Nhiều người cảm thấy ngứa râm ran ở môi, cổ họng châm chích hoặc hơi sưng lưỡi ngay sau khi ăn vài quả anh đào (cherry) tươi. Triệu chứng khó chịu này thường khiến người bệnh lo lắng không hiểu vì sao một loại trái cây thơm ngon, giàu dinh dưỡng lại gây kích ứng tức thì.
Hiện tượng ngứa ngáy khoang miệng khi cắn miếng quả anh đào tươi thực chất là biểu hiện điển hình của hội chứng dị ứng miệng (Oral Allergy Syndrome - OAS) [1]. Phản ứng này xuất phát từ hiện tượng dị ứng chéo giữa hệ miễn dịch của người nhạy cảm với phấn hoa cây bạch dương và các protein có cấu trúc tương đồng tồn tại bên trong thịt quả anh đào [2].
Cơ chế phản ứng chéo giữa phấn hoa và quả tươi
Hội chứng dị ứng miệng, hay còn được gọi là hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm, là dạng dị ứng tiếp xúc khởi phát chủ yếu tại vùng miệng họng khi ăn trái cây, rau củ hoặc các loại hạt tươi sống [1]. Bản chất của phản ứng này được xem là một dạng dị ứng qua trung gian kháng thể IgE trong cơ thể [3].
Hệ miễn dịch của người bị dị ứng phấn hoa bạch dương vốn đã nhạy cảm và tạo ra các kháng thể IgE chuyên biệt để chống lại các protein dị nguyên có trong hạt phấn, đặc biệt là kháng nguyên chính mang tên Bet v 1 [3, 6]. Khi người bệnh thưởng thức quả anh đào tươi sống, hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các chuỗi protein có cấu trúc tương tự nhau giữa hai loài thực vật [2]. Do protein trong quả anh đào có sự giống nhau về mặt miễn dịch học với kháng nguyên phấn hoa bạch dương, kháng thể IgE lập tức bám vào và giải phóng các chất trung gian gây ngứa rát, sưng nề cục bộ ngay tại niêm mạc tiếp xúc [2].
Những triệu chứng biểu hiện trực tiếp tại vùng hầu họng thường gồm có cảm giác ngứa môi, ngứa lưỡi và châm chích vùng họng [1]. Bên cạnh các biểu hiện tại chỗ ở đường hô hấp trên và tiêu hóa trên, phản ứng dị ứng miệng này đôi khi còn kèm theo các phản ứng toàn thân [3, 5].
Bằng chứng nghiên cứu về tỷ lệ mắc dị ứng chéo
Mối liên hệ giữa phấn hoa bạch dương và hội chứng dị ứng thức ăn đã được khảo sát kỹ lưỡng trong nhiều công trình y khoa thực tế tại các quốc gia Đông Á:
Một công trình nghiên cứu dịch tễ thực hiện từ năm 1995 đến khoảng năm 2002 tại Sapporo (Nhật Bản) đã đánh giá mối quan hệ giữa dị ứng phấn hoa và hội chứng dị ứng miệng [4]. Khảo sát trên 843 bệnh nhân dị ứng phấn hoa bạch dương có điểm xét nghiệm CAP từ 2 trở lên cho thấy 378 người (chiếm 37%) từng xuất hiện các đợt bùng phát hội chứng dị ứng miệng [4]. Tỷ lệ gặp hội chứng này ở nhóm dị ứng bạch dương cao hơn hẳn so với các dị ứng nguyên khác [4]. Trong số các thực phẩm gây phản ứng, quả anh đào cùng với táo và đào là những tác nhân phổ biến nhất [4]. Điểm số xét nghiệm CAP phấn hoa bạch dương càng cao thì tỷ lệ mắc dị ứng miệng với các loại quả này càng lớn, đồng thời số lượng thực phẩm gây dị ứng ở mỗi người cũng tăng theo [4]. Nghiên cứu này ghi nhận giới tính nữ và điểm CAP bạch dương cao là các yếu tố thuận lợi làm tăng tỷ lệ mắc, trong khi dương tính với mạt bụi nhà lại là yếu tố tương quan nghịch [4].
Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu hồi cứu hồ sơ bệnh án từ tháng 1/2011 đến tháng 12/2016 tại Phòng khám Hen suyễn và Dị ứng thuộc Bệnh viện Bundang Đại học Quốc gia Seoul đã phân tích dữ liệu của 1.427 bệnh nhân từng test lẩy da với dị nguyên hô hấp [1]. Kết quả ghi nhận 125 bệnh nhân (chiếm 8,7%) mẫn cảm với phấn hoa bạch dương [1]. Trong nhóm người mẫn cảm này, có tới 20,0% trường hợp phát triển hội chứng dị ứng miệng, đưa tình trạng này trở thành dạng dị ứng thực phẩm phổ biến nhất (chiếm 96,2%) [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quả anh đào chiếm tỷ lệ 16,0% trong số các thực phẩm khởi phát triệu chứng, đứng cạnh các loại quả khác như táo (68,0%), đào (56,0%) hay mận (16,0%) [1]. Có 60,0% người bệnh dị ứng đồng thời từ 3 loại thức ăn trở lên [1]. Tỷ lệ dị ứng miệng xuất hiện ở nữ giới nhiều hơn và có tới 72,0% bệnh nhân dị ứng miệng bị viêm mũi kết mạc, 20,0% bị hen phế quản và 12,0% nổi mày đay mãn tính [1].
Tại Sapporo (Nhật Bản), một khảo sát vào tháng 4 và tháng 5 năm 1999 trên 101 bệnh nhân (30 nam, 71 nữ, độ tuổi trung bình 33 tuổi) nghi ngờ dị ứng phấn hoa mùa xuân đã làm xét nghiệm IgE đặc hiệu [5]. Bạch dương là dị nguyên thường gặp nhất, ảnh hưởng tới 54 trên tổng số 87 người (chiếm 62%) [5]. Đáng chú ý, có tới 61% bệnh nhân dị ứng bạch dương có biểu hiện dị ứng rau quả, trong đó quả anh đào đứng thứ ba với tỷ lệ gây phản ứng lên tới 58%, chỉ sau táo (97%) và đào (67%) [5]. Giới hạn được ghi nhận trong nghiên cứu này là xét nghiệm lẩy da bằng chiết xuất thương mại thông thường cho độ nhạy khá thấp [5].
Một nghiên cứu tiếp nối tại Sapporo vào năm 2003 trên 153 bệnh nhân dị ứng phấn hoa bạch dương có triệu chứng mũi hoặc mắt theo mùa cùng điểm CAP từ 2 trở lên ghi nhận 65 trường hợp (42%) có triệu chứng dị ứng miệng [6]. Tỷ lệ mắc năm 2003 cao hơn năm 1992 và tương đương năm 1998 [6]. Nghiên cứu cũng khẳng định bệnh nhân có điểm CAP phấn hoa bạch dương càng cao thì tỷ lệ mắc dị ứng miệng càng lớn, nữ giới mắc nhiều hơn nam giới và những người đi khám vào tháng 3, tháng 4 có tỷ lệ mắc hội chứng này cao hơn nhóm đi khám vào tháng 5, tháng 6 [6].
Vai trò của các protein dị nguyên họ hoa hồng
Để làm rõ nguyên nhân sâu xa vì sao quả anh đào dễ kích ứng, các nhà khoa học đã phân tích phân tử kháng nguyên:
Một nghiên cứu thực hiện trên 60 bệnh nhân (40 nữ, 20 nam, tuổi từ 12 đến 70) có kháng thể IgE với phấn hoa bạch dương và từng có đợt dị ứng miệng đã tiến hành đo kháng thể với kháng nguyên tái tổ hợp [2]. Kết quả cho thấy toàn bộ 100% bệnh nhân đều dương tính với rBet v 1, trong khi chỉ 15% dương tính với rBet v 2 và không ai dương tính với rPru p 3 [2]. Các loại trái cây thuộc họ hoa hồng gồm táo, đào, anh đào, lê, mận và dâu tây thường xuyên gây ra hội chứng dị ứng miệng và liên quan mật thiết với kháng nguyên rBet v 1 [2]. Ngược lại, kháng nguyên rBet v 2 liên quan nhiều hơn tới các loại quả không thuộc họ hoa hồng như dưa lưới, dưa hấu hay kiwi [2].
Công trình phân tích nhóm trên 272 bệnh nhân (198 nữ, 74 nam, độ tuổi trung bình 34 tuổi) có IgE bạch dương và từng bị hội chứng dị ứng miệng đã xếp loại 14 loại thực phẩm [3]. Kết quả phân tích cụm đã chia các thực phẩm thành hai nhóm rõ rệt: nhóm quả họ hoa hồng và nhóm không thuộc họ hoa hồng [3]. Trong đó, nhóm trái cây họ hoa hồng gồm táo, đào, anh đào, lê, mận và dâu tây tạo thành một cụm lớn có liên quan tương hỗ chặt chẽ với nhau khi gây ra triệu chứng dị ứng miệng [3].
Một khảo sát trên 167 bệnh nhân dị ứng phấn hoa bạch dương (122 nữ, 45 nam, tuổi từ 4 đến 72) cũng chỉ ra các loại quả gây hội chứng dị ứng miệng nhiều nhất lần lượt là táo (74%), đào (67%) và anh đào (55%) [7]. Các bằng chứng này khẳng định rằng quả anh đào chia sẻ protein tương đồng cao với dị nguyên chính Bet v 1 của phấn hoa bạch dương [3, 6]. Ngoài ra, dị ứng chéo với phấn hoa bạch dương còn được ghi nhận ở các thực phẩm khác như rau diếp xoăn với các dải protein gắn kết IgE khác nhau [8].
Hiểu lầm thường gặp về dị ứng quả anh đào
Nhiều người lầm tưởng rằng dị ứng với quả anh đào là do cơ thể dị ứng trực tiếp với các chất hóa học bảo quản thực vật hoặc do bản thân quả anh đào có độc tố. Trên thực tế, phản ứng này hoàn toàn mang tính chất miễn dịch học do sự nhầm lẫn protein giữa phấn hoa trong không khí và trái cây tươi [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là người bệnh nghĩ rằng mình chỉ bị dị ứng đơn lẻ với một mình quả anh đào. Các dữ liệu cho thấy những người có cơ địa dị ứng phấn hoa bạch dương thường phản ứng đồng thời với nhiều loại thực phẩm thuộc họ hoa hồng khác nhau [3, 5]. Điển hình là nghiên cứu tại Hàn Quốc cho thấy có tới 60,0% người bệnh xuất hiện hội chứng dị ứng miệng với từ 3 loại thực phẩm trở lên cùng lúc [1].
Không ít người cũng cho rằng nếu đã ngứa miệng khi ăn anh đào thì cả đời phải kiêng khem tuyệt đối mọi món chế biến từ loại quả này. Tuy nhiên, các kháng nguyên tương đồng với Bet v 1 của cây bạch dương trong quả tươi vốn là các protein rất nhạy cảm với nhiệt độ và dễ bị biến tính [7]. Do đó, phản ứng chủ yếu xuất hiện khi ăn quả tươi sống [1].
Ai nên thận trọng khi thưởng thức quả anh đào?
Dựa trên các phân tích dịch tễ học, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý nguy cơ phản ứng chéo:
Người đã được chẩn đoán viêm mũi dị ứng hoặc viêm kết mạc dị ứng theo mùa do phấn hoa bạch dương [2, 7]. Nhóm đối tượng này có tỷ lệ mắc hội chứng dị ứng miệng rất cao [1, 2, 7].
Những người có kết quả xét nghiệm điểm CAP kháng thể với phấn hoa bạch dương ở mức cao [1, 7]. Mức điểm này càng cao thì nguy cơ kích ứng với anh đào càng lớn và số lượng thực phẩm gây dị ứng cũng nhiều hơn [4].
Phụ nữ có cơ địa dị ứng phấn hoa, vì các nghiên cứu hồi cứu và phân tích đa biến đều ghi nhận tỷ lệ nữ giới mắc hội chứng dị ứng miệng cao hơn đáng kể so với nam giới [1, 2, 7].
Những người có tiền sử từng bị ngứa miệng, sưng nề môi khi ăn các loại quả cùng họ hoa hồng như táo, đào, mận hoặc lê [3, 5]. Những người có bệnh lý đường thở như hen suyễn hay mày đay mãn tính đi kèm cũng cần quan sát cơ thể cẩn thận vì có thể biểu hiện các phản ứng toàn thân [2, 3].
Gợi ý thưởng thức an toàn và xử trí thực tế
Nếu thuộc nhóm cơ địa dị ứng phấn hoa nhưng vẫn yêu thích hương vị của quả anh đào, người tiêu dùng có thể áp dụng các hướng dẫn thực hành sau:
Không nên ăn sống trực tiếp quả tươi chưa qua xử lý nếu bản thân từng có tiền sử ngứa họng hay châm chích khoang miệng [1].
Ưu tiên các dạng quả anh đào đã qua xử lý nhiệt độ cao như mứt nấu chín, quả đóng hộp tiệt trùng hoặc bánh nướng. Việc gia nhiệt kỹ giúp làm biến tính chuỗi protein tương đồng với Bet v 1, từ đó làm giảm khả năng nhận diện và gắn kết của kháng thể IgE tại niêm mạc miệng [3, 6].
Khi thử ăn quả anh đào tươi lần đầu trong mùa dị ứng, chỉ nên nhấm thử một góc rất nhỏ và theo dõi phản ứng tại môi và lưỡi trong vài phút. Nếu xuất hiện cảm giác râm ran, ngứa hoặc sưng nhẹ, cần dừng ăn ngay lập tức và súc miệng bằng nước sạch [1].
Đối với những người có tiền sử dị ứng hô hấp nặng hoặc từng gặp phản ứng toàn thân, việc đi khám chuyên khoa dị ứng miễn dịch là vô cùng cần thiết để được xét nghiệm và hướng dẫn dùng thuốc can thiệp khi cần, tuyệt đối không tự ý thử các loại quả lạ khi cơ địa đang trong đợt viêm kích ứng mạnh [2, 3].
Hội chứng dị ứng chéo giữa quả anh đào và phấn hoa bạch dương là phản ứng miễn dịch phổ biến nhưng có thể kiểm soát hiệu quả khi hiểu đúng cơ chế [1, 3]. Người tiêu dùng không cần quá hoang mang mà hãy lắng nghe cơ thể, lựa chọn cách chế biến chín phù hợp và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi xuất hiện các dấu hiệu dị ứng bất thường.
