Táo bón kéo dài là nỗi ám ảnh quen thuộc của nhiều người trong đời sống hiện đại. Nhiều người thường tặc lưỡi bỏ qua hoặc tự mua thuốc nhuận tràng uống, thắc mắc liệu bao lâu không đi tiêu mới thực sự cần đến bệnh viện.

Không có một con số ngày cố định cho tất cả mọi người, nhưng nếu việc không thể đại tiện đi kèm với đau bụng, chướng bụng hoặc nôn mửa, bạn cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức [1]. Trong nhiều ca ghi nhận lâm sàng, tình trạng đau bụng và chướng bụng chỉ kéo dài trong 3 ngày đã có thể dẫn đến biến chứng thủng ruột nguy hiểm tính mạng [2].

Táo bón thông thường và ứ phân tắc nghẽn: Khi nào cần cấp cứu?

Táo bón mạn tính hoặc nghiêm trọng không được kiểm soát sẽ dẫn đến tình trạng ứ phân (fecal impaction) [3]. Đây là hiện tượng một khối phân cứng tích tụ lại mà cơ thể không thể tự tống ra ngoài, thậm chí không thể lấy ra bằng tay theo cách thông thường [2]. Tình trạng này gây ra bệnh lý đáng kể ở mọi lứa tuổi [4].

Khi khối phân cứng có đường kính bằng hoặc lớn hơn lòng đại tràng trên phim chụp cắt lớp vi tính đa dãy (MDCT), y học gọi đó là khối u phân (fecaloma) [4]. Khối phân cứng này có thể làm tắc nghẽn ruột ở bất kỳ vị trí nào, nhưng vị trí phổ biến nhất là chỗ nối trực tràng - đại tràng sigma [2]. Ứ phân là nguyên nhân phổ biến gây tắc đường tiêu hóa dưới, chỉ đứng sau hẹp ruột do viêm túi thừa và ung thư đại tràng [3]. Trong tổng số các ca tắc ruột già nói chung, ứ phân chiếm tỷ lệ ước tính dưới 5% [5].

Bạn không nên đếm số ngày để chờ đợi nếu cơ thể phát tín hiệu báo động. Tắc ruột cấp tính là một tình trạng khẩn cấp cần được chẩn đoán và điều trị kịp thời [6]. Nếu không đi tiêu kèm theo đau bụng, đầy chướng bụng, hoặc nôn ói, đó là dấu hiệu của tắc ruột và cần can thiệp y tế ngay [1].

Điều gì xảy ra trong cơ thể khi phân bị "kẹt" lại?

Khi khối phân cứng bị kẹt lại và đè ép tại chỗ lên thành đại tràng, nó gây ra hàng loạt biến chứng nguy hiểm [7]. Áp lực từ khối phân cứng làm thiếu máu cục bộ tại thành ruột, dẫn đến hoại tử do đè ép [4]. Hậu quả trực tiếp là gây loét đại tràng do phân (stercoral ulcer) và thủng ruột [4].

Thủng đại tràng sigma do phân là một cấp cứu ngoại khoa đe dọa tính mạng [2]. Khi ruột bị thủng, phân sẽ tràn vào khoang bụng gây viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết (sepsis), kéo theo nhiều biến chứng sau phẫu thuật [2]. Ngoài ra, tắc ruột do ứ phân còn làm tăng nguy cơ hít sặc dịch tiêu hóa vào phổi [3].

Không chỉ phá hủy đường tiêu hóa, khối phân lớn còn chèn ép các cơ quan lân cận [7]. Một tổng quan hệ thống ghi nhận nhiều biến chứng ngoài đường tiêu hóa, đứng đầu là bệnh lý tắc nghẽn đường tiết niệu [7]. Khối phân có thể gây tổn thương bàng quang, chèn ép cấu trúc thần kinh và mạch máu [7]. Thậm chí, có trường hợp ghi nhận ứ phân chèn ép gan gây tăng bilirubin máu nhẹ và cổ trướng, ảnh hưởng đồng thời lên cả hệ thận và gan dù bệnh nhân còn trẻ tuổi [7].

Nghiên cứu y khoa nói gì về các ca nguy kịch do ứ phân?

Các báo cáo ca bệnh và nghiên cứu lâm sàng qua nhiều năm đã phác họa rõ mức độ nguy hiểm của ứ phân nếu chậm trễ xử trí.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã khảo sát đặc điểm lâm sàng của các ca tắc ruột thoáng qua do ứ phân ở người cao tuổi từ tháng 2/2001 đến tháng 3/2004 [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 19 bệnh nhân với độ tuổi trung bình là 79,3 tuổi, tỷ lệ nam và nữ là 1:1,1 [6]. Kết quả cho thấy cả 19 bệnh nhân (100%) đều nhập viện vì đau bụng và chướng bụng [6]. Khi thăm khám trực tràng bằng ngón tay, bác sĩ chỉ sờ thấy phân cứng ở 8 bệnh nhân (42%), trong khi những người còn lại có bóng trực tràng rỗng [6]. Xét nghiệm máu phát hiện tăng bạch cầu ở 5 người (26%), thiếu máu ở 10 người (53%) và rối loạn điện giải ở 7 người (37%) [6]. Phim X-quang bụng thấy giãn ruột non hoặc ruột già lan tỏa, nhưng chỉ 3 người (16%) có mức nước - hơi điển hình [6]. Khi nội soi đại tràng sigma cấp cứu, các triệu chứng đau và chướng bụng được giải tỏa, phát hiện phân cứng loại 1 (theo thang điểm Bristol) ở chỗ nối trực tràng - sigma tại 7 bệnh nhân (37%) và đa ổ loét trực tràng ở 1 bệnh nhân [6].

Một báo cáo ca bệnh năm 2018 mô tả một bệnh nhân nam 80 tuổi nhập viện chỉ sau 3 ngày bị đau bụng và chướng bụng [2]. Phim X-quang ngực cho thấy có khí dưới cơ hoành, dấu hiệu của thủng tạng rỗng [2]. Khi mổ mở bụng, bác sĩ phát hiện một lỗ rách nhỏ ở chỗ nối trực tràng - sigma kèm phân tràn ra ổ bụng do khối u phân gây ra [2]. Bệnh nhân phải phẫu thuật khâu lỗ thủng, làm hậu môn nhân tạo ở đại tràng ngang và đóng lại sau 6 tuần mới qua khỏi [2].

Tắc ruột do phân không chỉ xảy ra ở ruột già. Một báo cáo ca bệnh năm 2025 ghi nhận một phụ nữ Trung Đông 60 tuổi đến từ Syria có tiền sử táo bón mạn tính 1 năm [1]. Bà nhập viện vì đau bụng, nôn mửa và không thể đại tiện [1]. Chẩn đoán hình ảnh xác nhận tắc ruột non do một khối phân nằm ngay trước van hồi - manh tràng, và bệnh nhân đã phải phẫu thuật để lấy khối phân ra [1].

Ở trẻ em, một báo cáo năm 2001 ghi nhận bé gái 8 tuổi có tiền sử táo bón nặng suốt đời và thường xuyên nhiễm trùng đường tiết niệu không sốt [8]. Chụp cắt lớp vi tính cho thấy đại tràng bị ứ phân lớn [8]. Khối phân này gây thận ứ nước nặng ở cực trên thận phải và mức độ vừa ở cực dưới thận trái, làm tắc nghẽn niệu quản mức độ cao (thời gian bán thải T1/2 trên 30 phút trên xạ hình thận) [8]. Chỉ sau khi làm sạch ruột tích cực, tình trạng tắc nghẽn cực dưới thận trái mới được giải quyết [8].

Thăm khám và điều trị: Lợi ích và giới hạn của bằng chứng

Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy việc chẩn đoán sớm thông qua hỏi bệnh sử, khám lâm sàng và chụp X-quang bụng cấp tính giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng [3]. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh hoặc chuỗi ca bệnh quy mô nhỏ [7].

Một giới hạn quan trọng trong thực hành lâm sàng là việc khám trực tràng bằng tay không phải lúc nào cũng phát hiện được bệnh. Thống kê cho thấy khi khám trực tràng, chỉ khoảng 7% bệnh nhân nói chung được phát hiện có phân ứ đọng [2]. Trong nhóm bệnh nhân lớn tuổi bị tắc ruột do phân, tới 58% có trực tràng rỗng khi khám tay vì khối phân nằm ở vị trí cao hơn [6].

Về điều trị, mục tiêu gồm 3 phần: phá vỡ khối phân, làm sạch đại tràng và phòng ngừa tái phát [5]. Các phương pháp truyền thống gồm móc phân bằng tay, thụt tháo, hoặc lấy phân dưới gây mê [4]. Thụt tháo bằng thuốc cản quang tan trong nước (như Gastrografin) vừa giúp chẩn đoán vừa điều trị các ca ứ phân ở vị trí cao [4]. Tuy nhiên, tháo phân dưới màn huỳnh quang chỉ được thực hiện khi phim chụp MDCT xác nhận không có thủng ruột hoặc tổn thương gây tắc nghẽn đại tràng [4]. Gần đây, phương pháp nội soi bơm dung dịch làm sạch ruột trực tiếp vào khối phân cũng cho kết quả khả quan [5]. Nếu đã có biến chứng tắc ruột hoàn toàn hoặc thủng ruột gây viêm phúc mạc, bệnh nhân bắt buộc phải phẫu thuật mở bụng hoặc cắt bỏ đoạn ruột bị tổn thương [3].

Những hiểu lầm thường gặp về táo bón và chất xơ

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem táo bón và ứ phân chỉ là tình trạng lành tính tại đường ruột [7]. Thực tế, nó có thể gây suy giảm chức năng đa cơ quan như gan, thận, đường tiết niệu và đe dọa tính mạng nếu biến chứng thủng ruột xảy ra [7].

Hiểu lầm thứ hai là ăn càng nhiều chất xơ thì càng chống được táo bón. Dù chế độ ăn phương Tây thiếu chất xơ là yếu tố chính gây táo bón và ứ phân [4], việc nạp quá mức chất xơ lại có thể phản tác dụng [5]. Một báo cáo năm 2022 ghi nhận cụ ông 75 tuổi bị đau bụng dưới bên trái, đầy bụng và táo bón do ngày nào cũng ăn nửa cái bắp cải sống thái nhỏ (khoảng 600 g) [5]. Lượng chất xơ quá lớn này đã gây tắc ruột đại tràng và viêm đại tràng tắc nghẽn tại chỗ nối đại tràng sigma - đại tràng xuống [5]. Các bác sĩ phải nội soi dùng ống thông đâm nhiều lần vào khối phân để bơm thuốc làm sạch ruột mới phá vỡ được khối tắc nghẽn [5].

Ai nên thận trọng với nguy cơ ứ phân tắc ruột?

Tình trạng ứ phân tăng dần theo tuổi tác và đặc biệt phổ biến ở người cao tuổi [4]. Một nghiên cứu chỉ ra rằng có tới 42% bệnh nhân tại khoa lão khoa bị ứ phân [4].

Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần đặc biệt lưu ý bao gồm:

  • Trẻ em, người cao tuổi sống trong viện dưỡng lão hoặc suy giảm chức năng [5].
  • Người bị suy giảm thể chất hoặc tinh thần, người có rối loạn tâm thần [4].
  • Người có bệnh lý nền làm giảm nhu động đại tràng hoặc đang dùng các loại thuốc gây giảm nhu động ruột [3].
  • Bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (như viêm loét đại tràng, bệnh Crohn) hoặc lao ruột cũng có thể gặp biến chứng tắc ruột già dù hiếm gặp hơn, do hình thành mô xơ hoặc ung thư biểu mô [4].

Áp dụng thực tế để phòng ngừa ứ phân tái phát

Tình trạng ứ phân rất dễ tái phát sau điều trị nếu không thay đổi lối sống [3]. Ba yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dẫn đến ứ phân là giảm nhu động đại tràng, ăn thiếu chất xơ và uống không đủ nước [5].

Do đó, để phòng ngừa hiệu quả, các nghiên cứu khuyến cáo người dân nên tăng lượng chất xơ trong chế độ ăn lên mức hợp lý là 30 g mỗi ngày [5]. Việc bổ sung chất xơ bắt buộc phải đi kèm với việc uống đủ nước để làm mềm phân [5]. Tránh ăn một lượng khổng lồ thực phẩm giàu chất xơ thô sống trong thời gian ngắn như trường hợp ăn 600 g bắp cải sống mỗi ngày kể trên [5].

Bên cạnh đó, việc rèn luyện thói quen đi vệ sinh đúng giờ và sử dụng thuốc hỗ trợ hợp lý theo chỉ dẫn y tế giúp bệnh nhân duy trì kết quả điều trị [6]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ để xem xét ngừng hoặc đổi các loại thuốc làm giảm nhu động đại tràng [3].

Tóm lại, táo bón kéo dài không đơn thuần là chuyện khó chịu sinh hoạt mà có thể dẫn đến tắc ruột, thủng ruột hoặc chèn ép đa cơ quan. Hãy duy trì chế độ ăn 30 g chất xơ mỗi ngày cùng đủ lượng nước, và đến ngay khoa cấp cứu nếu không đi tiêu kèm theo đau bụng, chướng bụng hoặc nôn mửa.