Bài thuốc có bán hạ bắc hỗ trợ trào ngược dạ dày theo cơ chế nào?

Nhiều người bị ợ chua, nóng rát thượng vị thường truyền tai nhau các bài thuốc Đông y chứa vị bán hạ bắc để êm bụng, giảm nôn trớ. Thói quen tìm đến thảo dược tự nhiên rất phổ biến vì tâm lý muốn tìm giải pháp lành tính cho chứng bệnh mạn tính này.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với dữ liệu khoa học hiện có trong bài, chưa có nghiên cứu nào trực tiếp khảo sát tác dụng giảm tiết axit hay điều hòa nhu động từ dịch chiết bán hạ bắc. Thay vào đó, các bằng chứng y khoa tập trung làm rõ mối liên hệ giữa tốc độ làm rỗng dạ dày, hoạt động cơ vòng thực quản và cơ chế gây trào ngược [1, 2, 3]. Hiểu đúng gốc rễ sinh lý bệnh là bước đầu tiên giúp người bệnh chọn hướng kiểm soát triệu chứng an toàn.

Nỗi ám ảnh mang tên trào ngược và kỳ vọng từ thảo dược

Trào ngược dạ dày thực quản gây nhiều phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, trào ngược có triệu chứng là nguyên nhân phổ biến gây chậm lớn, hít sặc và nhiễm trùng phổi mạn tính ^[1]. Ở người trưởng thành, bệnh gây tổn thương niêm mạc thực quản do tiếp xúc với axit dịch vị ^[2].

Trong dân gian, bán hạ bắc hay được nhắc đến trong các đơn thuốc hỗ trợ tiêu hóa. Người bệnh kỳ vọng dược liệu này giúp đẩy nhanh thức ăn xuống ruột và ngăn dịch vị trào lên. Thế nhưng, để đánh giá một phương pháp hỗ trợ hiệu quả đến đâu, y học hiện đại đặt trọng tâm vào việc phân tích cơ chế vận động của dạ dày và thực quản.

Các tài liệu nghiên cứu cung cấp góc nhìn chi tiết về hiện tượng chậm làm rỗng dạ dày và sự giãn cơ vòng thực quản dưới [1, 3, 7]. Đây là hai yếu tố cốt lõi thường được thảo luận khi tìm kiếm các liệu pháp chống trào ngược mới ^[3].

Cơ chế gây trào ngược dưới góc nhìn sinh lý học

Cơ chế bệnh sinh của trào ngược dạ dày thực quản đến nay vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ hoàn toàn ^[2]. Qua nhiều thập kỷ, giới chuyên môn tập trung vào hai luồng cơ chế chính: sự suy giảm chức năng vận động thực quản và tốc độ làm rỗng dạ dày.

Yếu tố đầu tiên và quan trọng bậc nhất là sự giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới (viết tắt là TLESRs) [3, 7]. Cơ vòng này đóng vai trò như chiếc van một chiều ngăn cách thực quản và dạ dày. Khi van tự nhiên giãn ra không đúng lúc, dịch và thức ăn từ dạ dày dễ dàng trào ngược lên trên [3, 7].

Yếu tố thứ hai được khảo sát rộng rãi là tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [1, 3]. Khi thức ăn ứ đọng lâu, phần đáy vị dạ dày sau ăn có thể giãn quá mức, giữ lại thức ăn và kích hoạt các đợt giãn cơ vòng thực quản dưới ^[4]. Có mối tương quan thuận giữa độ giãn đáy vị sau ăn với số lần giãn cơ vòng, cũng như giữa tốc độ làm rỗng phần trên dạ dày với mức độ tiếp xúc axit ở thực quản ^[4].

Mặc dù vậy, bức tranh cơ chế phức tạp hơn nhiều. Một số nghiên cứu chỉ ra số đợt giãn cơ vòng và trào ngược vẫn xảy ra cao ngay cả khi dạ dày làm rỗng nhanh ^[4]. Thậm chí, thức ăn lưu lại dạ dày lâu đôi khi đi kèm mức tiếp xúc axit thực quản ít hơn chứ không phải nhiều hơn ^[4]. Tốc độ làm rỗng dạ dày có thể quyết định độ axit và tầm lan tỏa của dịch trào ngược: dạ dày làm rỗng càng chậm, độ pH của dịch trào lên càng cao (tức ít tính axit hơn) và mức độ trào lên vùng trên thực quản càng xa ^[4].

Nghiên cứu nói gì về rối loạn làm rỗng dạ dày ở người lớn?

Để biết việc thúc đẩy làm rỗng dạ dày có thực sự cắt đứt cơn trào ngược hay không, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều đo đạc lâm sàng trên người bệnh trưởng thành.

Một nghiên cứu công bố năm 1991 đã khảo sát 10 bệnh nhân có bệnh lý niêm mạc thực quản và trào ngược axit mức độ nặng ^[2]. Nhóm nghiên cứu dùng kỹ thuật xạ hình đo tốc độ làm rỗng dạ dày và theo dõi độ pH thực quản để đánh giá mức độ trào ngược axit ^[2]. Kết quả cho thấy 4 trong số 10 bệnh nhân bị kéo dài pha trễ khi tiêu hóa thức ăn đặc, và 1 trong 4 người này có thời gian bán rỗng dạ dày kéo dài ^[2]. Tuy nhiên, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian bán rỗng dạ dày trung bình giữa nhóm bệnh nhân và nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[2]. Nghiên cứu kết luận ở nhóm 10 bệnh nhân trào ngược nặng này, chậm làm rỗng dạ dày không đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của bệnh ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 1996 tiến hành trên 36 bệnh nhân được chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản (qua nội soi, sinh thiết và theo dõi pH liên tục 24 giờ) cùng 18 người đối chứng ^[5]. Trong hai ngày, người tham gia ăn bữa thử nghiệm gồm trứng rán 1 quả, 110 gram thịt gà và 200 ml nước cam được đánh dấu phóng xạ pha lỏng và pha đặc (hiệu suất đánh dấu đạt 85,3 +/- 3,2%) ^[5]. Máy chụp ghi hình mỗi 20 phút trong tổng thời gian 180 phút để dựng đường cong làm rỗng dạ dày ^[5]. Kết quả tiếp tục khẳng định không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa bệnh nhân và người bình thường, cho thấy làm rỗng dạ dày không phải yếu tố bệnh sinh chính ^[5].

Đến năm 2005, một báo cáo tổng hợp ghi nhận tình trạng chậm làm rỗng toàn bộ dạ dày xuất hiện ở 10% đến 33% bệnh nhân người lớn mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[4]. Dù vậy, mối tương quan chặt chẽ giữa thời gian làm rỗng dạ dày và độ nặng của trào ngược axit hay viêm thực quản chưa bao giờ được chứng minh rõ ràng ^[4].

Trường hợp ngoại lệ rõ nét nhất ở người lớn là nhóm đã phẫu thuật cắt đoạn xa dạ dày. Một nghiên cứu năm 1996 khảo sát 46 bệnh nhân cắt đoạn xa dạ dày (gồm 19 người có triệu chứng trào ngược, 27 người không có triệu chứng) và 10 người đối chứng khỏe mạnh bằng bữa ăn hỗn hợp lỏng - đặc đánh dấu phóng xạ ^[6]. Chỉ số trào ngược ở nhóm có triệu chứng cao hơn hẳn (9,76 +/- 5,64%) so với nhóm không triệu chứng (4,45 +/- 2,70%) ^[6]. Thời gian bán rỗng dạ dày ở nhóm có triệu chứng kéo dài đáng kể (53,13 +/- 19,39 phút) so với nhóm không triệu chứng (34,26 +/- 20,40 phút) và nhóm chứng bình thường (27,31 +/- 4,60 phút) ^[6]. Có mối tương quan tuyến tính có ý nghĩa giữa chỉ số trào ngược xạ hình và thời gian bán rỗng dạ dày (r = 0,505, p < 0,001), chứng tỏ chậm làm rỗng dạ dày đóng vai trò quan trọng gây trào ngược sau phẫu thuật cắt dạ dày ^[6].

Bằng chứng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Ở nhóm tuổi nhỏ, mối liên hệ giữa nhu động dạ dày và trào ngược được khảo sát với cỡ mẫu khá lớn. Một đánh giá tiến cứu năm 1989 trên 99 trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị trào ngược có triệu chứng cho thấy 28 trẻ (chiếm 28,2%) bị chậm làm rỗng dạ dày ^[1]. Trong số 28 trẻ này, 21 trẻ (75%) được làm thủ thuật dẫn lưu dạ dày đồng thời khi phẫu thuật khâu gấp đáy vị ^[1]. Có 7 trẻ chỉ làm phẫu thuật khâu gấp đáy vị đơn thuần thì xuất hiện triệu chứng no sớm, chướng hơi, ọe và đau sau mổ; điều trị nội khoa không hiệu quả và 5 trẻ đã cải thiện sau khi tạo hình môn vị ^[1].

Cùng năm 1989, một nghiên cứu tổng kết điều trị phẫu thuật suốt 19 năm trên 420 trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị hội chứng trào ngược có triệu chứng ^[7]. Rối loạn nhu động thực quản xuất hiện ở hơn 35% bệnh nhân và chậm làm rỗng dạ dày gặp ở khoảng 50% số bệnh nhân được khảo sát ^[7]. Trong tổng số trẻ, 357 bệnh nhân được khâu gấp đáy vị đơn thuần, 51 bệnh nhân kết hợp khâu gấp đáy vị với tạo hình môn vị, và 12 bệnh nhân chỉ tạo hình môn vị ^[7]. Các tác giả nhận thấy khi lượng thức ăn bán đặc đánh dấu phóng xạ tồn đọng tại dạ dày trên 60% ở thời điểm 90 phút, thủ thuật tạo hình môn vị tỏ ra hữu ích ^[7]. Trong 275 trẻ bị trào ngược giai đoạn sau của nghiên cứu, 22% trẻ được kết hợp tạo hình môn vị cùng khâu gấp đáy vị, mang lại tỷ lệ biến chứng rất thấp ^[7].

Tuy nhiên, một báo cáo năm 2003 về trẻ sinh non và trẻ trong năm đầu đời lại chỉ ra rằng sự giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới mới là cơ chế chính gây trào ngược, chứ không phải do chậm làm rỗng dạ dày ^[3]. Phát hiện này tương đồng với cơ chế ghi nhận ở trẻ lớn và người trưởng thành ^[3].

Để làm rõ hơn, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá 108 bệnh nhi từ 3 tháng đến 5 tuổi (77 bé trai, 31 bé gái) nghi ngờ mắc bệnh trào ngược ^[8]. Trẻ được chia thành nhóm A từ 0-2 tuổi (57 trẻ) và nhóm B từ 2-5 tuổi (51 trẻ), dùng sữa bò pha chất đánh dấu phóng xạ để đo thời gian bán rỗng dạ dày ^[8]. Trào ngược được phân độ 1 nếu phát hiện hoạt tính phóng xạ ở thực quản trên 1-2 khung hình, và độ 2 nếu xuất hiện trên hơn 2 khung hình ^[8]. Kết quả có 40 trong số 108 bệnh nhi (37%) dương tính với trào ngược trên xạ hình ^[8]. Xét tổng thể ở mọi nhóm tuổi, thời gian làm rỗng dạ dày giữa nhóm dương tính và âm tính không khác biệt có ý nghĩa thống kê, và tuổi tác không liên quan đến tốc độ làm rỗng ^[8]. Tuy vậy, nếu xét riêng nhóm trào ngược nặng (độ 2), thời gian làm rỗng dạ dày kéo dài hơn có ý nghĩa so với nhóm âm tính, đồng thời có mối tương quan thống kê nhẹ giữa số đợt trào ngược và thời gian bán rỗng dạ dày ^[8].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Nhìn lại toàn bộ dữ liệu khoa học được cung cấp, điểm sáng rõ nhất là y học đã định lượng được tỷ lệ rối loạn nhu động ở từng nhóm đối tượng. Chậm làm rỗng dạ dày hiện diện ở khoảng 10% đến 33% người lớn mắc trào ngược ^[4], và dao động từ 28,2% đến khoảng 50% ở trẻ em cần can thiệp chuyên sâu [1, 6]. Các kỹ thuật đo đạc hiện đại như xạ hình hay đo trở kháng pH giúp bác sĩ xác định chính xác ai thực sự bị ứ đọng thức ăn [3, 5].

Giới hạn lớn nhất đối với độc giả đang tìm hiểu về bán hạ bắc là chuỗi nghiên cứu này hoàn toàn không chứa dữ liệu thực nghiệm nào về dịch chiết bán hạ bắc. Do đó, mọi tuyên bố cho rằng bán hạ bắc giúp giảm tiết axit hay điều hòa nhu động thực quản theo số liệu cụ thể đều chưa được kiểm chứng trong phạm vi các tài liệu y khoa đang xét.

Từ đây, người bệnh cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng mọi ca trào ngược đều do dạ dày tiêu hóa chậm. Thực tế, ở nhiều bệnh nhân trưởng thành và trẻ sinh non, dạ dày vẫn làm rỗng bình thường và thủ phạm chính là sự giãn cơ vòng thực quản dưới thoáng qua [2, 4, 7]. Hiểu lầm thứ hai là tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng với niềm tin chữa khỏi hẳn bệnh. Ngay cả điều trị nội khoa tiêu chuẩn đôi khi cũng không hiệu quả ở các ca có bất thường giải phẫu hoặc ứ đọng nặng cần can thiệp ngoại khoa ^[1].

Ai nên thận trọng khi tìm hướng hỗ trợ trào ngược?

Bán hạ bắc trong y học cổ truyền vốn là dược liệu cần chế biến kỹ để giảm độc tính, không phải thực phẩm thông thường có thể tùy tiện đun sắc tại nhà. Khi chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng trong hồ sơ dữ liệu, việc tự ý dùng thảo dược này tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Nhóm cần thận trọng hàng đầu là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trào ngược ở trẻ em có thể dẫn đến chậm lớn, sặc vào phổi và nhiễm trùng hô hấp kéo dài ^[1]. Đặc biệt, trẻ có rối loạn thần kinh kèm trào ngược nặng cần được thăm khám chuyên khoa và đo tốc độ làm rỗng dạ dày thay vì uống thuốc lá ^[7].

Nhóm thứ hai là người từng phẫu thuật dạ dày, chẳng hạn cắt đoạn xa dạ dày ^[6], hoặc người đã phẫu thuật chống trào ngược nhưng xuất hiện chứng no sớm, đầy hơi, đau bụng và buồn nôn ^[1]. Những trường hợp này có sự thay đổi cấu trúc giải phẫu và chức năng vận động phức tạp [1, 5]. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền gan thận hoặc đang dùng thuốc điều trị viêm thực quản cũng tuyệt đối không tự ý kết hợp các bài thuốc chưa rõ liều lượng.

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát trào ngược an toàn

Theo định hướng của các nhà khoa học, các liệu pháp chống trào ngược hiệu quả cần nhắm trúng đích vào việc giảm độ axit dịch vị hoặc giảm số đợt giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới ^[3]. Trong đời sống hàng ngày, người bệnh có thể chủ động bảo vệ dạ dày bằng các thói quen sinh hoạt khoa học đã được công nhận rộng rãi.

Về ăn uống, nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày để tránh làm đáy vị dạ dày căng giãn quá mức sau ăn — yếu tố kích hoạt sự giãn cơ vòng thực quản dưới ^[4]. Tránh ăn quá no vào buổi tối và không nằm ngay sau khi ăn. Hạn chế các thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chua cay hoặc đồ uống có gas để giảm áp lực lên dạ dày.

Về việc sử dụng dược liệu như bán hạ bắc, người bệnh chỉ nên dùng khi có sự thăm khám và kê đơn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền. Bác sĩ sẽ đánh giá thể trạng, đảm bảo dược liệu đã qua bào chế an toàn và theo dõi tương tác với các thuốc giảm axit đang dùng. Nếu triệu chứng trào ngược kéo dài, người bệnh nên đến bệnh viện để thực hiện các kiểm tra chuyên sâu như nội soi, theo dõi pH thực quản hoặc đo xạ hình làm rỗng dạ dày [1, 2, 4].

Tóm lại, trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý có cơ chế phức tạp liên quan mật thiết đến cơ vòng thực quản dưới và phần nào do tốc độ làm rỗng dạ dày [3, 7]. Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa ghi nhận thông tin trực tiếp về cơ chế của bán hạ bắc, do đó người bệnh không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng. Kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ hệ tiêu hóa.