Nhiều nam giới tìm đến các loại thảo dược tự nhiên hạ huyết áp như ba gạc hoa đỏ vì cho rằng thảo dược luôn lành tính và ít tác dụng phụ hơn tân dược. Tuy nhiên, không ít người lo ngại liệu việc sử dụng chiết xuất ba gạc hoa đỏ kéo dài có thể gây rối loạn cương dương hay làm suy giảm phong độ phòng the hay không.
Câu trả lời là việc sử dụng chiết xuất ba gạc hoa đỏ kéo dài có nguy cơ tiềm ẩn gây suy giảm chức năng sinh lý nam và rối loạn cương dương, nhưng bằng chứng khoa học trực tiếp hiện vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất [1]. Các hoạt chất chính trong loài cây này, điển hình là alkaloid reserpine, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh giao cảm và hệ nội tiết, từ đó có thể gián tiếp cản trở cơ chế cương tự nhiên của cơ thể [1], [2].
Cơ chế tác động đến phản ứng cương của nam giới
Sự cương dương bình thường là một quá trình tâm sinh lý phức tạp, có sự phối hợp nhịp nhàng giữa hệ thần kinh, hệ mạch máu và các chất nội tiết [3], [2]. Phản ứng cương của dương vật bao gồm cả cương phản xạ và cương do tâm lý [2]. Khi có kích thích, các tín hiệu thần kinh điều hòa trương lực mạch máu dẫn máu về các xoang thể hang, tạo nên sự cương cứng đáp ứng hoạt động tình dục [2].
Bất kỳ yếu tố nào làm gián đoạn các con đường dẫn truyền thần kinh, mạch máu hoặc nội tiết đều có thể dẫn đến rối loạn chức năng cương [2]. Hoạt chất reserpine trong cây ba gạc can thiệp sâu vào nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh, làm giảm hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và giảm trương lực mạch máu toàn thân [1]. Dù việc hạ áp giúp giảm tải cho tim mạch, sự thay đổi áp lực tưới máu và điều hòa thần kinh có thể làm thay đổi khả năng dồn máu cục bộ vào thể hang dương vật [1], [4].
Bên cạnh đó, việc ức chế chất dẫn truyền thần kinh trung ương kéo dài của các hoạt chất nhóm này còn có thể làm gia tăng tiết prolactin từ tuyến yên. Tăng prolactin máu là nguyên nhân ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, làm giảm sản xuất testosterone [5], [2]. Nồng độ testosterone thấp đã được chứng minh là yếu tố độc lập liên quan mật thiết đến tình trạng suy giảm ham muốn và rối loạn cương dương ở nam giới [5].
Bằng chứng khoa học về thuốc hạ áp và hoạt chất reserpine
Mối liên hệ giữa các loại thuốc điều hòa huyết áp với tình trạng suy giảm khả năng tình dục đã được chú ý từ nhiều thập kỷ trước [1]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 1982 đã rà soát toàn diện các y văn tiếng Anh về tác dụng phụ tình dục của các nhóm thuốc hạ áp đường uống [1]. Trong nghiên cứu này, các tác giả nhận thấy có quan niệm lâm sàng phổ biến cho rằng thuốc hạ huyết áp làm suy giảm chức năng tình dục, nhưng các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ lại khá hạn chế [1].
Đối với hoạt chất reserpine – thành phần tiêu biểu được chiết xuất từ rễ các loài ba gạc, cùng với methyldopa và clonidine, các nghiên cứu chỉ tìm thấy bằng chứng mơ hồ, chưa thật sự rõ ràng về khả năng gây rối loạn chức năng tình dục [1]. Ngược lại, bằng chứng mạnh mẽ nhất về tác dụng phụ gây ức chế cương dương lại xuất hiện ở thuốc chẹn beta propranolol khi dùng liều cao, trong khi thuốc hạ áp guanethidine thể hiện tác động rõ rệt lên cơ chế xuất tinh [1].
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc dữ liệu về reserpine còn chưa đồng nhất có thể bắt nguồn từ phương pháp đánh giá tác dụng phụ tình dục thời kỳ đó còn thô sơ, thiếu các thang đo tiêu chuẩn hóa [1]. Do đó, dù hoạt chất ba gạc có cơ chế dược lý tác động ức chế giao cảm mạnh, mức độ gây hại thực tế trên chức năng cương ở từng cá nhân vẫn cần thêm nghiên cứu định lượng sâu sắc hơn [1].
Rối loạn cương dương do thuốc: Vấn đề không của riêng ai
Rối loạn chức năng cương dương có thể xuất phát từ nhiều căn nguyên: thần kinh, mạch máu, nội tiết hoặc do chính các can thiệp y khoa và sử dụng thuốc [2]. Việc sử dụng các dược chất tác động lên hệ thần kinh trung ương kéo dài luôn mang lại nguy cơ ảnh hưởng đến đời sống tình dục [6], [2]. Chẳng hạn, các thuốc tác động lên hệ thần kinh điều trị tâm thần hoặc chống trầm cảm có thể gây rối loạn cương dương và các vấn đề tình dục thứ phát ở tỷ lệ lên đến 90% bệnh nhân gặp tác dụng phụ [6].
Một trường hợp lâm sàng công bố năm 2007 ghi nhận bệnh nhân nam 44 tuổi gặp tình trạng rối loạn cương dương cùng triệu chứng xuất tinh sớm, rỉ tinh dịch khi đại tiện và tiểu tiện sau khi chuyển sang dùng reboxetine [7]. Tình trạng rối loạn cương và xuất tinh tự phát này chỉ thuyên giảm sau 2 tuần khi bệnh nhân được chuyển sang dùng sertraline 50 mg/ngày [7]. Trường hợp này cho thấy độ nhạy cảm cá nhân đối với các dược chất tác động thần kinh là rất lớn [7].
Đối với chiết xuất ba gạc hoa đỏ, tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương và hạ áp kéo dài có thể gây ra trạng thái mệt mỏi, uể oải tương tự như một số tác dụng phụ thần kinh [1]. Khi hệ thần kinh trung ương bị ức chế quá mức, cả phản xạ cương lẫn ham muốn tâm lý đều bị suy giảm đáng kể [2].
Yếu tố nguy cơ cộng hưởng làm suy giảm phong độ
Cần lưu ý rằng nam giới phải sử dụng ba gạc hoa đỏ thường là những người có sẵn bệnh lý tăng huyết áp hoặc rối loạn tim mạch. Rối loạn cương dương có mối liên hệ rất chặt chẽ với hội chứng chuyển hóa và các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn [2]. Rối loạn chức năng nội mạc mạch máu thể hang thường phản ánh tình trạng tổn thương mạch máu hệ thống vốn đã bắt đầu từ lâu ở bệnh nhân tăng huyết áp [4], [2].
Các yếu tố nguy cơ thường gặp ở nam giới lớn tuổi bao gồm tăng vòng eo, đái tháo đường, tăng huyết áp, suy sinh dục, tăng cholesterol máu và kháng insulin [4]. Ở những bệnh nhân này, bản thân tổn thương thành mạch mạn tính đã làm suy giảm lưu lượng máu tới dương vật [4]. Khi kết hợp với tình trạng giảm testosterone và các triệu chứng trầm cảm đi kèm, nguy cơ xuất hiện rối loạn cương dương càng gia tăng rõ rệt [3], [5].
Nghiên cứu tiến cứu theo dõi trung vị 4,8 năm trên 90 nam giới mắc bệnh mạn tính cho thấy có tới 74% bệnh nhân gặp ít nhất một dạng rối loạn tình dục, trong đó rối loạn cương dương chiếm tỷ lệ cao nhất là 72% [5]. Nồng độ testosterone thấp và triệu chứng trầm cảm được xác định là các yếu tố độc lập liên quan chặt chẽ đến sự xuất hiện của rối loạn cương dương [5]. Vì vậy, việc dùng chiết xuất ba gạc kéo dài có thể đóng vai trò như một yếu tố cộng hưởng làm bộc lộ rõ hơn tình trạng rối loạn cương vốn có do bệnh nền [1], [5], [2].
Lợi ích hạ áp và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Chiết xuất ba gạc hoa đỏ đã được y học cổ truyền và dược lý hiện đại công nhận về khả năng hỗ trợ hạ huyết áp thông qua cơ chế giảm lượng catecholamine dự trữ ở các đầu tận cùng sợi thần kinh giao cảm. Đây là tác dụng điều trị chính giúp kiểm soát chỉ số huyết áp đối với người mắc bệnh tim mạch. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học ghi nhận về mức độ độc hại sinh lý tình dục của reserpine từ ba gạc hoa đỏ vẫn còn dừng lại ở mức chưa hoàn toàn rõ ràng [1].
Đa phần các nghiên cứu hệ thống về reserpine đã được thực hiện từ nhiều năm trước với phương pháp đánh giá bảng hỏi hạn chế [1]. Hiện nay, các bài kiểm tra chuyên sâu về huyết động học mạch máu dương vật và nội tiết tố mới giúp phân định rõ rối loạn cương do mạch máu, do thần kinh hay do thuốc [4], [2]. Do đó, nam giới không nên quá hoang mang tự ý ngưng các biện pháp điều trị hạ áp, nhưng cũng không được xem nhẹ các biểu hiện bất thường về sinh lý khi dùng dược liệu này kéo dài [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ áp
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì không bao giờ gây tác dụng phụ lên chức năng tình dục. Thực tế, bất kỳ hoạt chất nào có dược lực mạnh tác động lên thần kinh trung ương và huyết động đều có khả năng can thiệp vào cơ chế cương của dương vật [1], [2]. Reserpine trong ba gạc là một alkaloid có hoạt tính sinh học rất cao, việc dùng dạng chiết xuất kéo dài không kiểm soát liều lượng hoàn toàn có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn [1].
Một hiểu lầm khác là rối loạn cương dương ở người dùng thuốc huyết áp là vĩnh viễn và không thể khắc phục. Trên thực tế, rối loạn cương dương là tình trạng phổ biến và hoàn toàn có thể điều trị được [3], [2]. Các biện pháp can thiệp hiện nay rất đa dạng, từ thay đổi lối sống, sử dụng thuốc ức chế men PDE5 đường uống như sildenafil, cho đến các dụng cụ hút chân không hay thuốc tiêm giãn mạch [3], [8], [2]. Khi nguyên nhân do thuốc được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, chức năng tình dục thường có thể hồi phục [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nam giới mắc bệnh tăng huyết áp kèm theo các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hoặc người đã có sẵn biểu hiện suy giảm testosterone cần hết sức cẩn trọng khi dùng chiết xuất ba gạc hoa đỏ [4], [5], [2]. Những người này vốn có nguy cơ tổn thương vi mạch thể hang và suy giảm sinh lý cao hơn người bình thường [4], [5].
Người có tiền sử trầm cảm, lo âu hoặc có triệu chứng suy nhược thần kinh tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm chứa ba gạc kéo dài [3], [2]. Do hoạt chất reserpine làm cạn kiệt các chất dẫn truyền thần kinh nhóm monoamine, thuốc có thể làm nặng thêm các triệu chứng trầm cảm [1], [3]. Tâm lý u uất và căng thẳng này sẽ tạo thành vòng xoắn bệnh lý, làm trầm trọng thêm mức độ rối loạn cương dương [3], [2].
Những người trẻ tuổi bị rối loạn cương sau các chấn thương đáy chậu hoặc vận động đạp xe kéo dài cũng cần được thăm khám chuyên sâu về nội mạc mạch máu thay vì tự ý dùng thảo dược không rõ nguồn gốc [4]. Phụ nữ mang thai, cho con bú và người có bệnh lý suy gan, suy thận nặng cũng thuộc nhóm đối tượng cần tránh xa dược liệu này.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Việc kiểm soát huyết áp luôn là mục tiêu y khoa quan trọng nhất để bảo vệ tim mạch và ngăn ngừa đột quỵ [2]. Tuy nhiên, nếu bạn đang sử dụng chiết xuất ba gạc hoa đỏ hoặc các chế phẩm chứa alkaloid của cây này mà nhận thấy ham muốn suy giảm, khó cương hoặc xuất tinh bất thường, cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa [1], [7].
Không bao giờ tự ý tăng liều, kéo dài thời gian uống chiết xuất ba gạc khi chưa có chỉ định của thầy thuốc. Trong quá trình điều trị, hãy kết hợp việc điều chỉnh lối sống tích cực: duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục thường xuyên để bảo vệ chức năng nội mạc mạch máu, hạn chế rượu bia và thuốc lá [4], [2]. Nếu tình trạng cương suy giảm ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình, sự thấu hiểu và chia sẻ từ bạn đời kết hợp với các can thiệp y khoa phù hợp sẽ giúp tháo gỡ tâm lý tự ti và phục hồi chất lượng cuộc sống tình dục [3], [8], [2].
Sức khỏe tình dục phản ánh sức khỏe tổng thể và hệ mạch máu của nam giới [4], [2]. Giữ huyết áp ổn định bằng lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ y khoa an toàn là chìa khóa then chốt để vừa bảo vệ trái tim, vừa duy trì phong độ phái mạnh lâu dài.
