Nhiều gia đình thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian như ba gạc hoa đỏ để sắc nước uống với mong muốn kiểm soát chỉ số huyết áp một cách êm dịu và tự nhiên. Tuy nhiên, không ít trường hợp người cao tuổi sau một thời gian dùng dược liệu này bỗng gặp phải những cơn choáng váng dữ dội, hoa mắt, thậm chí té ngã chấn thương ngay khi vừa rời khỏi giường hoặc đứng dậy từ ghế.
Thực tế, nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng nguy hiểm này là sự xuất hiện của tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng, xảy ra khi các cơ chế điều hòa huyết áp và hệ giao cảm của cơ thể người già bị tác động quá mức, khiến máu không kịp bơm lên não bộ khi thay đổi vị trí cơ thể.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược hạ huyết áp truyền thống
Ba gạc hoa đỏ từ lâu đã được lưu truyền trong dân gian như một vị thuốc có tác dụng an thần kinh và hạ huyết áp mạnh mẽ. Trong y học cổ truyền, loài cây này thường được thu hái rễ hoặc vỏ rễ để phơi khô, sắc uống nhằm hạ áp cho các trường hợp tăng huyết áp kèm theo tình trạng hồi hộp, mất ngủ hoặc căng thẳng thần kinh kéo dài.
Tuy nhiên, người cao tuổi có đặc điểm sinh lý rất nhạy cảm với các hoạt chất tác động lên hệ mạch máu và hệ thần kinh tự chủ. Khi sử dụng các bài thuốc từ dược liệu này một cách tùy tiện mà không có sự kiểm soát chặt chẽ về liều lượng cũng như tiêu chuẩn hóa nồng độ, tác dụng ức chế giao cảm có thể diễn ra quá mức. Tình trạng này khiến huyết áp nền giảm đột ngột và làm tê liệt khả năng co mạch tự nhiên của cơ thể. Khi chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang tư thế đứng thẳng, áp lực tưới máu lên các cơ quan quan trọng, đặc biệt là hệ thống thần kinh trung ương, bị sụt giảm tức thì, tạo nên những cơn chóng mặt thoáng qua nhưng tiềm ẩn nguy cơ chấn thương nặng nề do trượt ngã.
Cơ chế gây hạ huyết áp tư thế đứng ở người cao tuổi
Hạ huyết áp tư thế đứng được định nghĩa trong y khoa là hiện tượng sụt giảm huyết áp khi một người chuyển trạng thái từ nằm sang đứng thẳng [1]. Tình trạng này được xác định cụ thể khi huyết áp tâm thu giảm từ 20 mm Hg trở lên sau 1 hoặc 3 phút đứng dậy [2], hoặc huyết áp tâm thu giảm trên 20 mm Hg kèm huyết áp tâm trương giảm trên 10 mm Hg [3].
Khi huyết áp sụt giảm đột ngột lúc thay đổi tư thế, người bệnh có thể xuất hiện hàng loạt triệu chứng nguy hiểm bao gồm té ngã, chóng mặt, ngất xỉu hoặc rơi vào trạng thái lú lẫn [1]. Đối với người cao tuổi, đây là một hội chứng phổ biến nhưng rất thường xuyên bị bỏ sót trong chẩn đoán lâm sàng hàng ngày [1]. Hiện tượng này xảy ra do nhiều nguyên nhân kết hợp lại, trong đó bao gồm quá trình lão hóa tự nhiên, các tác dụng phụ không mong muốn của thuốc, tình trạng mất nước và cả các nguyên nhân thần kinh phức tạp [1].
Ở người từ 65 tuổi trở lên, tỷ lệ ghi nhận hạ huyết áp tư thế đứng dao động từ 10% đến 20% trong toàn bộ số bệnh nhân [4]. Thậm chí ở một số nghiên cứu mở rộng khác, tỷ lệ này ở nhóm người cao tuổi được thống kê có thể lên tới 10% đến 30% [5]. Hạ huyết áp tư thế đứng được phát hiện tình cờ ở một bệnh nhân cao tuổi, dù người đó có triệu chứng rõ rệt hay không có triệu chứng, đều bắt buộc phải được xem là một yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến té ngã hoặc ngất xỉu [4]. Trường hợp một phụ nữ trên 80 tuổi xuất hiện hạ huyết áp tư thế đứng cũng đã được ghi nhận có liên quan mật thiết đến chóng mặt, ngất xỉu và các chấn thương do té ngã [6].
Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa tụt áp và té ngã tái diễn
Để làm rõ mức độ nguy hiểm của hiện tượng hạ huyết áp tư thế đứng đối với các chấn thương ở người cao tuổi, nhiều nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng dài hạn đã được triển khai. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2000 đã tiến hành khảo sát trên 844 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên sống dài hạn tại 40 viện dưỡng lão thuộc một chuỗi cơ sở chăm sóc đa bang [2]. Tất cả những người tham gia nghiên cứu này đều có khả năng chịu lực đứng vững trong ít nhất 1 phút [2]. Tiêu chí hạ huyết áp tư thế đứng được xác định là huyết áp tâm thu giảm từ 20 mm Hg trở lên sau 1 hoặc 3 phút đứng dậy, được đo lặp lại vào bốn thời điểm khác nhau gồm trước hoặc sau bữa ăn sáng, trước hoặc sau bữa ăn trưa [2].
Kết quả theo dõi trong thời gian trung bình 1,2 năm cho thấy có tới 50% số người tham gia có xuất hiện hạ huyết áp tư thế đứng ở ít nhất một lần đo [2]. Đáng chú ý, ở những người có tiền sử từng bị té ngã trong vòng 6 tháng trước đó, tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng làm tăng nguy cơ té ngã tái diễn với nguy cơ tương đối đã hiệu chỉnh là 2,1 lần [2]. Mức độ nguy hiểm này còn tăng vọt lên tới 2,6 lần ở những người từng té ngã mà có hạ huyết áp tư thế đứng xuất hiện ở từ hai lần đo trở lên [2]. Mối liên hệ mật thiết giữa tụt huyết áp tư thế và té ngã tái diễn này hoàn toàn độc lập với các yếu tố nhân khẩu học cũng như các yếu tố nguy cơ lâm sàng khác [2]. Đồng thời, thời điểm xuất hiện hạ huyết áp tư thế trước hay sau bữa ăn không làm thay đổi nguy cơ té ngã của người bệnh [2]. Do đó, hạ huyết áp tư thế đứng được khẳng định là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với tình trạng té ngã tái diễn ở người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão [2].
Để tìm hiểu sâu hơn về cơ chế vận động, một nghiên cứu năm 2008 đã tiến hành đánh giá dáng đi bằng công tắc cảm ứng gắn dưới bàn chân giữa ba nhóm đối tượng: người cao tuổi từng té ngã có chẩn đoán hạ huyết áp tư thế đứng, người cao tuổi từng té ngã không có hạ huyết áp tư thế đứng và nhóm đối chứng người già khỏe mạnh không té ngã [7]. Kết quả ghi nhận rằng cả hai nhóm người già từng té ngã đều có xu hướng kéo dài thời gian ở thì đứng khi bước đi, có thể xuất phát từ tâm lý sợ hãi bị té ngã [7]. Tuy nhiên, nhóm người té ngã có hạ huyết áp tư thế đứng lại có mức độ dao động dáng đi tương đương với nhóm người già khỏe mạnh và ít biến thiên hơn đáng kể so với nhóm té ngã không bị hạ huyết áp tư thế [7]. Điều này chứng minh rằng người cao tuổi bị hạ huyết áp tư thế đứng té ngã hoàn toàn do hậu quả của các bất thường về mặt mạch máu tuần hoàn chứ không phải xuất phát từ các dị thường về mặt cơ học vận động thông thường [7].
Biến đổi huyết động và chức năng tim mạch ở người lớn tuổi
Bên cạnh các tác động ức chế giao cảm ngoại lai từ thuốc hay dược liệu, bản thân cấu trúc tim mạch của người lớn tuổi cũng đã có những suy giảm chức năng nhất định, khiến việc bù trừ huyết áp tư thế trở nên kém hiệu quả hơn. Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã đánh giá chức năng tim bằng kỹ thuật chụp tâm thất phóng xạ có cổng ở 8 người trẻ khỏe mạnh từ 19 đến 38 tuổi so với 25 người cao tuổi mắc các bệnh lý mạn tính ổn định từ 73 đến 96 tuổi, trong đó có 14 người có tiền sử té ngã tái diễn [8]. Huyết áp của các đối tượng được ghi nhận ở tư thế nằm trong lúc chụp phóng xạ và đo lại sau 1 phút đứng thẳng [8].
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng ở tư thế nằm, chỉ số thể tích nhát bóp, chỉ số thể tích cuối tâm trương, chỉ số tim và tốc độ đổ đầy đỉnh của nhóm người cao tuổi đều thấp hơn đáng kể so với nhóm người trẻ tuổi [8]. Đồng thời, nhóm người cao tuổi bị giảm đổ đầy tâm thất trong một phần ba đầu của thì tâm trương nhưng lại gia tăng bù trừ vào một phần ba cuối khi tâm nhĩ co bóp [8]. Trong nhóm người cao tuổi, sự thay đổi có hướng của huyết áp tâm thu khi đứng thẳng tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với huyết áp tâm thu nền ở tư thế nằm và tương quan thuận với chỉ số tim khi nằm [8]. Như vậy, tình trạng giảm thể tích tim và suy giảm đổ đầy tâm trương sớm là những biến đổi sinh lý góp phần làm tăng tỷ lệ hạ huyết áp tư thế đứng ở người cao tuổi mắc bệnh mạn tính [8].
Mặt khác, phản xạ giao cảm và nồng độ catecholamine cũng có những biến đổi đặc thù ở nhóm đối tượng này. Một nghiên cứu năm 1983 đã kiểm tra huyết áp, nhịp tim và nồng độ catecholamine huyết tương giữa nhóm đối chứng người cao tuổi có huyết áp tâm thu giảm dưới 15 mm Hg khi đứng và nhóm có hạ huyết áp tư thế đứng giảm trên 20 mm Hg tâm thu kèm trên 10 mm Hg tâm trương [3]. Kết quả cho thấy đáp ứng áp lực tim khi đứng dậy không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm đối tượng [3]. Ở tư thế nằm, nồng độ noradrenaline huyết tương của nhóm hạ huyết áp tư thế đứng thấp hơn nhóm đối chứng, nhưng sau 10 phút đứng thẳng thì nồng độ noradrenaline không có sự khác biệt giữa hai nhóm, và tỷ lệ phần trăm tăng nồng độ noradrenaline ở nhóm hạ huyết áp tư thế đứng thậm chí còn lớn hơn nhóm đối chứng [3]. Ngoài ra, ở tư thế nằm, huyết áp tâm trương của nhóm có hạ huyết áp tư thế đứng cao hơn nhóm đối chứng [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng tổn thương chức năng thụ thể áp lực hay sự suy giảm hoạt động thần kinh giao cảm không phải là yếu tố tham gia vào đa số các trường hợp hạ huyết áp tư thế đứng ở người cao tuổi, mà thay vào đó các biến đổi cơ học mạch máu hoặc rối loạn chức năng thụ thể adrenergic có nhiều khả năng đóng vai trò quan trọng hơn [3].
Tác động của các chất hạ áp và biến đổi dược động học theo tuổi tác
Hạ huyết áp tư thế đứng ở người cao tuổi thường xuyên xuất hiện do tác dụng phụ của các loại thuốc điều trị hoặc các hoạt chất có dược tính tương đương [5]. Sự rối loạn chức năng tự chủ đóng một vai trò nền tảng rất quan trọng khiến người già dễ bị tổn thương hơn người trẻ [5]. Rất nhiều trường hợp hạ huyết áp tư thế đứng vốn đã tồn tại ở mức độ cận lâm sàng nhưng không có triệu chứng rõ rệt, sau đó trở nên trầm trọng và bộc phát thành triệu chứng bệnh sau khi người bệnh sử dụng các loại thuốc tác động lên tim mạch hoặc thần kinh [5]. Tác dụng phụ của các loại thuốc khác nhau và tình trạng giảm thể tích tuần hoàn chính là những nguyên nhân phổ biến nhất có thể hồi phục được của hạ huyết áp tư thế đứng [4].
Căn nguyên sinh học quan trọng nhất khiến người cao tuổi dễ gặp tác dụng phụ nghiêm trọng khi dùng các chất ức chế huyết áp chính là sự thay đổi về mặt dược động học theo tuổi tác [5]. Ở cơ thể người già, quá trình chuyển hóa và thải trừ các chất bị chậm lại đáng kể, đồng thời sinh khả dụng của hoạt chất có xu hướng gia tăng [5]. Hậu quả là tác dụng hạ áp sẽ trở nên mạnh mẽ và kéo dài ngoài tầm kiểm soát đối với các hoạt chất có chủ đích hạ áp như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta hoặc thuốc ức chế men chuyển [5].
Thậm chí đối với những nhóm thuốc mà hạ huyết áp chỉ là một tác dụng phụ không mong muốn như các thuốc nhóm nitrate, thuốc điều trị bệnh Parkinson, thuốc chống trầm cảm hay thuốc chống loạn thần, phản ứng tụt áp ở người cao tuổi cũng diễn ra dữ dội hơn và hiện tượng hạ huyết áp tư thế đứng xảy ra thường xuyên hơn [5]. Chính vì thế, để tránh những phản ứng bất lợi đe dọa an toàn tính mạng này, việc điều chỉnh giảm liều lượng hoặc kéo dài khoảng cách giữa các lần dùng thuốc là nguyên tắc bắt buộc đối với người cao tuổi [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu hạ huyết áp
Nhiều người bệnh và thân nhân thường giữ quan niệm sai lầm rằng các loại thảo dược thiên nhiên như ba gạc hoa đỏ là hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều nước sắc đậm đặc thì huyết áp càng mau chóng hạ về mức bình thường. Đây là một nhận thức hết sức nguy hiểm, bởi lẽ các dược liệu có tác động dược lý mạnh mẽ như ức chế giao cảm đều mang độc tính và có khả năng tương tác phức tạp với cơ thể người già.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng khi bị chóng mặt, choáng váng sau khi dùng dược liệu chỉ đơn thuần là do cơ thể "mệt mỏi" hoặc "trúng gió" thoáng qua. Người bệnh thường bỏ qua triệu chứng này mà không nhận biết rằng đó là biểu hiện điển hình của hạ huyết áp tư thế đứng [1]. Việc tiếp tục sử dụng dược liệu không rõ liều lượng trong khi cơ thể đã có dấu hiệu mất bù tuần hoàn sẽ dẫn tới các cơn ngất xỉu bất ngờ [4], [1]. Nếu người bệnh té ngã đập đầu hoặc gãy xương đùi, tiên lượng phục hồi sức khỏe sẽ suy giảm nghiêm trọng.
Nhóm người cao tuổi nào cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả người cao tuổi khi sử dụng các phương pháp can thiệp hạ huyết áp đều cần được theo dõi sát sao, tuy nhiên những đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương cao nhất:
- Người có tiền sử từng bị té ngã trong vòng 6 tháng gần nhất: Nhóm đối tượng này khi bị hạ huyết áp tư thế đứng sẽ có nguy cơ bị té ngã tái diễn cao gấp hơn 2 lần so với thông thường [2].
- Người cao tuổi sống tại các viện dưỡng lão hoặc phải nằm bất động dài ngày: Tỷ lệ xuất hiện hạ huyết áp tư thế đứng ở nhóm này rất cao, có thể lên tới 50% [2].
- Người đang đồng thời sử dụng các loại thuốc hạ áp khác: Việc phối hợp thêm dược liệu ức chế giao cảm với các thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta hoặc thuốc ức chế men chuyển sẽ làm tăng vọt nguy cơ tụt huyết áp nghiêm trọng do hiện tượng hiệp đồng tác dụng [5].
- Bệnh nhân đang dùng thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc thuốc điều trị Parkinson: Đây là những nhóm thuốc vốn đã có tác dụng phụ gây hạ huyết áp tư thế đứng [5].
- Người cao tuổi có thể trạng suy nhược, thiếu nước hoặc giảm thể tích tuần hoàn: Tình trạng thiếu dịch là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến huyết áp tư thế sụt giảm nhanh chóng [4], [1].
- Người mắc nhiều bệnh mạn tính kết hợp: Nhóm đối tượng này vốn đã có sự suy giảm về thể tích nhát bóp và giảm đổ đầy tâm trương tim [8].
Cách tiếp cận an toàn và kiểm soát huyết áp khoa học
Việc quản lý và điều trị hạ huyết áp tư thế đứng ở người cao tuổi đòi hỏi phải đánh giá toàn diện các yếu tố căn nguyên nền tảng, kết hợp nhuần nhuyễn giữa các can thiệp không dùng thuốc và các can thiệp dùng thuốc cụ thể khi cần thiết [1]. Mục tiêu quan trọng của quá trình điều trị này không chỉ đơn thuần là làm ổn định chỉ số huyết áp, mà còn nhằm giảm tỷ lệ bệnh tật, giảm nguy cơ tử vong và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi [1].
Về mặt nguyên tắc điều trị, điều trị bằng thuốc chỉ nên giới hạn ở những bệnh nhân bị mất khả năng sinh hoạt do các triệu chứng quá nặng nề [4]. Biện pháp then chốt hàng đầu là xác định và giải quyết các nguyên nhân có thể đảo ngược được, đặc biệt là xem xét dừng hoặc điều chỉnh giảm liều các loại thuốc, dược liệu đang gây tác dụng phụ hạ áp [4], [5]. Đối với người cao tuổi, việc giảm liều dùng và kéo dài khoảng cách giữa các lần sử dụng là yêu cầu thiết yếu để ngăn chặn phản ứng có hại [5].
Người cao tuổi cần tập thói quen chuyển đổi tư thế một cách từ tốn: sau khi thức dậy nên ngồi nghỉ bên mép giường vài phút trước khi đứng thẳng dậy. Luôn đảm bảo cung cấp đủ lượng nước uống hàng ngày nhằm tránh nguy cơ giảm thể tích tuần hoàn [4], [1]. Bất cứ khi nào xuất hiện cảm giác hoa mắt, choáng váng hoặc mất thăng bằng khi đứng lên, người bệnh cần ngồi hoặc nằm xuống ngay lập tức để tái lập lưu lượng máu tưới lên não, đồng thời đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa đo huyết áp tư thế và đánh giá toàn diện. Tuyệt đối không tự ý tìm hái hay sử dụng ba gạc hoa đỏ khi chưa có sự thăm khám và chỉ định chặt chẽ từ chuyên gia y tế.
