy giảm catecholamine ở đầu tận cùng thần kinh giao cảm. Nhờ tác dụng ức chế giao cảm, mạch máu giãn ra, huyết áp hạ xuống. Tuy nhiên, khi hệ giao cảm bị ức chế, hệ thần kinh đối giao cảm (phó giao cảm) sẽ chiếm ưu thế tương đối.
Chính sự ưu thế của hệ phó giao cảm này dẫn tới hai hệ quả lớn trên ống tiêu hóa: làm tăng tiết acid dịch vị tại dạ dày và làm tăng nhu động toàn bộ đường ruột. Việc tăng tiết dịch vị khiến người bệnh dễ bị cồn cào, xót ruột, ợ chua và làm trầm trọng thêm các tổn thương viêm loét dạ dày - tá tràng sẵn có. Cùng lúc đó, nhu động ruột tăng mạnh dẫn đến đau quặn bụng và tiêu chảy khó kiểm soát [3].
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc của ba gạc hoa đỏ rất hẹp. Trong các bài thuốc tự sắc truyền miệng, người dân thường không thể định lượng được hàm lượng ancaloit thực tế có trong rễ, thân hay lá cây. Việc dùng quá liều nhẹ cũng đủ để gây ra tình trạng co thắt đại tràng dữ dội, tụt huyết áp quá mức và tiêu chảy mất nước [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ba gạc hoa đỏ
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là quan niệm "uống thảo dược bị tiêu chảy là để thanh lọc, thải độc cơ thể". Khi thấy bụng đau quặn và đi ngoài liên tục sau khi uống nước lá hoặc rễ ba gạc, nhiều người lầm tưởng rằng dược liệu đang trục xuất các chất ứ trệ, chất độc ra ngoài. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và nguy hiểm. Tiêu chảy trong trường hợp này là dấu hiệu kích ứng và tác dụng phụ độc tính của hoạt chất đối với hệ thần kinh thực vật và cơ trơn đường ruột [2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dược liệu tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và có thể dùng thay thế thuốc tây dài ngày. Hoạt chất reserpine trong ba gạc là một dược chất có hoạt tính sinh học cực mạnh. Trước đây, y học hiện đại từng sử dụng reserpine tinh khiết để điều trị cao huyết áp nhưng hiện nay đã rất hạn chế dùng do thuốc có quá nhiều tác dụng phụ khó chịu, bao gồm tiêu chảy, viêm loét đường tiêu hóa, nghẹt mũi và trầm cảm. Việc tự hái cây cỏ về sắc uống lại càng nguy hiểm vì không kiểm soát được nồng độ hoạt chất.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần giảm bớt liều uống thì triệu chứng đau bụng sẽ biến mất hoàn toàn mà vẫn giữ nguyên được tác dụng trị bệnh. Thực tế, sự nhạy cảm của từng cá nhân đối với ancaloit của ba gạc rất khác nhau. Ở những người có đường tiêu hóa nhạy cảm, ngay cả một lượng nhỏ dịch chiết cũng có thể gây kích hoạt các cơn co thắt đại tràng bất thường [7].
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Với những đặc tính dược lý mạnh mẽ tác động lên hệ thần kinh và nhu động ruột, ba gạc hoa đỏ không phải là dược liệu có thể sử dụng tùy tiện. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa hoặc phải hết sức cẩn trọng:
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Tác dụng tăng tiết acid dịch vị của hoạt chất trong cây có thể khiến niêm mạc dạ dày bị ăn mòn nhanh chóng, dẫn đến bùng phát các cơn đau thượng vị dữ dội, thậm chí gây xuất huyết tiêu hóa.
Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc bệnh viêm ruột mạn tính: Các cơn co thắt di chuyển khổng lồ (GMCs) do hoạt chất reserpine kích hoạt sẽ làm trầm trọng thêm các đợt tiêu chảy cấp, gây đau bụng mất kiểm soát và rối loạn hấp thu [2].
Người cao tuổi, người suy nhược hoặc đang bị mất nước: Tiêu chảy cấp kèm đau bụng có thể nhanh chóng dẫn đến tụt huyết áp thế đứng, mất cân bằng điện giải và suy thận cấp ở đối tượng người lớn tuổi.
Phụ nữ mang thai và người mắc các bệnh lý tim mạch phức tạp: Cơn co thắt cơ trơn không chỉ xảy ra ở ruột mà có thể ảnh hưởng đến các cơ quan khác, đồng thời nguy cơ tụt huyết áp đột ngột rất nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi.
Hướng dẫn xử trí an toàn khi gặp tác dụng phụ
Nếu bạn hoặc người thân đang sử dụng ba gạc hoa đỏ mà xuất hiện các triệu chứng đau bụng quặn thắt từng cơn, đi ngoài phân lỏng nhiều lần, việc đầu tiên cần làm là ngừng sử dụng dược liệu ngay lập tức. Không nên cố gắng uống thêm các liều tiếp theo với hy vọng "cơ thể sẽ quen dần".
Trong trường hợp tiêu chảy nhẹ, người bệnh cần nhanh chóng bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ, hoặc uống nước cháo muối loãng để ngăn ngừa tình trạng kiệt nước. Theo dõi sát huyết áp và nhịp tim, bởi hoạt chất của cây có thể gây hạ huyết áp sâu và làm chậm nhịp tim song song với các triệu chứng đường tiêu hóa.
Nếu các cơn đau bụng ngày càng dữ dội, tiêu chảy kéo dài trên 24 giờ, có dấu hiệu mất nước nặng (môi khô, mắt trũng, chóng mặt khi đứng dậy) hoặc đi ngoài phân có nhầy máu, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc cầm tiêu chảy làm giảm nhu động ruột mà không có chỉ định của bác sĩ, bởi việc giữ lại độc chất trong lòng ruột có thể gây nguy cơ viêm ruột nhiễm độc.
Tóm lại, hiện tượng tiêu chảy và đau quặn bụng khi dùng ba gạc hoa đỏ là phản ứng sinh học rõ rệt do hoạt chất của cây gây tăng nhu động đại tràng và kích thích bài tiết đường tiêu hóa [4, 5]. Mọi người không nên tự ý thu hái hay sử dụng dược liệu này theo lời truyền miệng để tránh các biến cố sức khỏe đáng tiếc. Khi cần điều trị huyết áp hay các bệnh lý mạn tính, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn sử dụng các phác đồ điều trị an toàn và đã được kiểm chứng.
